PEDRAFITA-MENHIR O MARCO DO COTO. Santa María de Leboreiro, Melide

PEDRAFITA-MENHIR O MARCO DO COTO

SOSPEITOSOS HABITUAIS IX

"La gran ventaja de las ciencias matemáticas sobre la moral consiste en esto, en que las ideas de las primeras, al ser sensibles, son siempre claras y precisas, la más insignificante distinción entre ellas es perceptible de inmediato, y los mismos términos expresan siempre las mismas ideas, sin ambigüedad ni variaciones. Un óvalo no se confunde jamás con un círculo, ni una hipérbola con una elipse. Los límites que distinguen el isósceles del escaleno son más precisos que los que distinguen el vicio de la virtud, el bien del mal. Con los términos definidos por la geometría, la mente por sí misma sustituye fácilmente en toda ocasión el término definido por su definición; o, incluso cuando no se emplea definición alguna, el propio objeto puede presentarse a los sentidos, y así ser firme y claramente aprehendido."

      
David Hume: "Investigación sobre el entendimiento humano".

Sección VII. Sobre la idea de conexión necesaria. (Primera Parte). Editora Nacional.

        

Pedrafit-menhir O Marco do Coto.
Versión idealizada de Moncho Boga, 2024.

Como tantas outras veces, escudriñando polos siderais universos internetianos, por aquí e por acullá, rematei mergullándome no tantas veces repetido e magnífico blogue arqueotoponimia, de Dolores González de la Peña. Pois ben, nunha desas tantas incursións, atopei unha fermosa entrada que reflexionaba sobre o "Monumento ao carteiro Alfredo", no lugar de O Coto, na melidense parroquia de Leboreiro. Recordoume inmediatamentea outro monumento megalítico  semellante do que escribín  unha entrada neste blogue: o adicado Cuevillas na parroquia ourensá  Santa María de Velle a saber, a pedrafita-menhir de Beiro, outra das nosas ilustres sospeitosas habituais. Como veredes, as semellanzas son moi significativas, e, adiantando, trátase doutro fragrante caso de reutilización moderna dunha pedrafita milenaria para fins conmemorativos, cousa que probablemente non é incompatible con algúns dos usos ou funcións que tiveron algunhas pedrafitas na época da súa colocación.

Baixo a meticulosa observación de Dolores González, observamos que a demarcación da parroquia de Orosa (Palas de Rei), lindante con Leboreiro, aparece, no Catastro da Ensenada, o Marco do Coto, como marco demarcatorio, reutilizado como tal. Rastrexando na microtoponimia descubriu a existencia dunha vía de comunicación prehistórica que serpenteaba ao redor de varios castros e tamén a existencia do topónimo "Torre Vella": unha posible fortificación para o control do camiño, que transitaba entre O Coto e Leboreiro. No Catastro da Ensenada, ademais da Mámoa do Xudeo, aparece o Marco do Coto ou do Escurial.

Marco do Coto ou "Monumento al cartero Alfredo". O Coto-Leboreiro.
(C)Dolores González de la Peña, 2023.

A partires destes interesantes datos, sospeita que o "Monumento ao Carteiro Alfredo", á beira da Taberna O Carteiro no lugar do Coto, é o devandito marco de demarcación parroquial: "pedrafita reconvertida en monumento conmemorativo pola vía expeditiva de colocarlle unha plaquiña con adicatoria"; caso verdadeiramente idéntico ao de  Cuevillas en Velle. Ademais tamén amosa serias dúbidas sobre a aseveración da páxina web de correos onde se conta que o esteo foi trasladado desde Triacastela, tendo en conta os marcos de demarcación territoriais que había entre Leboreiro, e precisamente un no Coto.

A verdade é que a forma deste esteo recorda á doutras moitas pedrafitas galegas: sección cadrangular na base que, pouco a pouco, vaise convertendo en cilíndrica ata acadar unha croa moi picuda e irregular. O desbastado é, sen moitas dúbidas, artificial, feito pola man do home, non un produto da erosión. Non sei si está a conservar ou se amosa algún tipo de gravura ou cazoliña. 

Aínda así, e por todo o anterior, considero necesario incluir este fermoso esteo chantado no catálogo posible das pedrafitas galegas, que deixe de ser un sospeitoso habitual.

En Sigrás, nas postrimerías de 2024.

Saúde, sorte e libros!!!

ONDE ATOPAR MAIS

https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=LEBOREIRO

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search/label/Terra%20de%20Ourense

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

https://turismomelide.com/index.php/es/

PEDRAFITA-MENHIR DO CASAL. Santa María de Campos, Melide.

PEDRAFITA-MENHIR DO CASAL

"Hermes era considerado el patrón de los ladrones y los pastores, gracias a la invención de las flautas de pan (syrinx). Era el patrón de los viajeros, y a menudo se veían pilares de piedra (hermae) con el símbolo de un falo a lo largo de los caminos para servir de guía y ofrecer buena suerte a los que pasaban. Las hermae se colocaban sobre todo en las fronteras, para recordar el papel del dios como mensajero entre los dioses y la humanidad y su función de guía de los muertos en la otra vida. Además, Hermes era considerado el patrón del hogar, y la gente solía construir pequeñas estelas de mármol delante de sus puertas en su honor".

https://www.worldhistory.org/trans/es/1-11103/hermes/

Pedrafita-Menhir de O Casal,
segundo versión de Ramón Boga, 2024.

