PEDRAFITA-MENHIR O CON DO CABALO. Santo Estevo de Noalla, Sanxenxo.

PEDRAFITA-MENHIR O CON DO CABALO

SOSPEITOSOS HABITUAIS XVI 

"La frontera entre el bien y el mal es permeable y casi cualquiera puede verse inducido a cruzarla."

Philip Zambrano

Pedrafita-menhir O Con do Cabalo,
versión de Moncho Boga 2026.

Hoxe vou analizar e tentar interpretar un elemento pedrafiteiro especial cuxo  descubrimento foi feito polo gran Alberte Alonso, amigo e esperto coñecedor e investigador deste aspecto do neolítico galego. A meirande parte das conclusións da entrada débense á súa información así como as fotografías empregadas.

Situación do Con do Cabalo. Google maps.

Penas, rochas, penedos, cons..., Galicia está cuberta de penas, cuberta de rochas, cuberta de penedos. Pero a meirande parte non son simples elementos pétreos silentes, non son simples pedras frías e duras: son pedras que falan, parlanchinas, pedras decoradas que contan historias, que falan cunha linguaxe descoñecida, que agochan misterios e enigmas que se funden no abismo do pasado mais profundo.

Restos da Fortaleza e da ermida da Nosa Señora de A Lanzada.
Imaxe de Turismo Sanxenxo.

De entre todas as rochas sacras que xalonan o noso País, pódese establecer unha clasificación que se resume en dous grandes  apartados: as pedras naturais (con formas diversas e abondosas lendas) e as pedras artificiais (feitas polo home). Dentro das pedras artificiais ou antrópicas xa coñecemos sobradamente tanto as pedrafitas-menhires coma os petróglifos. As rochas naturais (as sagradas) son as que nos interesan  nesta entrada posto que son aquilas que teñen lenda, son aquilas que forman parte do marabilloso mundo do imaxinario popular galego, son pedras ou rochas que sempre funcionaron, desde tempos pretéritos, como lugar de culto, lugar de celebración de diversos ritos, rituais vencellados a cultos e relatos lexendarios que nos deixaron un significado mitolóxico co que se podería e se pode reconstruir o gran corpus da mitoloxía galega. Polo tanto a diferencia entre unha pedrafita natural e unha pedrafita artificial é case únicamente a factura humán.

Castro e necrópole de A Lanzada.
Imaxe Turismo de Sanxenxo.

Segundo  Martín Almagro Gorbea e e Fernando Alonso Romero (2022, ver bibl.), as caprichosas e extravagantes formas destas penas posibilitou o que veñen  denominar a "paisaxe sacra": sería a concreción dunha visión desde unha perspectiva sobrenatural, mítica, que se basea ou se fundamenta nunha especie de cosmogonía ou visión do mundo "animista". E dicir, converter a través dun relato lexendario o caos (desorden) do mundo, nun cosmos (orden), un todo ordenado no que todo ten unha explicación mítica, non racional, unha cosmogonía. Por iso unha "peña sacra" defínese como a imaxe do numen (elemento diviño ao que representa) e dicir, unha sinal, unha manifestación, pero non é a propia diviñidade.

Outra vista da Fortaleza e da Ermida da Nosa Señora de A Lanzada.
Imaxe de Turismo de Sanxenxo.

En Galicia xa temos unha longa experiencia da recolleita de lendas sobre paisaxes sagrados, desde Murguía até Taboada Chivite, pasando por Luis Monteagudo, M. García Quintela..., pero algunhas recompiladas desde un paradigma etnográfico, unha necesaria recolleita de "historias" que non é pouco. Seguindo as tradicións europeas, sobre todo británicas e francesas, os autores propoñen unha visión histórica, non unha simple consideración etnográfica. Para iso manteñen que hai que contemplar a posibilidade de adentrarmonos ao través desa perspectiva histórica para tentar dar unha explicación da súa orixe así como a súa evolución de "longa duración" adaptada ás sucesivas etapas temporais.

Contexto do Con do Cabalo.
Foto aérea extraída de Turismo de Sanxenxo.

