PEDRAFITA-MENHIR A6 DA BAIXADA DE SAN XOSÉ. San Salvador de Cabreiroá, Verín

PEDRAFITA-MENHIR A6 

6. RUTA DAS PEDRAFITAS-MENHIRES DA BAIXADA DE SAN XOSÉ.

"Te enseñaré que este mundo en que vives no es cómo crees, porque efectivamente no es como lo ves o lo sientes. Juzgas todos los objetos que te rodean por la información de tus sentidos, pero los sentidos engañan mucho más de lo que te imaginas."

Nicolás Malebranche

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Paseniña, esta descrición física e mítica vaime levando por carreiros que nin siquiera imaxinaba. Son camiños ilusionantes, camiños que só existen na miña imaxinación: posúen unha realidade que eu non coñezo en "persoa persoalmente", como diría un querido personaxe das novelas de Camillieri. Quixera tamén que fose un camiño iniciático, un camiño de autocoñecemento.

O Camiño. Foto wilkiloc.

Son camiños de esforzo, talvez camiños máxicos, como xa veño dicindo..., pero non  podo sacar da cabeza que se cadra estou tentando racionalizar aquilo que non ten explicación. Explicar desde a distancia elementos primixenios, desde parámetros actuais. Os sendeiros do coñecemento poden levar a calexóns sen saída, a rutas dunha soa dirección onde nada é o que parece. E moitas veces a racionalidade da explicación adoita ser unha racionalización a posteriori: en descargo dos meus pecados, este feito acontece en toda a disciplina histórica.

Formación rochosa no Pozo do Demo. Foto wilkiloc.

Pero prosigo ilusionado: que eu non coñeza non é óbice para que desde aquí outras persoas coñezan e estuden, analicen e expliquen estas senlleiras pedrafitas e estes camiños da maxia, desde outras perspectivas, desde outros ángulos. Si só unha persoa inqueda vai por que leeu estas cativas reflexións, xa me dou por satisfeito. Entón as pedrafitas existirán de verdade, non só na imaxinación.

E xa estamos á beira da pedrafita A6, unha pedrafita tipo bolo, cilíndrica, mais semellante ás que todos temos na imaxinación cando pensamos nunha pedrafita, nun menhir.

Pedrafita A6, foto de Rafa Castro.

A pedrafita A6 amosa, desde o que poidemos apreciar na fotografía, un aspecto cilíndrico, redondeado, ancho na base e diminuindo sustancialmente cara á croa, onde xa ten unha forma cónica moi picuda. Segundo a tipoloxía de Alberte Alonso para a clasificación das pedrafitas tendo en conta a súa función, tamén esta entraría a formar parte das caracterizadas con "outras funcións", feito ben explicado xa nas anteriores entradas.

Mapa da Ruta Pozo do Demo PR-G 150. Concello de Verín.

Segundo Rafa Castro, a pedrafita atópase esnaquizada en dúas metades e a lonxitude total, xuntándoas, acada os dous metros e sesenta  centímetros.

OUTROS ELEMENTOS: OS PETRÓGLIFOS E AS LENDAS ASOCIADAS.

Como veño contando, o Camiño da Baixada de San Xosé, foi un camiño cristianizado, como ben nos amosa o propio nome. A pregunta debe orientarse a dilucidar a razón pola cual un camiño, en esencia algo trazado para circular, para trasladarse dun lugar a outro, foi cristianizado no seu conxunto. Un dos motivos que se me aparece claro e distinto é a definición do Camiño con pedrafitas e con petróglifos, ademais dos numerosos relatos lexendarios que se vencellan con todo o contorno. Todo ese contexto é o que lle confire unidade.

Instántánea da área do Pozo do Demo. Foto wilkiloc.

Xa contamos noutra entrada o folclore ou relato lexendario da viaxe da Virxe co Neno, San Xosé e a Burra fuxindo de Herodes. Pero hai outros míticos relatos que vencellan os petróglifos con forma de ferraduras co cabalo de Santiago, por exemplo.

Dicía tamén noutra entrada que talvez os relatos de "mouros" son os mais sustanciais e os que probablemente teñan unha base prehistórica, coma un fundamento solidificado que foi variando co devir dos tempos.  Os veciños de Cabreiroá, por exemplo, saben que os Mouros baixaban ao castro da Baixada de San Xosé a escoitaren misa. Tamén contan que por toda a bisbarra vivían Mouras fermosísimas de cabelos dourados. Os rapaces da zona, que brincaban por estes recónditos paraxes, procuraban levarlles como agasallos panos de cor encarnado, posto que era a cor que mais lles gustaba ás mozas mouras. A cambio elas convertían os carbóns que levaban os mozos en ouro, simplemente cuspíndolle.

Cartaz informativo sobre a Fervenza das Quintas.

As mouras e as vellas, as ferraduras..., poden reflectir antigas costumes e antigos ritos que nos levan á mítica Deusa Nai. Segundo as finas consideracións de Rafa Castro, estes relatos lexendarios poderían achegarnos a isa antiga Deusa trifuncional: deusa e doncela, nai e vella. En cadansúa das súas facetas reflicte as funcións e as características que a vencellan a fases lunares e a épocas do ano. Isa relación coa fertilidade da terra e coa figura sacralizada do cabalo podería tamén vencellarse directamente cos petróglifos que teñen forma de ferradura.