No ano 2015 publiquei unha primeira entrada sobre esta sorprendente, inopinada e colosal pedrafita, nun dos centros xeográficos de Galicia, na xacobea Terra de Melide. Os apuntes e as fotografías  sobre esta pedrafita fóranme enviados por Cristina Vázquez e Xurxo Broz, aos que sempre estarei agradecido, e esperando a oportunidade para coñecelos no Museo de Terra de Melide. Desde entón, e aínda que estiven algunhas outras veces por eses brumosos e lexendarios lares, non fun quen de achegarme a mirar, a ver, a contemplar, a admirar esta complexa e espectacular pedrafita.

Fotografía de Moncho Boga, 2024

Pero todo trocou no estío, non moi caluroso, do ano 2024, nunha excursión de dous días ás Terras do Deza, a Silleda. Pois ben, antes de continuar cara a esta linaxuda vila, achegámonos a parroquia melidense de Salto, buscando a Pedrafita do Casal. E atopámola, e contemplámola, e mirámola, e disfrutámola... O acceso é doado  posto que se atopa á beira da estrada, a poucos metros da igrexa parroquial de Santa María, na marxe dereita da corredoira (hoxe estrada asfaltada)  que leva á parroquia de San Cosme, á altura do desvío que se dirixe á aldea de O Casal.

Foto de Moncho Boga, 2024.

Non podo estar mais de acordo con Cristina e Xurxo cando consideran que a Terra de Melide pode presumir de contar cun enorme e destacado patrimonio histórico-artístico, arqueolóxico e natural, contando con exemplares de especial relevancia, con monumentos case únicos e irrepetibles, diferenciados: a Pedrafita do Casal é, sen lugar a dúbidas, un destes relevantes recursos, unha das pedrafitas de meirandes dimensións do noso país, unha das mais grandes de Galicia.

Foto de Moncho Boga, 2024.

Foi localizada por casualidade no ano 2012 cando se comenzou a desmontar un valo de pedra para anchear  unha corredoira: atopábase deitada, facendo de base a un muro, deitada. Non se esnaquizou grazas á vontade  e sensibilidade da familia dona da finca (familia de Sara Seijas Fuciños) que se empeñaron en recuperala e recolocala á vista, para a contemplación, para a súa posta en valor, en definitiva.

Foto de Moncho Boga, 2024.

Atópase sobre unha ampla chaira con varios niveis descendentes con dirrección leste desde o vértice do Castro de San Cosme (454 m.s.n.m.). Desde a localización actual, na dirección do leste, serpentea o Rego Catasol e, ao Oeste, o Rego das Cabazas. 

Segundo Broz e Vázquez a pedrafita foi emprazada, despois do seu casual descubrimento, para facer de amparo, de contraforte, da curva da estrada asfaltada que limita co terreno por ese lado, servindo tanto de quitamedos  como de contención lateral do vial, que se atopa proxectado sobre a leira.

Foto de Moncho Boga, 2024.

Cristina Vázquez, nunha entrevista na Voz de Galicia subliñaba que a singular pedrafita é o típico menhir "de película" coa súa forma xeral amendoada; un elemento singular que paga a pena visitar. Estes amigos na distancia levan tempo reivindicando a sinalización e identificación do monumento cunha placa identificativa. Considera Cristina que polas súas dimensións trátase dun exemplar adscrito ao mais puro megalitismo. A pedrafita, incluida no Catálogo da Xunta, podería formar parte dun conxunto arqueolóxico ao estar moi preto dunha necrópole megalítica e dun xacemento castrexo.

Foto de Moncho Boga, 2024.

Formalmente, a Pedrafita do Casal amosa forma xeral amendoada e alongada, coa base mais ancha que se vai estreitando, diminuindo pouco a pouco, ata o vértice que é picudo e redondeado. A base, segundo as súas investigacións, presenta un perfil semicircular convexo e sección con forma de cuña. Os laterais teñen un perfil lixeiramente arqueado, abombado e a sección é ovalada. As dúas caras, a pesar de amosar unha tendencia aplanada, desenvolven un abombamento central moi lixeiro. Toda a superficie é bastante rugosa, probablemente debido á dificultade á hora de puir o esteo e, talvez tamén por iso, non se aprecia ningún tipo de gravura. En efecto, non se distingue na pedrafita sinal algunha de escotaduras, gravuras, coviñas..., o que se pode interpretar como debido á extrema dureza da rocha granítica de que está feita.

Foto de Moncho Boga, 2024.

A altura aproximada da pedrafita, engadindo a parte que está chantada, acada uns increibles cinco metros e o que sobresae atinxe os tres metros e trinta centímetros. Os propietarios da finca manifestan que o que está enterrado acada o metro e cincoenta centímetros. O grosor tamén e variable, tendo en conta a súa forma: no terzo superior, a partir do nivel da estrada, acada os oitenta centímetros; na base poideron tomar unha anchura máxima dun metro e setenta centímetros, de xeito que a parte soterrada podería acadar cando menos os dous metros.

Foto de Moncho Boga, 2024.

Segundo os arqueólogos melidenses, trátase sen dúbida dun claro e extraordinario expoñente de megalito (menhir-pedrafita) que se podería adscribir sin problemas  á épòca neolítica, tendo como fundamento principal a comparación con outros exemplares de semellantes características. 