Para a clasificación da inmensa cantidade de penas sacras en Galicia (tanto pola forma como pola función), Almagro Gorbea e Alonso Romero propoñen seis grupos para organizar os 24 tipos identificados. Sen entrar en detalles a nosa sospeitosa pedrafita entraría a formar parte do 6º grupo a saber, "Penas con funcións diversas". Precisamente neste epígrafe habería que engadir o Con do Cabalo, nun subapartado denominado "Peñas calendáricas o solares", neste caso tería a función de determinar o calendario que establecería a data dos eventos mais importantes, o culto e ritos destas sociedades, o ciclo da recolleita e da sementeira, etc. Consideran ademais que o emprazamento destas particulares penas permitiría establecer con precisión o xeito no que os astros (particularmente o sol e a lúa, as constelacións, os planetas e as estrelas) saían e desaparecían por determinados lugares, feito que lles permitiría construir un calendario preciso.

Castro e Necrópole de A Lanzada.
Imaxe extraída da web Páxinas Galegas.

Non hai razón algunha para non concluir que na prehistoria era especialmente importante o establecemento dos ciclos que posibilitaban a orientación espacial, establecer e prever as estacións... Probablemente a observación astronómica supuxo o primeiro avance no coñecemento racional para explicar sucesos naturais, para explicar o mundo, para comprender os sucesos inexplicables. 

O Con do Cabalo: as seguintes imaxes amosan
a secuencia do solsticio de verán.
Fotografía de Alberte Alonso.

Falaba antes de que a datación das penas sacras  hai que decidila desde unha perspectiva histórica: manteñen os nosos autores que é necesario desenvolvela desde unha aportación etnoarqueolóxica e desde o eido histórico para coñecer as súas orixes e precisar polo tanto o seu contexto crono-cultural. Por iso, unha pena sacra, como elemento característico da paisaxe, é obxecto de veneración e protagoniza mitos e ritos, entroutras razóns, moitas veces, pola súa caprichosa forma. A continuidade ao longo dos tempos prehistóricos e históricos, deste tan valioso como ancestral acervo cultural, permitiu que se conservaran tradicións que doutro xeito  houberan desaparecido.

O Con do Cabalo.
Fotografía de Alberte Alonso.

A todas istas aportacións metodolóxicas, teño que engadir a valiosa consideración de Luis Monteagudo, nun fermoso artigo publicado no Anuario Brigantino no que establece que existen en Galicia bloques naturais con apariencia de "pedrafita-menhir" que se poden considerar efectivamente como tales, sempre coa condición de que fosen retocados na antigüidade ou que posúan folclore asociado. Dese xeito, as atribucións das pedrafitas deben atender ou cumplir catro funcións básicas: a monumentalidade, a visibilidade, a perennidade e/ou a traza fálica (nós engadimos a observación astronómica); xuntas salientan o senso máxico-relixioso das mesmas así como a súa adscrición neolítica.

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

A partires destas extensas premisas, tentarei afondar na consideración da Pedrafita Con do Cabalo, desde a hipótese da devandita adscrición neolítica, da súa función de auténtica pedrafita, coa mesma función que as pedrafitas-menhires artificiais. Sería unha orixe prehistórica (reaprobeitada desde o neolítico-idade do Bronce-Idade do Ferro e cristianismo), e histórica, conservándose coa romanización e coa imposición cristíá a partires do século V-VI d. de X.C.

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

Os topónimos ou microtopónimos que engaden "cabalo" á pena ou rocha, adoitan aparecer para nomear penas ou pedras illadas que, moitas veces, están integradas en áreas arqueolóxicas, de xeito que se acostuma interpretar cun claro vencellamento co ámbito do "sagrado". Nalgures teñen forma de cabalo, amosan gravados de ferraduras ou cascos. O "cabalo celta", por exemplo, é un animal psicopompo, gúia das ánimas, un animal que os pobos prerromanos consideraban sagrado. 