Vistas do Val de Monterrei desde o Pozo do Demo. En wilkiloc.

Os mour@s empréganse no imaxinario popular para expresar simbólicamente conceptos que preocupan á nosa sociedade tradicional: son o doble simbólico dos campesiños e utilizan ideas como as de "humanidade" (o mouro non é humano), unha determinada idea de muller (a moura é fermosa e rica, máxica, pero, pola contra, é moi perigosa), a valoración do traballo para mellorar en contraposición ao tesouro atopado sen traballo... A complexidade dos mitos galegos ao redor dos mour@s e das "vellas", a pesares do tamiz desenvolvido polo cristianismo, reflicte toda unha teogonía, unha explicación dos fenómenos naturais e humáns a través de figuras mitolóxicas.

En Sigrás, nos incertos días centrais do Nadal de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

BIBLIOGRAFÍA XENERAL BÁSICA E FUNDAMENTAL

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

Rafael Castro Vaamonde: "Novas exploracións no contorno do Pozo do Demo e das Fragas de Abedes." Traballo inédito.

Taboada Chivite, X.: "Folklore de Verín". Ourense, La Región.

Taboada Chivite, X.: "O Culto ás Pedras no Noroeste Peninsular". Vigo, Real Academia Galega, 1966.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://www.diariodotamega.es/articulo/verin/verin-quere-facer-do-pozo-do-demo-maior-museo-natural-do-sur-galicia/20220214204758021561.html

ttps://www.laregion.es/comarca-de-monterrei/verin-recuperara-ruta-menhires-milenarios_1_20220223-2278229.html

https://osil.info/verin-proxecta-desenvolver-no-pozo-do-demo-o-maior-atractor-turistico-do-sur-de-galicia-cos-next-generation/

https://venagalicia.gal/noticia/2022/02/15/verin-quiere-convertir-pozo-do-demo-museo-aire-libre-referente-turismo-galicia/0003_202202O15C4991.htm

https://www.farodevigo.es/ourense/2021/02/27/denuncian-abandono-yacimiento-arqueologico-o-35760402.html

O_Bouzadoiro_un_xacemento_romano_unico_e.pdf

https://www.gciencia.com/retro/localizan-en-verin-o-castelo-medieval-de-cabreira/

https://estarvivobajoelcieloazul.blogspot.com/2013/03/pozo-do-demo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/verin-comarca-de-verin-ourense-prg-150-sendeiro-do-pozo-do-demo-22216460/photo-14031936

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/punto-geodesico-de-montemaior-44984183/photo-29545613

https://verin.es/turismo/

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/pozo-do-demo-banco-con-vistas-a-verin-82126178/photo-53159527

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/ourense/lagar-rupestre-y-capilla-de-san-anton-de-abedes/

https://fontesmediae.hypotheses.org/4506

https://nosvolveremosaver.com/pozo-do-demo/

PEDRAFITA-MENHIR B1 DA BAIXADA DE SAN XOSÉ. San Salvador de Cabreiroá, Verín.

PEDRAFITA-MENHIR B1

7. RUTA DAS PEDRAFITAS-MENHIRES DA BAIXADA DE SAN XOSÉ.

"En consecuencia, el sentido de las normas sociales depende de leyes fácticas de la naturaleza o éstas de aquél, en tan escasa medida como imposible resulta derivar el contenido normativo de juicios de valor a partir del contenido descriptivo de determinaciones fácticas o el descriptivo a partir del normativo."

Jürgen Habermas

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Sigo camiñando literalmente en soños, sigo soñando con pedrafitas, con eses elementos infravalorados que sen embargo xalonan toda a xeografía galega e que van aparecendo como por ensalmo, como por encantamento. 

E sigo camiñando agora polo contorno do Pozo do Demo onde se atopa deitada estoutra pedrafita un pouco mais lonxe, no lugar de A Fraga Grande. Está moi preto dun camiño primitivo e desaparecido que probablemente foi a vía de comunicación entre Santa María de Ábedes e a Veiga de Meás (parroquia de San Pedro de Osoño, xa no Concello de Vilardevós). Sen dúbida trátase dun monolito feito pola man humana, artificial: semella moi ben puido e, segundo Alberte Alonso, traballado cunha inteción simbólica. Por iso, segundo a súa función, a encadra dentro da tipoloxía das pedrafitas cunha función fálica.

Fotografía de Rafa Castro.

A pedrafita cumple tamén algunha das regularidades que adoitan ser probas contundentes da súa adscrición megalítica: atópase moi cerquiña dun rego que desemboca no rego das Quintas e, por suposto, á beira dun camiño mais que probablemente prehistórico. Na Fraga do Zorro, para fundamentr aínda mais esta aseveración, aséntase unha necrópole megalítica.

Na casuística da tipoloxía aportada por Rafa Castro para as pedrafitas da Baixada de San Xosé e do contorno do Pozo do Demo, a denominada B1 encádrase dentro das que adoitan ter sección triangular ou rectangular pero cunha cara convexa e formas redondeadas. A lonxitude desta pedrafita non vai mais aló dos dous metros e vinte centímetros.

O UNIVERSO MITOLÓXICO

Un dos seres mitolóxicos, semellante aos Mouros, que mais me apaixoa son os chamados Encantos e, ás veces, Encantamentos. Os Encantos, como ben indica Rafa Castro, diferenciase perfectamente dos Encantamentos, que Taboada Chivite agrupa como o mesmo ser máxico. Os Encantos, pola contra, son seres mitolóxicos e os encantamentos designan o efecto do poder dos Encantos.