Consideran, ademais, que este gran monolito foi feito para estar exento (desbotaron a posibilidade de que se tratase dun esteo dunha cámara megalítica ou dolmen) debido a que malia que hai chantos en dólmenes galegos que amosan esa forma apuntada, picuda, non adoitan presentar seccións tan redondeadas, senon que son moito mais angulosas.

Foto de Moncho Boga, 2024.

Definitivamente, trátase dunha pedrafita feita pola man do home: é antrópica, completamente artificial. Ademais, este tipo de pedra (gneis ocelado) de moita dureza, non se xenera de xeito natural: nin a auga, o vento e a erosión conseguinte lle poden dar a forma amendoada, picuda e completamente regularizada. Por iso conclúen que é un exemplar labrado, esculpido pola man do home, con medios artificiais. 

Foto de Moncho Boga, 2024.

Xa hai moitos anos (a finais da década de 1990) un grupo de amigos inerestelares, coas mesmas inquedanzas megaliteiras, iniciamos desde un grupo  denominado "Fuso da Moura" unha intensa búsqueda de pedrafitas partindo da consideración de que nun país onde hai contabilizadas mais de 15.000 mámoas, tan só había catalogadas tres pedrafitas. A pregunta, o presuposto de partida era o seguinte: onde demo se esconden as nosas pedrafitas? Co devalar dos anos e dos tempos, e con ilusión, fomos atopando cada vez mais monumentos deste tipo, coa incorporación de novos investigadores, e así fóronse incrementando considerablemente cada vez mais novos achados. Tamén eramos conscentes de que moitas delas pertencían a datas históricas ou que eran marcos de termo  nalguns casos reaproveitados, ou ben foron feitas  para delimitar algún terreno..., pero o certo é que actualmente coñecemos unha boa morea de exemplares por toda Galicia. Tamén intentamos (tanto Alberte Alonso como eu mesmo)  definir criterios obxectivos para dilucidar a consideración dunha pedrafita, cousa que fumos perxeñando atendendo aos seus aspectos formais, contextuais, culturais...

Foto de Moncho Boga, 2024.

Tendo en conta a presenza de varios mámoas (seguramente unha desaparecida necrópole megalítica) e tamén considerando as características achairadas da contorna e  a súa proximidade, a toponimia  así como as vías de comunicación, non cabe dúbida da adscrición prehistórica. A pedrafita establecería, coa súa monumentalidade, o criterio simbólico de fito anunciador, tanto da posible necrópole, como da figura fálica simbolo do nacemento, da rexeneración. Non debe ser casualidade que as advocacións das parroquias aledañas, veciñas sexan respectivamente San Cosme e Santa María: o santo sanador e a virxe protectora adquiren, por un proceso de obliteración, as propiedades sanadoras da pedrafita; propiedades apotropaicas, de protección contra a enfermidade, contra o mal. Neste sentido, moitas das pedrafitas de Galicia evidencian e constatan que o culto continúa, e dicir, son crenzas ancestrais que siguen adquirindo actividade plena co cristianismo, nas mans agora de San Cosme e da Virxe María.

Foto de M. Vázquez, 2024.

En suma e para concluir, a Pedrafita do Casal podería encadrarse en varios dos criterios a saber, de tipo fálico, como sinalizadora da posible necrópole megalítica, a forma antropomorfa e/ou como protectora dos camiñantes, ao xeito dos hermae romanos.

En Sigŕas, un luns intempestivo de decembro.

Saúde, sorte e libros!!!

PARA COÑECER MOITO MAIS SOBRE A PEDRAFITA DO CASAL:

Vázquez Neira, Cristina e Broz Rodríguez, Xurxo: "¿Novos chantos megalíticos na Terra de Melide?". Boletín nº 25 do Centro de Estudios Melidenses-Museo da Terra de Melide, ano 2012.

Vázquez Neira, Cristina e Broz Rodríguez, Xurxo: "Pedrafita do Casal (parroquia de Campos, Melide): O menhir máis grande de Galicia". Artigo no blog do Museo da Terra de Melide, xullo 2015.

Vázquez Neira, Cristina e Broz Rodríguez, Xurxo: "Pedrafitas ou menhires en Melide e contorna". Artigo publicado no blogue do Museo http://museodaterrademelide.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://gl.wikipedia.org/wiki/Pedrafita_do_Casal

https://www.abeancos.gal/elemento/pedrafita-do-casal

https://museodaterrademelide.blogspot.com/2015/07/o-menhir-mais-grande-de-galicia.html

http://patrimoniogalego.net/index.php/69518/2015/02/pedra-do-casal/

https://www.pressreader.com/spain/el-comarcal-santiago/20230629/281548000332283?srsltid=AfmBOooVO_22jBEYJVMul788IuxOusgt6_f1wd1ecH5E89Rxd1ibgVLX

https://museodaterrademelide.blogspot.com/2018/07/pedrafitas-ou-menhires-en-melide-e.html

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/

PEDRAFITA-MENHIR DA PONTE DO ARCEDIAGO. San Xoán de Arcediago, Santiso

UNHA EXCURSIÓN EN CATRO ACTOS

ACTO I

"El menú incluía tallos de mostaza, tofu frito, guiso de arenque y berenjena, nabos marinados en salmuera ligera, una tortilla de alevines de sardinas secas, caballa en vinagre, pecíolos del taro con aliño de sésamo, palometa asada...

Iwakura se dio cuenta de que todo estaba recién hecho y de que la sopa de miso llevaba cebolla y patata. Cuando Nagare se retiró, juntó las manos con discreción. Luego cogió el cuenco de arroz de cerámica kiyomizu-yaki con la mano izquierda y empuñó los palillos con la derecha".