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

As dúas pedrafitas naturais que coforman o Con do Cabalo combinan unha profunda base mitolóxica e ritual coa toponimia xeolóxica. En primeiro lugar o termo "con" alude a unha pena grande, illada..., por iso plantéxase a hipótese de que cando un penedo singular, coma iste, denominado con nome propio, e que está ademais directamente vencellado a un xacemento ou área arqueolóxica, pódese determinar cunha función de marcador da paisaxe, como pena sacra ou santuario, xa que moitos "cons" eran auténticos santuarios na Idade do Bronce e na Idade do Ferro. E, como dicía mais enriba, o "cabalo" interprétase na cultura galaico-céltica como un ser psicopompo, coma un símbolo solar. É así que os santuarios prehistóricos establecidos en moitos "cons", ubicados en lugares preeminentes, visibles, elevados e orientados cara ao solpor, empregábanse ritualmente como espazos de tránsito, espazos de culto aos antepasados e coma un observatorio astronómico. 

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

O contexto arqueolóxico e natural onde se ubica o conxunto das dúas pedrafitas que conforman o Con do Cabalo, ocupa toda a área de costa que comprende o itsmo e praia de A Lanzada e chega até Punta Faxilda, constituíndose nunha das bisbarras galegas que mais número de relatos lexendarios prehistóricos e ritos pagáns está a conservar. 

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

Por todo iso o Con do Cabalo, que domina o Xacemento de A Lanzada así como a ermida e os restos da fortaleza medieval, non pode considerarse simplemente un afroramento rochoso calquera, senon que é un auténtico santuario, unha pena sacra prehistórica, unha fronteira simbólica que separa a terra e o mar, que separa a vida da morte.

O Con do Cabalo foi descuberto para o ámbito proceloso dos "pedrafiteiros" polo gran Alberte Alonso no ano 2025. Alberte denomina este espectacular conxunto como unha  "pedra baetílica" e tamén o considera un especial caso de interese para a arqueoastronomía, sobre todo debido á súa relación contextual co baño das nove ondas e a cercanía co Castro-necrópole de A Lanzada: esta é a clave de toda a nosa interpretación.

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

Co seu permiso elaborei esta entrada e as conclusións que van a continuación son en gran parte froito das súas fecundas e sempre novedosas investigacións. O seu meticuloso estudo sobre o Con do Cabalo parte da consideración de que isas pedras naturais cumplen tamén simbólicamente, de feito inequívoco, unhas funcións que desde o neolítico desenvolven un autético corpus de crenzas atávicas, de xeito que se pode rastrexar mais aló dos "contos de vellos" e dicir, non simplemente como unha curiosidade etnográfica, senon cunha visión ou perspectiva histórica. É así que a hipótese básica de Alonso, a súa proposta, aporta a consideración dun tipo de funcionalidade a maiores a saber, a funcionalidade astronómica. 

O Con do Cabalo  non se considera "pedrafita" no senso tradicional do termo, posto que estamos diante dun conxunto do dous cons ubicados impertérritos no cumio dun outeiro costeiro do Mar de A Lanzada, son rochas que afloran de xeito vertical, naturais. Alberte, mais que pedrafitas, as denomina "pedras baetílicas", cunha función semellante á das auténticas pedrafitas.

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

A funcionalidade do Con do Cabálo é sen dúbida astronómica, é un calendario, un  observatorio astronómico: as croas de ambos os dous cons conforman un axexadorio de ángulo agudo que "constata e sinala equidistante o solpor do solsticio de verán", e ademais encaixa nunha das datas anuais do baño das nove ondas.

Efectivamente, Alberte Alonso comprobou que no solsticio de verán (o 21 de xuño) nas pedrafitas Con do Cabalo, na croa do Castro e Necrópole de A Lanzada que, no solpor, a raiola do sol achegouse ao axexadoiro, con forma de ángulo agudo, e que na distancia encadra, equidistante, entre os dous cons costeiros ao carón dos cantís, a poucos metros da praia onde se produce o ritual do baño das nove ondas ou Praia da Nosa Señora. É aí onde o ritual do baño proporciona unha fertilidade dúplice: solar e da auga do mar. Efectivamente, é nestas datas cando as mulleres que desexan ser nais, reciben as nove ondas no ventre, condición fundamental para cumprir o seu desexo.