Formación rochosa no contorno do Pozo do Demo. 
Foto, wilkiloc.

O Encanto, seguindo as precisións de Rodríguez González, é un ente misterioso, material e activo, a pesar das súas cualidades sobrenaturais: coma os Mouros, son seres místicos e custodian extraordinarios tesouros en todos aquiles emprazamentos prehistóricos, ou non, que os nosos paisanos recoñecen como artificiais.

Na bisbarra que estamos escudriñando a través da minuciosa mirada de Rafa Castro, contan que os Encantos, pasado un tempo nunha zona, deben ou teñen que ir cara ao mar (supoñemos que o mar é o seu outro mundo), feito que acometen seguindo os cauces fluviais. Sen embargo estes poderosos seres deben facer o traxecto pola noite: si o fixesen polo día, antes de chegaren á auga, ficarían  petrificados. Así interpretan os nosos paisanos moitos penedos que están fora de lugar e tamén grandes rochas con petróglifos que aparecen á beira das augas. Unha lenda contada por Taboada Chivite fala dun enorme penedo (preto de Cabreiroá) que en realidade era un Encanto que baixou do monte e non conseguiu chegar ao río.

Lendas de Mouros. Cartel da Ruta do Pozo do Demo.
Concello de Verín.

O fundamento ou base común de todas as lendas da zona onde o protagonista é o Encanto é a seguinte: sempre no interior dunha rocha hai un tesouro e, para facerse con él, débese desfacer o encantamento. O tesouro adoita ser ouro, gando, pitas e pitos, escopetas... O método para desfacer o meigallo, o encantamento, varía, pero o mais común é recurrir ao Ciprianillo, libro que hai que saber ler e desler. Conta Chivite que en Ábedes un home contemplou asombrado como se abría un penedo e dentro del había unha vaca cos cuxos, ovellas e unha escopeta. Cando, por suposto, entrou no penedo a facérense con eles, o penedo pechouse e o paisano quedou dentro tres días.

En Sigrás, achegándonos ao inverno, 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES E BIBLIOGRAFÍA 

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

Rafael Castro Vaamonde: "Novas exploracións no contorno do Pozo do Demo e das Fragas de Abedes." Traballo inédito.

Taboada Chivite, X.: "Folklore de Verín". Ourense, La Región.

Taboada Chivite, X.: "O Culto ás Pedras no Noroeste Peninsular". Vigo, Real Academia Galega, 1966.

Rodríguez González, E.  "Diccionario Enciclopédico Gallego-Castellano." Vigo, Ed. Galaxia.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://www.diariodotamega.es/articulo/verin/verin-quere-facer-do-pozo-do-demo-maior-museo-natural-do-sur-galicia/20220214204758021561.html

ttps://www.laregion.es/comarca-de-monterrei/verin-recuperara-ruta-menhires-milenarios_1_20220223-2278229.html

https://osil.info/verin-proxecta-desenvolver-no-pozo-do-demo-o-maior-atractor-turistico-do-sur-de-galicia-cos-next-generation/

https://venagalicia.gal/noticia/2022/02/15/verin-quiere-convertir-pozo-do-demo-museo-aire-libre-referente-turismo-galicia/0003_202202O15C4991.htm

https://www.farodevigo.es/ourense/2021/02/27/denuncian-abandono-yacimiento-arqueologico-o-35760402.html

O_Bouzadoiro_un_xacemento_romano_unico_e.pdf

https://www.gciencia.com/retro/localizan-en-verin-o-castelo-medieval-de-cabreira/

https://estarvivobajoelcieloazul.blogspot.com/2013/03/pozo-do-demo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/verin-comarca-de-verin-ourense-prg-150-sendeiro-do-pozo-do-demo-22216460/photo-14031936

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/punto-geodesico-de-montemaior-44984183/photo-29545613

https://verin.es/turismo/

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/pozo-do-demo-banco-con-vistas-a-verin-82126178/photo-53159527

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/ourense/lagar-rupestre-y-capilla-de-san-anton-de-abedes/

https://fontesmediae.hypotheses.org/4506

https://nosvolveremosaver.com/pozo-do-demo/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/verin-cabreiroa-pozo-do-demo-155734325/photo-97843350

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/fervenza-pozo-do-demo-25315619/photo-16180830

PEDRAFITA-MENHIR A5 DA BAIXADA DE SAN XOSÉ. San Salvador de Cabreiroá, Verín.

PEDRAFITA-MENHIR A5

5. RUTA DAS PEDRAFITAS-MENHIRES DA BAIXADA DE SAN XOSÉ.

"Decía Bernardo de Chartres que somos como enanos sentados a hombros de gigantes, de tal modo que podamos ver más y más lejos que ellos, mas no, ciertamente, por la agudeza de nuestra vista o por la eminencia de nuestro cuerpo, sino porque somos llevados en alto y elevados por su gigantesca estatura."

Iohannes Sarisberiensis:  "Metalogicon"

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Camiño parlante coa voz dos milenios, camiño máxico onde os haia, camiño que berra silenciosamente tentando comunicar uns coñecementos que talvez se perderon para sempre. Sexa como sexa, desde aquí  somos tercos, teimudos, e non imos parar ata poder conferir a estes humildes elementos da nosa prehistoria unha dignidade que lles quitamos hai tempo. O Camiño da Baixada de San Xosé é por eso un dos camiños galegos por antonomasia, unha das rutas máxico-sagradas mais importantes do noso país, razón suficiente para que brille con luz propia.