Hisashi Kashiwai: "Los misterios de la taberna Kamogawa". Narrativa Salamandra. Penguin Random House, Crupo Editorial. Barcelona 2023, pág. 78.

A cita non é por casualidade, nin ao azar ou porque me guste mais ou menos.

Hoxe vou a iniciar, en tres entradas, o relato dunha pequena viaxe-excursión turístico-megalítica, artística e gastronómica. Foi unha excursión dun día e discorreu polo centro de Galicia; unha excursión das que sempre me entusiasmaron: natureza, arte, historia, prehistoria, paisaxe, etnografía, xentes e lugares... E, por suposto, ampliar o horizonte existencial, a mente, o espíritu.

Debuxo da Pedrafita da Ponte do Arcediago
segundo versión de Moncho Boga.

Foi así que o día 1 de maio de 2024, pola mañanciña, entre nubes e claros, entre intensas treboadas e un magnífico sol de xustiza, saimos da cidade de Xerión e de Hércules (tamén da miña paisana María Pita) con destino ao Carballiño, terra, entre outras cousas, do polbo: a intención, precisamente, era ir a fartarnos do magnífico cefalópodo á feira que cociñan con sabiduría ancestral os cociñeir@s da cidade do Arenteiro.

Esta era a única foto que tiña ata de agora, do ano 2012 
cando foi descuberta por
Cristina Vázquez e Xurxo Broz, autores da mesma.

Evidentemente, non fumos por autoestrada: mergullámonos, pola contra, polos fermosos e espléndidos roteiros que sulcan o interior mais interior da nosa terra. Desde A Coruña, Culleredo, Cambre, Bergondo, Betanzos, Oza, Cesuras (isto é adrede), Curtis, Vilasantar, Boimorto, Melide, Santiso, Agolada, Lalín, Dozón, Cea..., ata chegar á Vila Termal do Carballiño.

Pedrafita da Ponte do Arcediago.
Fotografía de Moncho Boga.

A planificación foi sinxela e ao mesmo tempo ambiciosa: buscar a Pedrafita da Ponte do Arcediago preto da ponte do mesmo nome e voltar, moitos anos despois, á necrópole das Mámoas da Cruz en Parada de Alperiz no Concello de Lalín.

Como dicía mais enriba facía un marabilloso día de primavera, onde os verdes comenzan a despuntar con tonalidades indescriptibles, onde os chubascos tormentosos alternaban cun sol prodixioso, onde os negros nubarróns que se avistaban na lonxana cercanía precedían a un ceo dun azul esplendoroso. Facendo honra ás pequenas coplas que nos recitaban os mais vellos cando cativos: "Cando chove e quenta o sol, anda o demo por Ferrol, con agullas e afinetes para pincharlle...", e non sigo.

Fotografía de Moncho Boga, 2024.

Fumos amodo, despacio, disfrutando da paisaxe, da arquitectura. Tamén da historia pensando nos Condes de Présaras, en Santa María de Mezonzo, no pazo-castelo de Borraxeiros, nas peregrinas terras de Melide... O primeiro destino: a pedrafita do Arcediago, no Concello de Santiso (por si non quedara claro), último na provincia de A Coruña no linde con Pontevedra, á beira do impresionante río Ulla.

Fotografía de Moncho Boga, 2024.

Así pois, pola estrada AC-840, que leva de Melide a Agolada,  chégase, ao sul do concello, á Ponte Nova onde se empraza a pedrafita. Aí tiña que realizar unha visita moitas veces cancelada, moitas veces posposta. 

A Ponte Nova do Arcediago salva o cauce do río Ulla e aí este lexendario río recibe as augas doutro non menos lexendario  a saber, o Río Furelos. Tamén separa ou une, abraza, as provincias de A Coruña e Pontevedra. 

Pois ben, xusto antes do inicio da Ponte, á dereita con dirección a Agolada, pódese descubrir a pedrafita, chantada nunha aba contemplando, desde a súa grave soidade, o suave fluir das augas do río Ulla.

Fotografía de Moncho Boga, 2024.

A primeira vez que tiven novas desta soberbia pedrafita (como de tantas outras da zona) foi a través da información que me enviaron Cristina Vázquez e Xurxo Broz, os incansables e inconmensurables detective-arqueólogos da Terra de Melide. Desde que eles tomaron as rendas das cousas de antes, a Terra de Melide incrementou notablemente os seus recursos prehistóricos, que xa non eran poucos.

Fotografía de Moncho Boga, 2024.

A nosa pedrafita foi atopada ao carón dun camiño que aínda hoxe leva ao río Ulla e á estrada antiga. Foi eliminada do seu lugar orixinal e enterrada cando se comezaron as labouras de mellora para o acceso a unha propiedade particular e hoxe volta a erguer no mesmo terreno, na mesma ubicación ou moi preto do emprazamento primitivo. Parece que está enclavada nunha paisaxe megalítica maila que, segundo o meu amigo e compañeiro  de inquedanzas pedrafiteiras Alberte Alonso, xa case non existe toponimia neste eido: fai énfase especial na presenza case inaudita de numerosos topónimos vencellados ao ámbito cristiano, eclesiástico, o que ao seu xuizo e ao meu, denota de xeito claro e distinto unha profunda cristianización da bisbarra. Posiblemente esta área sexa un paradigmático exemplo da práctica cristianizadora, evanxelizadora, da Igrexa Católica. Así os elementos paganos foron sustituidos por capelas, igrexas, cruceiros e incluso pola toponimia menor. É interesante, neste senso, a reflexión ben fundada de Ana Boullón ao redor dos topónimos de santos:

""...informan sobre a cronoloxía da fundación das parroquias, pois son das advocacións mais antigas, con culto atestado entre os cristiáns da Hispania romana e do período suevo e visigodo. A toponimización con base en nomes de santos foi parte do proceso de cristianización da paisaxe local."