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

Como conclusión Alonso mantén que o Con do Cabalo coa súa intrínseca función astronómica "pode considerarse orixinario do Neolítico". O devir dos tempos sitúano reaproveitado para funcións semellantes, astronómica e sinalizadora do baño ritual, así como aliñamento astral do solsticio.

Estamos sen dúbida diante dunha paisaxe sagrada, ritual, máxica, onde atopamos todos os ingredentes que caracterizan non só esa paisaxe, senon tamén os factores que indican a existencia dunha pena sacra, talvez un altar prehistórico en forma de observatorio astronómico.

O Con do Cabalo, en suma, atópase perfectamente integrado nesa  área  de Punta Faxilda: un cabo de Noalla que desde a antigüidade foi considerado como punto de especial conexión co alén... Ao atoparse dereitamente orientado cara ao ocaso, sendo o cabalo o transportista das ánimas cara ao alén, talvez podería interpretarse tamén coma un embarcadoiro mitolóxico.

Imaxe extraída de petiscosgalegos.es

As nove ondas, o ocaso, a cristianización coa ermida da Nosa Señora da Lanzada, a cercana pedrafita de Padriñán en Sanxenxo, as prehistóricas vías de comunicación de vivos e de mortos..., todos eles elementos que axudan a recompoñer unha paisaxe de especial relevancia no imaxinario-real universo das pedrafitas galegas e que se pode rastrexar a través dun relato e  pescuda histórica.

O Con do Cabalo sen a ermida e  sen a fortaleza da península.
Debuxo de Moncho Boga, 2026.

Para concluir, coincido plenamente con Luis Monteagudo nos seus plantexamentos: os homes e mulleres da prehistoria probablemente non sempre fabricaban unha pedrafita, senon que aproveitaban moitos afroramentos rochosos que xa posuían unha forma vertical, monumental. O lugar estratéxico a dotaba dun valor simbólico e sacralizaban a monumentalidade do penedo natural sen necesidade do brutal esforzo que requería fabricar unha nova.

EN SIGRÁS, NO NOVENO MES DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES DE SUSTANCIAL E SINGULAR IMPORTANCIA

Martín Almagro Gorbea, Fernando Alonso Romero: "Peñas Sacras de Galicia" Ed. Fundación L. Monteagudo. BetanzoS, MMXXII.

Luis Monteagudo: "Menhires y marcos de Portugal y Galicia". Anuario Brigantino, 26. Betanzos, 2003.

X. Alberte Alonso Fernández: "O uso das pedrafitas no Neolítico galego. Estudo das pedrafitas de Obesrvación Astronómica e das pedrafitas fálicas." Ed. Monografías da Sociedade Antropolóxica Galiga (SAGA), Nº 1. 1914.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-de-observacion-astronomica.html

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

https://petiscosgalegos.es/2025/02/28/descubre-el-sendero-magico-de-a-lanzada-un-recorrido-entre-historia-y-leyenda/

https://www.turismodesanxenxo.com/loc/noalla/

https://www.minube.com/tips/actualidad/explora-los-encantos-ocultos-de-noalla-lugares-que-ver-y-disfrutar

https://www.paxinasgalegas.es/necropolis-y-castro-de-a-lanzada-640965em.html

ANTA-DOLMEN MÁMOA DA PORTELA 1. San Miguel de Gurgueiro, Agolada.

ANTA-DOLMEN MÁMOA DA PORTELA 1

11.-POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ

"Los guerreros victoriosos ganan primero y luego van a la guerra, mientras que los guerreros derrotados van primero a la guerra y luego tratan de ganar."

Sun Tzu

Debuxo versión de Moncho Boga, 2026.