 
Fotografía de Rafa Castro.

Por iso seguimos amosando esta extraordinaria ruta, este extraordinario Camiño onde as pedrafitas e os petróglifos xalonan como fachos accesos toda a súa lonxitude.

E chegamos, cansos, á pedrafita sinalada co número e letra A5 por Rafa Castro. Trátase dunha tremenda pedrafita adscrita ás da tipoloxía A, dentro da clasificación que levamos seguindo desde as anteriores entradas: a sección cadrada  e  a croa ou límite superior moi picudo. A lonxitude total non sobrepasa os dous metros e sesenta centímetros. 

OUTROS ELEMENTOS QUE DEFINEN A BAIXADA DE SAN XOSÉ: OS PETRÓGLIFOS.

Como seguro que nos imos decatando, as pedrafitas caídas nas beiras do Camiño da Baixada de San Xosé, son únicas na súa especie, en palabras de Rafa Castro. No contexto ou dentro do conxunto do Pozo do Demo, que se amosa coma unha grande área xacralizada, un gran contorno xalonado de xacementos prehistóricos de diferentes tipoloxías, de diferéntes períodos onde, como veremos, atópanse desde trilitos, pedras abaladoiras, lagares rupestres, castros, pías de diversos tamaños e formas, necrópoles... A eso hai que engadir o impresionante legado inmaterial, o importante folclore vencellado a todo iste rexistro arqueolóxico.

Un panel de petróglifos tipo cazoliña.
Fotografía de Rafa Castro.

Como nos tén informado polo miudo Rafa Castro, en toda a Baixada de San Xosé son extremada e misterosamente numerosos os petróglifos tipo cazoliña: malia que a meirande densidade se atopa no Camiño da Baixada, tamén son numerosos no contorno da Fraga Grande, nas inmediacións do Castro e no Camiño do Malpaso.

Petróglifo tipo esvástica.
Fotografía de Rafa Castro.

Dicía que a meirande parte son dos do tipo coviña ou cazoliña, moi variados en canto a diámetro e profundidade. En moi poucos dos paneis con este tipo de petróglifos é fácil definir un patrón. Aínda así, dentro da abrumadora maioría de coviñas  que acompañan e semellan sinalizar ou protexer o Camiño, destacan o que semella unha "esvática levóxica ou labaru" e uns círculos concéntricos nunha rocha partida pola metade.

Petróglifo de círculos concéntricos.
Foto de Rafa Castro.

Entroutros motivos, pódense atopar "puntos, sucos, cruces, frechas, pegadas de animais, podomorfos e quiromorfos".

NECESARIA ETNOGRAFÍA

Segundo relata Rafa Castro, as lendas que vencellan en xeral as insculturas, os petróglifos, en toda a comarca en xeral, teñen que ver coa relixión católica: os petróglifos con forma de ferradura son as pegadas do cabalo de Santiago. Cóntase que nesta especial área o cabalo, en cada pulada, avanzaba dous quilómetros, de xeito que, comezando en Ábedes, pasou por Cabreiroá, Tamaguelos e Feces de Abaixo. (Lenda recollida de Taboada Chivite).

Camiño do Malpaso.
Foto de Rafa Castro.

Estes relatos lexendarios sustituiron a outros anteriores á chegada do cristianismo. Trátase de dotar de significado, dunha explicación racional-tradicional a través do mitos, a elementos que doutro xeito escaparían a toda explicación. É o xeito popular de que estes extranos elementos adquiran significatividade, adquiran sentido.

E votarei sobre os nosos marabillosos "mour@s" da Baixada de San Xosé.

En Sigrás, nas incertas xornadas do Nadal de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

Camiño da Baixada de San Xosé. Mapa Togogáfico Nacional.

BIBLIOGRAFÍA XENERAL BÁSICA E IMPRESCINDIBLE

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

Rafael Castro Vaamonde: "Novas exploracións no contorno do Pozo do Demo e das Fragas de Abedes." Traballo inédito.

Taboada Chivite, X.: "Folklore de Verín". Ourense, La Región.

Taboada Chivite, X.: "O Culto ás Pedras no Noroeste Peninsular". Vigo, Real Academia Galega, 1966.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://www.diariodotamega.es/articulo/verin/verin-quere-facer-do-pozo-do-demo-maior-museo-natural-do-sur-galicia/20220214204758021561.html

ttps://www.laregion.es/comarca-de-monterrei/verin-recuperara-ruta-menhires-milenarios_1_20220223-2278229.html

https://osil.info/verin-proxecta-desenvolver-no-pozo-do-demo-o-maior-atractor-turistico-do-sur-de-galicia-cos-next-generation/

https://venagalicia.gal/noticia/2022/02/15/verin-quiere-convertir-pozo-do-demo-museo-aire-libre-referente-turismo-galicia/0003_202202O15C4991.htm

https://www.farodevigo.es/ourense/2021/02/27/denuncian-abandono-yacimiento-arqueologico-o-35760402.html

O_Bouzadoiro_un_xacemento_romano_unico_e.pdf

https://www.gciencia.com/retro/localizan-en-verin-o-castelo-medieval-de-cabreira/

https://estarvivobajoelcieloazul.blogspot.com/2013/03/pozo-do-demo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/verin-comarca-de-verin-ourense-prg-150-sendeiro-do-pozo-do-demo-22216460/photo-14031936

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/punto-geodesico-de-montemaior-44984183/photo-29545613

https://verin.es/turismo/

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/pozo-do-demo-banco-con-vistas-a-verin-82126178/photo-53159527

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/ourense/lagar-rupestre-y-capilla-de-san-anton-de-abedes/

https://fontesmediae.hypotheses.org/4506

https://nosvolveremosaver.com/pozo-do-demo/

PEDRAFITA-MENHIR A4 DA BAIXADA DE XAN XOSÉ. San Salvador de Cabreiroá, Verín.