Fotografía de Moncho Boga, 2024.

A primeira e única entrada neste blogue sobre a Pedrafita da Ponte do Arcediago foi escrita o 24 de marzo de 2014 e definíase (segundo información de Vázquez e Broz) coma un chanto ou esteo atopado no lugar de A Ponte Nova. Trátase -dicían- dun bloque granítico realizado en gneis ocelar que amosa unha forma xeral amendoada. As caras son aplanadas, a base é redondeada e o remate é apuntado. Acada ao redor de dous metros e medio de altura e un metro e setenta e cinco centímetros de ancho máximo.

Fotografía de Moncho Boga, 2024.

E alí sigue, e esperemos que siga para sempre a Pedrafita da Ponte do Arcediago mirando silenciosa, orgullosa e impertérrita ao río Ulla, amenazado hoxe en día por proxectos empresariais  de dubidosa calidade ambiental.

Saúde, sorte e moita lectura!!!

En Sigrás, na primavera chuviosa de maio de 2024.

CONTINUARÁ...

PARA SABER MOITO  E VER MAIS FOTOGRAFÍAS

-Artigo publicado no boletín nº 25 do Museo de Terra de Melide, coa autoría de Cristina Vázquez e Xurxo Broz.

-megaliticia. blogspot.com

-patrimoniogalego.net

-catalogacióndepedrafitas.blogspot.com

-onosopatrimonio.blogspot.com

-Ana Boullón: "Panorama da toponimia galega (a través dos seus nomes mais frecuentes)." 2021, Estudos linguísticos e literários 71. Revista de programas de pós-graduaçao em língua e cultura e em literatura de cultura UFBA.

ANTA-DOLMEN O FOXO DO CABRITO, Santa Mariña de Brañas. Toques

ANTA-DOLMEN O FOXO DO CABRITO. 

Cristina Vázquez e Xurxo Broz, amigos arqueólogos (do Museo Terra de Melide), coñecedores polo miudo desta sobranceira comarca galega, enviáronme, xa hai algún tempo, a fotografía e información ao redor desta anta denominada Foxo do Cabrito, situada no lugar ou aldea do mesmo nome, pertencente á parroquia de Santa Mariña de Brañas, lindeira xa co termo municipal de Palas de Rei.

Segundo antigas informacións recabadas por mín nunha desas furibundas escapadas, parece ser que neste lugar utilizaban o funil de violación dunha gran mámoa, cercana ao Foxo, como trampa para cazar os lobos: poñían no interior do funil un cabrito como cebo e esperaban emboscados a chegada do lobo. Sen embargo, segundo as actualizadas informacións de Cristina e Xurxo, parece ser que na contorna aínda permanecen os restos dun auténtico foxo para cazar os lobos: os veciños coñecen ben a súa ubicación, pero atópase invadido pola maleza, o que fai moi dificultoso o achegarse a él.

Fotografía extraída do blogue megaliticia.

Do interior deste dolmen, segundo un veciño, saía unha galiña cos seus pitos.

A anta Foxo do Cabrito conserva actualmente sete esteos visibles, pero non está a conservar a tampa. Na parte que mira ao sur-surleste ábrese un oco bastante grande entre os esteos que, probablemente, se corresponda coa entrada deste monumento megalítico.

Saúde, sorte e libros!!!

En Sigrás.

Información e fotografía enviadas por Cristina Vázquez e Xurxo Broz.

PEDRAFITA-MENHIR DE A PONTE NOVA, Arcediago. Santiso

PEDRAFITA-MENHIR DE A PONTE NOVA.

Cristina Vázquez e Xurxo Broz, incansables detectives arqueolóxicos da Terra de Melide, seguen a enviarme interesantísimos elementos prehistóricos desa fermosa terra. 

Neste caso trátase dun chanto ou esteo atopado no lugar da Ponte Nova, parroquia de Arcediago no Concello de Santiso. Segundo estes mozos, estamos diante dun ortostato ou chanto (ben procecente dunha anta, ben unha pedrafita?) que foi realizado en gneis ocelar, amosando unha forma xeral amendoada. As caras son aplanadas, a base é redondeada e o remate apuntado. A altura acada uns dous metros e medio e mide un metro e setenta e cinco centímetros de ancho máximo.

Na superficie, como se pode albiscar na fotografía, aparecen unha serie de estrías paralelas motivadas polo seu desbastado ou labrado. Os amigos Cristina e Xurxo manteñen a hipótese que se trata dun esteo procedente dunha anta. 

Por último, dicir que foi localizado por estes arqueólogos no ano 2012.

Para saber máis: Artigo publicado no boletín nº 25 do Museo de Terra de Melide, coa autoría de Cristina Vázquez e Xurxo Broz.

PEDRAFITA-MENHIR DO CASAL. Santa María de Campos, Melide

PEDRAFITA-MENHIR DO CASAL. 