É, lamentablemente, vai chegando o remate desta serie de entradas adicadas ás fantáticas terras dezanas, desta fantástica ruta megalítica, fantástica pola cantidade e calidade dos monumentos que a compoñen, fantástica pola marabillosa implantación destas manifestacións megalíticas que, a pesar de todas as violacións, abandono e incomprensións, aínda se manteñen aí, ergueitas, orgullosas, debuxando unha paisaxe arqueolóxica única. E falo non do corazón de Galicia, falo do embigo, do centro neurálxico da nosa xeografía real e imaxinaria.

Mapa de situación da Necrópole das Mámoas da Portela.
Google maps.

Calquera pode emprender esta ruta e completala cos mais de quince paneis de petróglifos que a acompañan, paneis con todo tipo de motivos gravados na pedra. Tamén se pode emprender sin ter en conta a miña proposta de ruta, de numeración: mais ben foi unha disculpa metodolóxica. Por iso, malia que se denomina ruta megalítica de Axiaz, permitínme a licencia de engadir esta mámoa que se atopa na parroquia colindante de Gurgueiro. Por iso moi ben poidera ser a primeira da ruta: e pode ser a primeira, non  é obrigatorio seguir o camiño debuxado por min a través das estupendas indicacións de Alex Negreira no seu fenomenal blogue megaliticia.blogspot.com, tantas veces nomeado.

Captura dunha fotografía de Ángel Utrera extraída do
seu blogue aopedofarelo.blogspot.com

Pois ben, a necrópole que me ocupa en último lugar, denominada "Mámoas da Portela", atópase no lugar de Gurgueiro, na parroquia do mesmo nome, coa advocación a San Miguel. Trátase dunha necrópole composta por seis mámoas que se atopan nunha suave aba que forma parte dun outeiro que enlaza dous cativos vales. O topónimo "Portela" lévanos á consideración de camiños primitivos, de rutas ancestrais: o lugar de paso nun alto, o cambio de vertente... Por iso posiblemente as Mámoas da Portela están vencelladas, como outras moitas en toda Galicia, ás vías de tránsito prehistóricas. Segundo Ángel Utrera (blogue aopedofarelo.blogspot.com) o lugar responde a un significativo topónimo a saber, Monte das Minas. Outra das denominacións galegas para as antas.

Vista da anta nº 1 desde a mesma perspectiva que a anterior.
Fotografía de Alex Negreira en megaliticia.blogspot.com

Para chegar, desde a estrada Agolada-Antas de Ulla, hai que coller necesariamente unha desviación cara a Alperiz e, desde aí, débese  coller outra estrada á dereita que leva a Gurgueiro. A pouco mais de dous quilómetros a necrópole aséntase nambas as dúas beiras da devandita estrada, algunha delas cortadas pola mesma.

Das seis mámoas de que se compón a necrópole, a catalogada co número 6 conserva seis esteos da cámara á vista.

A mámoa 1, obxecto desta entrada, está emprazada nunha área de monte baixo extremadamente espeso, onde medran exhuberantemente os fentos, os toxos e sobre todo as glamurosas xestas.

Fotografía de Alex Negreira en megaliticia.blogspot.com

O funil do espolio da mámoa, aberto no medio e medio, é poderoso e atópase moi colmatado. Por entre a masa tumular albíscanse diversos tobos de conexos probablemente e, por si non fose pouco, preséntase parcialmente esnaquizada no eixo leste-oeste pola construción dunha gran zanxa. Os incendios forestais non axudaron á súa conservación posto que os esteos atópanse alterados pola acción combustible do voraz lume. Na base da mámoa, polos lados leste e norte, eríxense dous muros que, como non, afectan considerablemente á masa tumular.

Pola superficie pódense ollar, si a vexetación o permite, numerosas pedras graníticas de tamaño medio que probablemente formasen parte da coiraza pétrea. A zanxa da que falaba mais enriba destruiu totalmente a mámoa polo lado do norte.

Captura dunha fotografía de Ángel Utrera extraída do
seu blogue aopedofarelo.blogspot.com

O que queda da mámoa, en definitiva, acada unhas medidas de once metros e medio no diámetro do norleste-suroeste e uns dez metros no noroeste-surleste. A altura máxima non sobrepasa os oitenta centímetros. O burato do espolio, feito con verdadeira saña, amosa unhas medidas de mais de dous metros e medio por algo mais de medtro e medio, sendo a súa profundidade de ao redor de corenta e cinco centímetros.