PEDRAFITA-MENHIR A4

4. RUTA DAS PEDRAFITAS-MENHIRES DA BAIXADA DE SAN XOSÉ.

"Es mejor cojear por el camino que avanzar a grandes pasos fuera de él. Pues quien cojea en el camino, aunque avance poco, se acerca a la meta, mientras que quien va fuera de él, cuanto más corre, más se aleja."

Agustín de Hipona

Debuxo de Moncho Boga, 2024.

Si fixésemos a ruta físicamente, agora mesmo estaríamos exhaustos, maiados, cansos; o percorrido lévanos por lugares tan fermosos como inhóspitos e ademais imaxino que eu quedaría na metade da costa, na metade do bo desnivel que hai que salvar.

Debuxo de Moncho Boga, Sigrás 2025.

Sen embargo, seguimos adiante, incansables, admirando e intentando comprender como uns homes de hai milenios, sen a tecnoloxía que nós pensamos axeitada, poideron erixir estes colosais monumentos. O Camiño da Baixada de San Xosé segue sepenteando rodeado de rochas parlanchinas, de rochas labradas, de rochas escritas nunha linguaxe que non somos quen de interpretar: son glifos, siños marcados na pedra, son petróglifos.

Fotografía de Bruno Rúa.

E por fin chegamos case a metade do percorrido, á pedrafita signada por Rafa Castro co número catro. Neste punto teño que facer unha pequena consideración. Na páxina web patrimoniogalego.net aparecen varias entradas do gran investigador, tremendo coñecedor e escudriñador das cousas das Terras de Verín-Monterrei, Bruno Rua, na que cataloga esta pedrafita como un panel de petróglifos, sinalándoo co número 6 da estación de As Quintas. Malia iso engade que este gran esteo, gravado con sete cazoliñas, puido ser un monolito. As medidas que aporta son as seguintes: dous metros e medio de lonxitude e un metro de ancho, localizado a carón do camiño vello de As Quintas.

Croquis de Bruno Rúa.

Para Rafa Castro e para min trátase dunha auténtica pedrafita, cuberta de coviñas na parte á vista: sen dúbida estamos diante dunha pedrafita feita para estar en posición vertical, de feitura artificial, como un fito demarcacor dunha ruta sacra, dunha ruta mítica que funcionou como referente visual polo menos desde o neolítico. Bruno Rua, na páxina web sinalada mais enriba, cataloga once paneis con petróglifos que non sei si se atopan á beira da Baixada de San Xosé. Os petróglifos catalogados son na meirande parte de cazoliñas.

Fotografía de Rafa Castro.

Estamos no lugar de As Quintas, en pleno Camiño da Baixada de San Xosé, no tramo da Veiga de Meás en Cabreiroá, si non o dixen antes. Camiños vellos, corredoiras, corgas, antigos, cincelados polo paso dos tempos e das xentes, camiños que unen lugares, persoas e ideas, sitios tan imaxinarios como reais, lugares onde habitan os monstros e tamén as divinidades ancestrais: son auténticas vías sacras, vías que levan ao lugar onde ten o asento a divinidade, malia que hoxe só perviva o Demo.

Foto extraída de wilkiloc: https://ca.wikiloc.com/rutes-senderisme 

Distintas funcións pero referentes desde sempre: é posible rastrexar nesta área unha secuencia ocupacional desde o neolítico ata a Idade Media.

Segundo a súa función, Alberte Alonso encadra esta pedrafita no epígrafe "pedrafitas on outras funcións", para diferencialas das que teñen función astronómica, das que son estatuas ou estelas-menhires, fálicas..., malia que poideron cumplir ou funcionar con algunha ou con varias destas funcións.

Fotografía do xornal La Región.

Rafa Castro, para a tipoloxía en canto á forma, a encadra nas no Tipo A e dicir, trátase dunha pedrafita de sección cadrada tendendo a rectangular e co remate ou croa mais ben afiado ou picudo. A lonxitude acada o metro e setenta centímetros. Clarexa, ademais, que esta fermosa pedrafita atópase esnaquizada, rachada, e non lle foi posible atopar os anacos que faltan buscando polos arredores.

ETNOGRAFÍA, CONTOS, LENDAS..., VERDADEIR@S.

Bruno Rua conta unha lenda que procede dun posible castriño ubicado nun pequeno e antigo outeiro da zona. Trátase dun relato de "mouros" que a min me gustan especialmente. Neste caso cóntase que unha Moura que estaba a contar ouro enriba dun penedo do castro (preto dos petróglifos) viu chegar a un paisano de Lamadarcos: o home quedou asombrado ao ver tanto ouro, polo que lle preguntou á Moura si lle podía dar un pouquiño. A Moura contestoulle, supoño que con semblante simpático e modais esquisitos, que si o quería a puñados ou a ferrados. 