"Los filósofos, tal como están las cosas ahora, son demasiado aficionados a ofrecer críticas desde arriba en lugar de estudiar y comprender las cosas desde dentro."

Edmund Husserl

Hai uns días puxéronse en contacto comigo, vía correo electrónico, dous activos e inquedos arqueólogos que colaboran asiduamente con Museo da Terra de Melide. Estes mozos son Cristina Vázquez Neira e Xurxo Broz Rodríguez. Ambos os dous enviáronme as fotografías e descrición de tres posibles pedrafitas estudadas por eles e ubicadas nos amplos horizontes de Terra de Melide e Arzúa.

Hoxe vou incorporar no blogue un destes interesantes elementos megalíticos a saber, a Pedrafita do Casal.

Seguindo a breve reseña enviada por estes dous novos amigos, a descrición formal achéganos a un gran megalito con clara forma de pedrafita, feita en gneis. Engaden que as dimensións son moi semellantes as dun ortostato dunha anta. A base, en xeral, adopta forma redondeada con extremo apuntado e a sección é  ovalada. En canto ás dimensións, acada ao redor de 5 metros de altura, malia que á vista só sobresae uns 3,30 metros. De ancho non excede dous metros.

Segundo a avezada descrición destes investigadores, semella que foi feita coidando moito o deseño, de xeito que se pode concluir a súa adscrición prehistórica. En canto á superficie, aínda que non amosa gravado algún, está moi ben regularizada. 

A xeito de concluisón, segundo Cristina e Xurxo, hai que considerar dúas hipóteses en canto á esta extraordinaria peza: ou ben estamos diante dunha auténtica pedrafita ou, pola contra, podería tratarse dun esteo dalguna cámara megalítica. Con todo, si hai que decantarse ou apostar pola súa tipoloxía, desde aquí, posiciónome claramente pola hipótese pedrafiteira. Por último, dicir que a pedrafita foi atopada no ano 2012.

En Sigrás, nun día calquera, dun mes calquera e dun anto tamén calquera.

Saúde, sorte e libros!!!

PARA SABER MOITO MAIS:

Aportación de fotografías e información de Cristina Vázquez Neira e Xurxo Broz rodríguez.

No Boletín nº 25 do Museo da Terra de Melide aparece un artigo destes autores sobre a devandita pedrafita.

ANTA-DOLMEN DA MEDORRA DE FANEGAS. Santa María de Ciadella, Sobrado dos Monxes

ANTA-DOLMEN DA MEDORRA DE FANEGAS.

Atópase na parroquia de Sta. Mª de Cidadela a un quilómetro e medio aproximadamente do campamento romano de Cidadela. A escavación arqueolóxica foi levada a cabo por Caamaño Gesto e Criado Boado no ano 1983.

Debuxo de Ramón boga Moscoso. Esteo da anta

Froito desa escavación descubríronse todos os elementos característicos das construcións deste tipo: baixo a ocupación romana (posto que a mámoa foi reutilizada como garita de vixilancia) atopouse o monumento orixinal que estaba formado por unha mámoa de terra rodeada dun anel perimetral e unha coiraza de pétrea que cubría toda a parte superior. No interior atopouse una pequena anta totalmente esnaquizada por unha violación anterior á ocupación romana. Da anta conservábanse dous esteos e uns poucos calzos que se conservaban in situ. 

Fotografía da excavación de 1983. Ver bibliografía

Non é posible reconstruir a forma e, pola tanto, tampouco a tipoloxía da cámara. Non se atopou enxoval pertencente ao período neolítico, pero si abondoso material relativo á ocupación romana.

Fotografía da escavación de 1983.

BIBLIOGRAFÍA

CAAMAÑO GESTO, J.M., CRIADO BOADO, F.: La medorra de Fanegas (Sobrado dos Monxes, Coruña) Un monumento megalítico reutilizado en época romana. Brigantium, Vol. 7, 1991-1992

En Sigrás, saúde, sorte e libros!!!

ANTAS-DOLMENES DE MELIDE E TOQUES. Forno dos Mouros, Pena da Moura, Pena do Raposo, Forno de Varela, Antas do Lombao, Necrópole Monte da Arca, Cistas de Agro de Nogueira, Anta de San Cidre.

ANTAS-DÓLMENES DE MELIDE E TOQUES:

1.-ANTA-DOLMEN FORNO DOS MOUROS

2.-PEDRAFITA-MENHIR NATURAL A PENA DA MOURA

3.-ANTA-DOLMEN PENA DO RAPOSO

4.-ANTA-DOLMEN FORNO DE VARELA 1

5.-ANTAS-DÓLMENES DA NECRÓPOLE DO LOMBAO (Anta nº 3 e 4)

6.-ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DE PONTE DA PEDRA (Anta nº 3)

7.-ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DE MONTE DA ARCA

8.-NECRÓPOLE DE CISTAS DO AGRO DA NOGUEIRA

9.-ANTA-DOLMEN DE SAN CIDRE

ANTA-DOLMEN FORNO DOS MOUROS. A Moruxosa, Toques

Antes de chegar a Toques debemos coller a estrada da esquerda que sinala Sobrado, ata chegar ao alto do Bocelo e, tras pasar Castro de Lobos e a aldea da Moruxosa, despois de catrocentos metros, hai unha pista de terra á dereita: a douscentos metros hai outra pista tamén á dereita desde a que, ata a anta, hai outros catrocentos metros.