No devandito funil de espolio emerxe a cámara megalítica, composta por catro chantos de granito: a súa lonxitude aproximada no interior é de case un metro e medio por un metro trinta. Os esteos que se conservan conforman unha cámara poligonal simple. A altura máxima do esteo meirande non sobrepasa os sesenta centímetros. Estamos polo tanto diante dunha cámara típica da bisbarra a saber, o pequeno tamaño e a apariencia de cista, non tanto en canto á forma senon en canto ao tamaño.

Esta é a mámoa que describe Ángel Utrera no seu blogue, catalogada pola Xunta coa numeración: GA 36020120.

Panel cos debuxos e numeración dos elementos da ruta.

Con esto dou por rematada a ruta, pero non descarto outras moitas debido á inxente cantidade de mámoas, cámaras e algunha posible pedrafita que aínda se están a conservar polas marabillosas terras de Agolada.

É absolutamente necesario, convinte e recomendable, baixo todo e calquera tipo de consideracións, visitar o Concello de Agolada e, por extensión, todas as Terras do Deza, comarca con personalidade de seu.

EN SIGRÁS, NUN DÍA DE TREBOADA DO ESTÍO DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES IMPRECINDIBLES

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoas-da-chaira.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77106/2015/08/mamoa-de-coto-cornellal/

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela. PDF.

Fábregas Vácarce e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Ortostato grabado de Agolada (Pontevedra): Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del Nw Penínsular.", Ed. Sociedade POrtuguesa de Antropología Cultural, 1995.

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

Fernando Carrera Ramírez e Ramón Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en el Noroeste Peninsular. Conocimiento y conservación" Tórculo Edicións, 2006.

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-coto-cornellal-axiaz.html
https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-deza/agolada/
iglesia-de-san-xulian-de-ventosa

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta+Coto+do+Cornellal

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/xeografia/

https://ospendellos.blogspot.com/2016/12/descuberta-dunha-mamoa-e-novos.html

ANTA-DOLMEN DAS NAMELAS 3. Santa María de Ventosa, Agolada.

ANTA-DOLMEN DAS NAMELAS 3

10.-POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ

"Toda forma de desprecio, si interviene en la política, prepara o instaura el fascismo."

Albert Camus.

 

Debuxo da Anta das Namelas 3, Moncho Boga.

E chegamos, con certa ilusión e algún cansancio, á sorprendente Anta das Namelas 3, que se sitúa a preto de cen metros da anta das Namelas 2. Atópase a uns 600 metros de altitude nunha aba que vai descendento de xeito nada abrupto coa dirección norte-sul, caendo  paseniñamente cara ao río Arnego, non sin antes interromperse por algunha cativa vagoada ou depresión (onde están precisamente As Namelas 2 e 3) ou por algunhas extensas chairas (onde se situa a Anta Chaira do Medio). 

Mapa de situación da Anta das Namelas 3. Google maps.

Para chegar a estas terras altas valen tanto ou tan pouco as mesmas indicacións que para a meirande parte das antas que compoñen esta estupenda ruta..., polo que considero realmente indispensable levar o XPS, tendo en conta que en caso contrario, probablemente non atoparemos ningunha destas magníficas antas que salpican a terra dezana de Agolada e Rodeiro.

Planta das Namelas 3,
versión propia a partir de Fábregas/Penedo, 1995.

A necrópole da que forma parte este exemplar (como xa debiamos saber) está composta por cinco mámoas das que dúas aínda están a conservar restos da estrutura arquitectónica. A mámoa onde se acubilla  acada unhas dimensións de tipo medio que se cifran en dezaoito metros para o diámetro que vai do norte ao sul, case vinte no do leste-oeste así como unha altura que non chega ao metro. 