Penedo do Mouro.

O home sen dubidalo respostoulle que o quería a ferrados. E a Moura, que tamén supoño con cabelos longos e loiros, díxolle que fose buscar a devandita medida. O paisano de Lamadarcos sen pensalo iniciou a rápida marcha na busca do ferrado. Cando voltou, a Moura e o ouro xa desapareceran. O home pensou e concluiu que si dixese a puñados agora tería algún ouro, pero debido ao seu afán cobizoso, evidentemente quedou sen nada.

En Sigrás, no Nadal incombustible de 2025

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES E ALGUNHA BIBLIOGRAFÍA

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

Rafael Castro Vaamonde: "Novas exploracións no contorno do Pozo do Demo e das Fragas de Abedes." Traballo inédito.

Taboada Chivite, X.: "Folklore de Verín". Ourense, La Región.

Taboada Chivite, X.: "O Culto ás Pedras no Noroeste Peninsular". Vigo, Real Academia Galega, 1966.

https://patrimoniogalego.net/index.php/70396/2015/03/as-quintas-6/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://www.diariodotamega.es/articulo/verin/verin-quere-facer-do-pozo-do-demo-maior-museo-natural-do-sur-galicia/20220214204758021561.html

ttps://www.laregion.es/comarca-de-monterrei/verin-recuperara-ruta-menhires-milenarios_1_20220223-2278229.html

https://osil.info/verin-proxecta-desenvolver-no-pozo-do-demo-o-maior-atractor-turistico-do-sur-de-galicia-cos-next-generation/

https://venagalicia.gal/noticia/2022/02/15/verin-quiere-convertir-pozo-do-demo-museo-aire-libre-referente-turismo-galicia/0003_202202O15C4991.htm

https://www.farodevigo.es/ourense/2021/02/27/denuncian-abandono-yacimiento-arqueologico-o-35760402.html

O_Bouzadoiro_un_xacemento_romano_unico_e.pdf

https://www.gciencia.com/retro/localizan-en-verin-o-castelo-medieval-de-cabreira/

https://estarvivobajoelcieloazul.blogspot.com/2013/03/pozo-do-demo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/verin-comarca-de-verin-ourense-prg-150-sendeiro-do-pozo-do-demo-22216460/photo-14031936

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/punto-geodesico-de-montemaior-44984183/photo-29545613

https://verin.es/turismo/

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/pozo-do-demo-banco-con-vistas-a-verin-82126178/photo-53159527

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/ourense/lagar-rupestre-y-capilla-de-san-anton-de-abedes/

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/prg-150-sendeiro-de-o-pozo-do-demo-87716142

https://www.wikiloc.com/hiking-trails/fcced-uvigo-2018-r31-sendeiro-do-pozo-do-demo-verin-ourense-24679766

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/pozo-do-demo-banco-con-vistas-a-verin-82126178/photo-53159519

https://ca.wikiloc.com/rutes-senderisme/pr-g-150-sendeiro-de-o-pozo-do-demo-7005677/photo-3946322

PEDRAFITA-MENHIR A3 DA BAIXADA DE SAN XOSÉ. San Salvador de Cabreiroá, Verín

PEDRAFITA-MENHIR A3 

3. RUTA DAS PEDRAFITAS-MENHIRES DA BAIXADA DE SAN XOSÉ.

"De hecho, la gente se pelea por una superstición tanto como por una verdad, o incluso más. Ya que una superstición es tan intangible que es difícil demostrarla para refutarla, y la verdad es un punto de vista, y por tanto, se puede cambiar."

Hipatia de Alejandría

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Chega un momento no que hai que clarexar algunha dúbida: non é posible chegar a estas pedrafitas si non imos acompañados das coordenadas xeográficas. Son elementos que, ademais de estar arroxados no chan, poden pasar desapercibidos e confundirse con outras rochas que abondan profusamente por todo o percorrido. Por iso esta ruta pedrafiteira que estou a propoñer, idea de Rafa Castro, non existe mais que no papel, na plantilla do ordenador. As imaxes e a descrición  desta ruta non poden sustituir ao traballo de campo: non poden nin deben. Polo tanto, tamén debo suliñar que o seguimento desta ruta internetiana non garantiza  atopar estes senlleiros exemplares.

Fotografía de Rafa Castro.

Non obstante, desde aquí, desde a poltrona, continúo desenvolvendo o roteiro baixo as atentas e abraiantes indicacións de Rafa Castro.

Seguindo a tipoloxía proposta por Alberte Alonso, que ten e conta sobre todo a función, as pedrafitas que non podemos adcribir claramente a algún dos apartados, as encadra baixo o epígrafe "pedrafitas con outras funcións": ou ben comparten varias das funcións ou ben son aquilas que poden adcribirse, por distintos motivos, a deferentes épocas para cumplir tamén diferentes funcións, segundo posibles reutilizacións: pedrafitas de termo, como sinalizadoras, con función rogativa...

Vistas do contorno do Pozo do Demo. Foto wilkiloc.