Ubícase nunha penichaira no sector setentrional da serra, na divisoria de augas de mesma, nunha zona cha. Está á beira do Camiño Real que percorre a cima da Serra do Bocelo e foi escavado en diversas campañas a aprtir do ano 1987.

Fotografía do ano 1992. Ramón Boga.

A mámoa está constituída por terra de cor pardo negruzco no que se parecian moitas pedras espalladas. Nun dos perfiles superiores dunha cata arqueolóxica atopoue a 65 cms de profundidade, unha estreita capa de terra de cor vermello. As medidas acadan no eixo N-S os 19, 2 m e, no eixo L-O, máis de 22 ms. A morfoloxía xeral da mámoa atópase en bo estado. 

Planta segundo versión de Ramón Boga

No centro da mámoa atópase a anta que describe planta poligonal de grandes dimensións, con corredor de dous tramos. Non se conserva a pedra cobertora do corredor. 

Fotografía do ano 2008.
Ramón Boga.

No interior hai colocado un sistema de entivado e unhas vigas de ferro cara ao exterior que foron colocadas despois das intervencións arqueolóxicas.

Fotografía do ano 2008.
Ramón Boga.

A cámara posúes sete esteos  e o corredor catro. Case todos os esteos do corredor están profusamente decorados: predomina a cor negra e roxa sobre un enlucido branco, formando zigue-zagues e algúns puntos illados. 

Fotografía do ano 2008. Ramón Boga.

O enxoval exhumado nas diversas escavacións axústase ás características xerais dos enxovais galegos, a saber, a pobreza da súa composición, polo que se pode dicir que o que individualiza a este monumento con respecto a outros é o seu tamaño, as pinturas atopadas nos esteos da cámara, o bo estado da estrutura tumular e arquitectónica e o anel peristalítico.

Restos das pinturas nos esteos da cámara
do Forno dos Mouros

Debuxo de Ramón Boga Moscoso

PEDRAFITA-MENHIR "NATURAL" A Pena da Moura

Trátase duns espectáculares penedos tallados de xeito natural pola caprichosa natureza. Son moi interesantes as lendas que chegaron ata nós: por iso considero importante e necesario engadir este elemento á lista de monumentos megalíticos.

 

Pedrafita natural A Pena da Moura. Fotografía do autor, 1990

A Pena da Moura disque trouxoa unha unha vella fiando, pero ao sentir que o peso dos penedos era excesivo, a señora dixo: "vaite pena, que aínda pesas ben, veña un raio que te parte". Iso, por suposto, ocurriu e por iso tamén podemos ver hoxe un anaco do penedo que lle tirou o raio.

Segundo outra lenda, a Pena da Moura foi enfeitizada cunha caldeira de cobre chea de ouro, un adival e un bastón. Enrolaron o adival na caldeira e fixeron tres cruces co bastón dicinco: "o que daquí te desencantare tres paus con este bastón che ha de dare". O adival converteuse nunha terrorífica serpe.

ANTA-DOLMEN PENA DO RAPOSO. Meire, Melide

Para chegar. Debemos coller a estrada de Melide a Lugo e, logo de dous quilómetros, cruzaremos o río Furelos e, inmediatamente á esquerda, hai un desvío que leva a Meire. Cerca de dous quilómetros despois, hai outro desvío tamén á esquerda que acaba nunha granxa de porcos. Ao carón da entrada ubícase a anta.

Fotografía de Cuevillas na década de 1920

Como dicía, está moi cerca da igrexa de San Pedro de Meire. Cuevillas a deu a coñecer con nome de Pena do Raposo, si ben  a zona onde se asenta é coñecido co nome de Pedra do Carbón.

Planta versión de Ramón Boga,  segundo a planta de Cuevillas

Posúe dez esteos dos que oito están in situ e dous caídos no interior da cámara. É unha anta de camara poligonal e corredor pouco desenvolvido, debuxando unha forma xeral en "V".

Fotografía do ano 1991. Ramón Boga.

Atópase en mal estado de conservación posto que as pedras que a conforman hoxe en día están moi remexidas. Dos dez esteos á vista, que son de grandes dimensións, o máis alto mide un metro e corenta centímetros, un metro e oito de ancho e corenta e nove centímetros de grosor.

Fotografía do ano 1991. Moncho Boga

Aínda que na planta debuxada por cuevillas había unha pedra cobertora do corredor, cando eu a visitei non puiden determinar si está ou non, debido sobre todo á moita vexetación que a estaba a cubrir por isa beira.

Enxoval exhumado por Cuevillas

ANTA-DOLMEN FORNO DE VARELA I. Toques

Trátase de dúas mámoas ubicadas no sector central  no Bocelo. P ara chegar debemos partir desde  o lugar do Río de Ameneiros. Unha vez percorridos uns 500 m hai que coller un camiño en dirección NO que leva ao Camiño Real. Seguindo cara á esquerda a uns 130 ms, xa podemos ver inmediatamente os túmulos á beira esquerda do Camiño, nunha zona recentemente  repoboada de piñeiros.

Felipe Criado, 1980

As dimensións da mámoa Forno de Varela I amosa unhas dimensións de 20 ms no eixe N-S e uns 16 ms para o eixo L-O. Sobresae ao redor dun metro e medio. Espalladas pola mámoa afloran algúns bloques de cuarzo que seguramente forman parte da estrutura tumular.

Matilde González, década de 1990

No interior da mámoa aprécianse os restos dunha cámara composta por tres esteos verticais e unha gra pedra cobertora, todas elas de granito.