Fotografía de Alex Negreira
extraída do blogue megaliticia.blogspot.com

A anta 3 debuxa unha cámara que se adscribe formalmente ás do tipo poligonal simple (sen atisbos de corredor de entrada) e está a conservar cinco esteos de granito, faltándolle a tampa ou pedra cobertora. Semella moi probable que estivera constituida por un esteo mais, a xulgar polo debuxo da planta. As dimensións desta cativa e feitiña anta non chegan ao metro de lonxitude o que lle confire un certo aspecto de cista, mais polo tamaño que pola estrutura. Segundo Fábregas/Penedo, os incendios forestais afectaron sobre todo á parte superior dos chantos.

Esteo onde está a gruvura do antropomorfo.
Fotografía Fábregas/Penedo, 2001 (ver bibl)

A excepcionalidade desta anta ven dada pola existencia dunha gravura antropomorfa que ocupa a cara interna dun dos esteos, excepcionalidade pola case inexistencia de representacións deste tipo tanto en Galicia coma no Norte de Portugal. Ademais, excepcionalidade debido ao contexto: trátase dunha área megalítica cunha inusitada cantidade de antas decoradas tanto con técnicas pictóricas como con gravuras e é a única cun antropomorfo. Excepcionalidade porque a meirande parte destas representacións desenvólvense a través de motivos xeométricos. 

O Esteo coa gravura antropomorfa.
Fotografía de Manuel Busto Galego de ospendellos.blogspot.com

En efecto, cabe incidir en que as representacións antropomorfas tanto en Galicia coma no Norte de Portugal, son extremadamente escasas, de aí a excepcionalidade da gravura da Anta de As Namelas 3. Pouco mais ou menos teñen representacións antropomorgas as seguintes: a Anta 2 de Portela do Pau, a Anta de Pedrao, a Mámoa da Eireira, o esteo dos Campiños, a estela de Poio ou o posible do Coto dos Mouros en Rodeiro.

Debuxo do antropomorfo a partires do calco de Anxo R. Paz.
En Fábregas/Penedo (ver bibl)

Segundo a descrición de Fábregas/Penedo (2001), o esteo que amosa a singular gravura antropomorfa, ten unhas medidas que non sobrepasan os sesenta centímetros de altura e uns corenta centímetros para o ancho. A figura humana debúxase de forma centrada e ocupa os dous terzos da superficie do chanto. Estase a conservar en perfecto estado, si se esceptúa a cabeza, incompleta e de forma trapezoidal.

Fotografía de Alex Negreira extraída do blogue
megaliticia.blogspot.com

Segundo a caracterización que estou a seguir, as pernas describen unha liña continua en forma de "U" invertida, que continúa cara a enriba cun trazo lixeiramente ondeado: o que debe ser o tronco. As extremidades superiores son moi longas, desproporcionadas talvez, e o brazo dereito amosa, á altura da metade, mais ou menos, unha oquedade que interpretan coma un ornato ou un instrumento musical... O brazo esquerdo remata adquirindo unha forma algo redondeada e, moi preto deste extremo, xurden tres liñas ou trazos rectilíneos lixeiramente diverxentes. Un pouco mais lonxe, outro trazo ou liña con forma curva. Todo o antropomorfo foi feito mediante a técnica do repicado, cuxas pegadas aínda se poden apreciar na parte mais alta.

Fotografía de Alex Negreira extraída do blogue
megaliticia.blogspot.com

As conclusións do somero e impactante estudo de Fábregas/Penedo pódense resumir do seguinte xeito: as coincidencias coa ubicación do gravado coas outras das antas inmediatas, ocupando case a totalidade da superficie do esteo. As proporcións desmesuradas das extremidades superiores, a cabeza ben diferenciada do conxunto, feitos todos eles que a diferencian notoriamente doutras representacuóns luso-galaicas.

Fotografía extraída  de Fábregas/Penedo 2001 (ver Bibl)

En canto á cronoloxía manexada, á luz doutras datacións, considérase que a gravura en cuestión debe ser coetanea co momento de construción do monumento. Coa prudencia debida, situano cara ao IV milenio a. de X.C, o que coincide coas datacións realizadas en Dombate e Antelas.