Como xa sabemos, todas as pedrafitas da Baixada de San Xosé atópanse deitadas, arroxadas no chan, fóra da súa posición, posible e necesaria, vertical. A pedrafita número tres que nos ocupa, pódese encadrar dentro da tipoloxía formal que Rafa Castro denomina Tipo A: amosa sección cadrangular tendente a rectangular e a croa ou cume remata acusadamente afiada, picuda. A lonxitude total sobrepasa os dous metros e sesenta centímetros.

ALGO DE ETNOGRAFÍA

Como ben conta a tradición popular, unha das lendas relata e vencella o Pozo do Demo co tétrico emprazamento onde a Inquisición procedía á queima dos herexes. Tamén se conta, redundando no mesmo tema, que os reos condenados por heréticos eran arroxados ao fondo do Pozo onde morrían queimados, abrasados.

Detalle dunha zona do Pozo do Demo. Fonte, wilkiloc.

En xeral, como veremos nas entradas vindeiras, a meirande parte do petróglifos atópanse vencellados ou asociados ás crenzas cristianas.

COORDENADAS: N41° 55.093' W7° 24.439'

En Sigrás, no chuvioso outono de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES TAN IMPORTANTES COMO NECESARIOS

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

Rafael Castro Vaamonde: "Novas exploracións no contorno do Pozo do Demo e das Fragas de Abedes." Traballo inédito.

Taboada Chivite, X.: "Folklore de Verín". Ourense, La Región.

Taboada Chivite, X.: "O Culto ás Pedras no Noroeste Peninsular". Vigo, Real Academia Galega, 1966.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://www.diariodotamega.es/articulo/verin/verin-quere-facer-do-pozo-do-demo-maior-museo-natural-do-sur-galicia/20220214204758021561.html

ttps://www.laregion.es/comarca-de-monterrei/verin-recuperara-ruta-menhires-milenarios_1_20220223-2278229.html

https://osil.info/verin-proxecta-desenvolver-no-pozo-do-demo-o-maior-atractor-turistico-do-sur-de-galicia-cos-next-generation/

https://venagalicia.gal/noticia/2022/02/15/verin-quiere-convertir-pozo-do-demo-museo-aire-libre-referente-turismo-galicia/0003_202202O15C4991.htm

https://www.farodevigo.es/ourense/2021/02/27/denuncian-abandono-yacimiento-arqueologico-o-35760402.html

O_Bouzadoiro_un_xacemento_romano_unico_e.pdf

https://www.gciencia.com/retro/localizan-en-verin-o-castelo-medieval-de-cabreira/

https://estarvivobajoelcieloazul.blogspot.com/2013/03/pozo-do-demo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/verin-comarca-de-verin-ourense-prg-150-sendeiro-do-pozo-do-demo-22216460/photo-14031936

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/punto-geodesico-de-montemaior-44984183/photo-29545613

https://verin.es/turismo/

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/pozo-do-demo-banco-con-vistas-a-verin-82126178/photo-53159527

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/ourense/lagar-rupestre-y-capilla-de-san-anton-de-abedes/

PEDRAFITA-MENHIR A2 DA BAIXADA DE SAN XOSÉ. San Salvador de Cabreiroá, Verín

PEDRAFITA-MENHIR A2 DA BAIXADA DE SAN XOSÉ 

2. RUTA DAS PEDRAFITAS-MENHIRES DA BAIXADA DE SAN XOSÉ.

"Igual como los padres en la vida privada enseñan sabiduría a sus hijos, así lo hacen [los poetas] en la vida pública a sus ciudades."

Filón de Alejandría

Debuxo de Moncho Boga, Sigrás 2025.

E prosigo polas tremendas terras de Verín, continúo imaxinando outros mundos, outros seres que seguro non eran tan distintos a nós: cos seus rituais, coas súas crenzas, cos seus santuarios, coas súas rutas sagradas..., supoño e imaxino que estes avezados construtores, ávidos de erixir dólmenes, pedrafitas, rodas e círculos líticos, inundando a xeografía galega destes misteriosos elementos megalíticos, non serían tan distintos a nós polo esaxerado e mesmo desmedido afán construtor.

Portada do Folleto da ruta do Pozo do Demo editado polo Concello de Verín.

E prosigo polas terras da parroquia de San Salvador de Cabreiroá, onde a toponimia é como un val florido: Veiga de Meás, Pozo do Demo, Malpaso, Abedes, Rego de Quintas... Prosigo a miña imaxinaria viaxe sen levantarme da cadeira, sen cruzar as fronteiras míticas do imaxinario. E imaxino a Taboada Chivite, a Cuevillas ou a Manciñeira que percorrían o país ao lombo das súas cabalgaduras, polo medio das selvas mais recónditas do país galego. Non sei que pensarían hoxe.

Mapa da área do Pozo do Demo. Rafa Castro.

E volto con outro elemento megalítico, outra pedrafita das catalogadas por Rafa Castro na Baixada de San Xosé: a mesma lenda que temos en Cambre e en innumerables lugares de Galicia sobre a fuxida de San Xosé o Neno e a Virxe ao lombo da burra, tentando burlar a persecución homicida de Herodes. Baixada flanqueada de petróglifos, de cazoliñas (como a cama da Virxe en Cambre, a Pena da Nosa Señora), flanqueada dun tipo de insculturas que habería que saber ler, que nos queren falar e que talvez non entendamos a súa pétrea linguaxe de milenios. Se cadra berran palabras de anguria, talvez, impertérritos, nos queiran transmitir unha mensaxe sideral, unha mensaxe que nunca saberemos traducir, unha mensaxe da que descoñecemos o código. Por iso mesmo é necesario conservar, protexer e mimar estes inanimados e mudos seres que habitan a nosa terra.