 Foto de Ramón Boga Moscoso, 2007

Cando visitei esta anta con Fidel Méndez, a mámoa atopábase absolutamente cuberta de poderosos toxos que impedían a súa visibilidade.

 Fotos de Ramón Boga Moscoso,  2007

ANTAS-DOLMENES DA NECRÓPOLE DO LOMBAO. Toques

Os probes restos desta anta atópanse nunha mámoa que se insire nunha necrópole composta de nove mámoas. Atópanse sobre unha aba alta dunha dorsal das estribacións da serra de O Careón, a certa distancia da aldea de Porto Salgueiro: desde este lubar hai un camiño de terra que sube en dirección O. Unha vez percorrido cerca dun quilómetro aparece un cruzamento no que hai que coller o camiño da esquerda, que chega a un pequeno regato. Unha vez vadeado, continuaremos cara ao monte de enfronte, onde se emplaza a necrópole. 

ANTA-DOLMEN nº 3 do Lombao

Aínda que non se conservan cámaras enteiras, en varias das mámoas hai restos das estruturas arquitectónica que se cifran en varios esteos. A sinalada co número 4 insírese nunha mámoa moi pequena que conserva un esteo da cámara megalítica. Mide de ancho uns corenta centímetros e sobre cincuenta centímetros de altura.

Fotografía de Matilde González Méndez

A mámoa é moi pequena amosando as seguintes dimensións: catorce metros e medio no eixo N-S e dazasete metros no L-O. Aproximadamente sobresae uns corenta centímetros.

ANTA-DOLMEN nº 4 do Lombao

A mámoa na que se ubica é tamén de pequenas dimensións e no centro eríxese unha anta moi pequena -como corresponde- conformada por catro esteos.

Fotografía de Matilde González Méndez

ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DE PONTE DA PEDRA. 

Trátase dunha necrópole composta por catro mámoas. Para chegar, desde o lugar de Souto (capital municipal) hai que coller a estrada de Melide ata atopar un cruzamento á esquerda sinalizado como "Ponte da Pedra". Seguindo por ese desvía  ata chegar a uns cen metros antes de Ponte da Pedra onde as mámoas atópanse do lado dereito. 

ANTA-DOLMEN DA PONTE DA PEDRA nº 3.

Insírese nunha mámoa de dimensións medianas no que  pódese albiscar un esteo que seguramente pertence á cámara.

Fotografía de Matilde González Méndez

   

ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DE MONTE DA ARCA.

Atópase na cima da Serra do Careón, nas terras máis altas. Componse de once mámoas. Para chegar hai que partir desde San Xiao e coller un camiño que leva ao Monte da Arca en dirección NL. As mámoas 1, 2 e 8 amosan restos da cámara megalítica.

Fotografía de Matilde González Méndez.

 

NECRÓPOLE DE CISTAS DO AGRO DA NOGUEIRA.

Atopouse co galo da escavación dunha villa romana rustica: este asentamento construiuse por enriba dunha necrópole de fosas e cistas adscritas cronolóxicamente á Idade do Bronce.

Para chegar hai que partir do lugar de Piñeiro e atópase moi cerca do Castro de Piñeiro.

Debaixo do nivel romano (villa agropecuaria romana adscrita ao s IV a XC)  apareceu un xacemento da Idade do Bronce do que se constataron ao redor de 11 sepulturas. 

Dentro da variedade de estruturas funerarias destacamos o achado dunha cista sen violar, conformada por cinco esteo que debuxan un espazo poligonal de dimensións moi pequenas, como corresponde á época. No interior atopouse un único elemento do enxoval, a saber, un vaso cerámico liso.

Fotografía de
Matilde González Mendez

ANTA-DOLMEN DE SAN CIDRE. Serra do Careón, Toques.

Trátase dos restos dunha anta descubertos debaixo das ruínas da antiga capela de San Cidre, nos altos da Serra do Careón. Efectivamente, ao estudar os restos da capilla, no que sería a ábsida, atopouse a estrutura case circular dunha anta das que se conservan pequenos esteos que formarían parte da cámara, con tipoloxía poligonal tendente ao círculo. 

Os veciños pretendían reconstruir a capela da que só quedaban os alicerces dos muros e un cruceiro chantado no muro do oeste. Sen embargo as autoridades optaron, esta vez saviamente, por estudar os restos e reconstruir a capela uns metros máis abaixo. Por iso poideronse atopar os restos da anta.

Estamos diante doutro exemplo do que supuxo a cristianización de moitos elementos prehistóricos. Concluir dicindo que aínda non hai ningunha publicación sobre a prospeción destes restos.

En primeiro termo, restos da anta dentro dos muros da ermida primitiva. Ao fondo, a nova ermida de San Cidre. Foto de Ramón Boga, 1997

Fotografías de Moncho Boga, 1997

BIBLIOGRAFÍA

González Méndez, Matilde: "La revalorización del Patrimonio Arqueológico. La definición de un programa para el Ayuntamiento de toques (A Coruña)" Xunta de Galica. Arqueoloxía/Investigación 8, 2000.

Criado, F. (dir.): "Arqueología del Paisaje. El área Bocelo-Furelos entre los tiempos paleolíticos y medievales" Santiago de Compostela, Xunta de Galicia.

López Cuevillas et al.: "Terra de Melide". Santiago, Seminario de Estudios Galegos, Ediciós do Castro.



En Sigrás, saúde, sorte e libros!!!