Pedrafita A2 da Baixada de San Xosé. Fotografía de Rafa Castro.

A pedrafita A2, considerada polo amigo Alberte Alonso dentro dunha categoría indeterminada (outras funcións) talvez nela se manifesten unha ou todas as categorías polas que podemos constatar que unha pedra chantada é unha pedrafita-menhir: de observación astronómica, fálicas... Por outra banda, formalmente, seguindo a tipoloxía proposta por Rafa Castro,  esta pedrafita habería que encadrala morfolóxicamente no apartado das do tipo A e dicir, sección rectangular con catro caras, a punta ou croa moi afiada e supera os dous metros e noventa centímetros de lonxitude. Unha constante que se pode vislumbrar é o contexto do camiño prehistórico, tantas veces nomeados e tantas veces consustanciais á colocación de pedrafitas ou de necrópoles megalíticas.

Ruta do Pozo do Demo. Wilkiloc.

Marcadores espaciais desde sempre, fitos referentes para as mulleres e os homes de todas as épocas ata que, nalgunha momento da nosa historia, deixaron de ter importancia, deixaron de existir: os tempos e os costumes requerían outros referentes. Como mantén Alberte Alonso, esta é unha área profusamente sacralizada, transformada posteriormente con outras crenzas, outros ritos, de xeito que ese tremendo espazo plagado de petróglifos, de pedrafitas, de lagares prehistóricos, de penas abaladoras..., foron borrados do mapa mental e imaxinario das xentes da bisbarra ata chagar a un esquecemento total e absoluto.

A enorme pedrafita A2, felizmente, saiu do esquecemento milenario grazas as meticulosas e teimudas pescudas do gran Rafa Castro.

-Coordenadas da Pedrafita A2: Lat 41º 55´0,99´´ N Lon 7º 24´ 2,87´´ O 549 m.s.n.m.

ALGO DE ETNOGRAFÍA, ALGO DE LENDAS, ALGO DA VERDADEIRA REALIDADE

Seguindo os prolíficos e sistemáticos estudos de Rafa Castro, os relatos lexendarios que vencellan o Pozo do Demo co lume poderían proceder dos rituais que acontecen en Galicia, e na zona de Verín, que teñen que ver coa celebración dos solsticios, celebrados na bisbarra até hai ben pouco tempo: por exemplo, na Ermida de San antón en Abedes aínda se está a celebrar (atópase próxima ao Pozo do Demo) o acendido de lumeiras no monte, onde asan diversos viandas.

Unha vista do Pozo do Demo. Wilkiloc.

Ademais desta interesante constatación da relación do lume coas festas solsticiais a carón do Pozo do Demo, tamén conta a verídica nova que no fondo do Pozo vive o Demo que neste caso reviste a forma dun sapo.

Ermida de San Antón en Ábedes. Fotografía da páxina web galiciamáxica.

Xa Taboada Chivite mantivera que a denominación do Pozo do Demo remite inexorablemente aos nomes populares dos elementos megalíticos, de xeito que o inxente panteón mítico asociado a esta zona, viría a reforzar a demostración da devandita sacralidade que se proxecta desde a profundidade da noite dos tempos e cuxos ecos retumban silenciosamente por toda a bisbarra, por toda Galicia.

En Sigrás, no outono de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

BIBLIOGRAFÍA ESENCIAL

Rafael Castro Vaamonde: "Novas exploracións no contorno do Pozo do Demo e das Fragas de Abedes." Traballo inédito.

Taboada Chivite, X.: "Folklore de Verín". Ourense, La Región.

Taboada Chivite, X.: "O Culto ás Pedras no Noroeste Peninsular". Vigo, Real Academia Galega, 1966.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://www.diariodotamega.es/articulo/verin/verin-quere-facer-do-pozo-do-demo-maior-museo-natural-do-sur-galicia/20220214204758021561.html

ttps://www.laregion.es/comarca-de-monterrei/verin-recuperara-ruta-menhires-milenarios_1_20220223-2278229.html

https://osil.info/verin-proxecta-desenvolver-no-pozo-do-demo-o-maior-atractor-turistico-do-sur-de-galicia-cos-next-generation/

https://venagalicia.gal/noticia/2022/02/15/verin-quiere-convertir-pozo-do-demo-museo-aire-libre-referente-turismo-galicia/0003_202202O15C4991.htm

https://www.farodevigo.es/ourense/2021/02/27/denuncian-abandono-yacimiento-arqueologico-o-35760402.html

O_Bouzadoiro_un_xacemento_romano_unico_e.pdf

https://www.gciencia.com/retro/localizan-en-verin-o-castelo-medieval-de-cabreira/

https://estarvivobajoelcieloazul.blogspot.com/2013/03/pozo-do-demo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/verin-comarca-de-verin-ourense-prg-150-sendeiro-do-pozo-do-demo-22216460/photo-14031936

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/punto-geodesico-de-montemaior-44984183/photo-29545613

https://verin.es/turismo/

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/pozo-do-demo-banco-con-vistas-a-verin-82126178/photo-53159527

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/ourense/lagar-rupestre-y-capilla-de-san-anton-de-abedes/