Panel coas antas da ruta.

En suma, o realmente importante desta gravura humana consiste en que as representacións antropomorfas tanto en Galicia como no Norte de Portugal son moi escasas, como dicía mais enriba. Si consideramos a enorme extensión do horizonte megalítico nesta área e a cada vez mais numerosa aparición de restos de pintura e gravuras, estas representacións poden contarse cos dedos da man.

Debuxo da Anta de  As Namelas 3, Moncho Boga 2025.

Desde aquí, por último e para rematar, súmome ás voces que piden a gritos a proteción destes elementos únicos, a proteción, defensa e posta en valor duns monumentos decorados que, si non se adican os medios axeitados, estarán irremediablemente avocados á desaparición. Exemplos dabondo hai nesta increíble Terra do Deza.

EN SIGRÁS, NUN DÍA CHUVIOSO DO ESTÍO DE 2026.
SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES ABSOLUTAMENTE NECESARIOS

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoas-da-chaira.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77106/2015/08/mamoa-de-coto-cornellal/

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela.  Gallaecia, 2001. (PDF)

Fábregas Vácarce e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Ortostato grabado de Agolada (Pontevedra): Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del NW Penínsular.", Ed. Sociedade Portuguesa de Antropología Cultural, 1995.

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

Fernando Carrera Ramírez e Ramón Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en el Noroeste Peninsular. Conocimiento y conservación" Tórculo Edicións, 2006.

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-coto-cornellal-axiaz.html
https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-deza/agolada/
iglesia-de-san-xulian-de-ventosa

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta+Coto+do+Cornellal

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/xeografia/

 

ANTA-DOLMEN CHAIRA DO MEDIO. Santa María de Ventosa, Agolada.

ANTA-DOLMEN CHAIRA DO MEDIO

9.-POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ

"Cada guerra es una destrucción del espíritu humano."

Henry Miller

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

E, con sentidiño, vou chegando ao remate desta xeira de extraordinarias antas que están a salpicar de xeito harmonioso e inexplicable o Concello de Agolada. E chego á tremendamente descoñecida Anta-Dolmen da Chaira do Medio. Debido sobre todo aos seus motivos artísticos novedosos, a anta foi declarada BIC por resolución do 15/03/2021 e publicouse no DOGA nº 70 do 08/04/2021. A pesares, polo tanto, de ter a máxima proteción que concede a Lei de Patrimonio Cultural de Galicia, a anta permanece no mais absoluto abandono: a desidia institucional prevalece sobre a obligatoriedade legal da súa proteción.

Mapa de situación. Google maps.

Atópase moi preto das mámoas que conforman a Necrópole de As Namelas e por iso o traxecto para chegar é o mesmo que veño describindo nas entradas anteriores. Sexa como sexa, é imperioso levar con un o XPS. A súa situación xeográfico-orográfica a localiza na chaira inferior da aba do Coto e a vexetación que prospera con fruición é o monte baixo alternando con monte alto, sobre todo de piñeiros.

Planta da Chaira do Medio versión
a partir de Fábregas-Penedo1995 (ver bibl.)

O contido desta entrada é un resumo do fundamentado estudo que os investigadores Ramón Fábregas e Rafael Penedo publicaron no ano 1995. Neste pequena e estupenda investigación, dase a nova, a información e a análise pormenorizados, das gravuras atopadas nun dos esteos da Anta da Chaira do Medio. A importancia do achádego céntrase no novedoso do motivo da gravura, sen paralelos no megalitismo galego (malia que si os hai moi semellantes nos petróglifos), polo que se trata dun caso único, illado, e ubicado en pleno corazón da Terra do Deza, abondosa noutro tipo de gravuras diferentes temáticamente.

Fotografía de Manuel Busto Galego en ospendellos.blogspot

A Anta localízase no contexto do Val de Camba (en terras de Ventosa), que está formado ou comprende os concellos de Agolada, Lalín e Rodeiro. Xa sinalei noutras entradas deste mesmo blogue a importancia deste val no conxunto do megalitismo dezano: aí se ubican as antas decoradas de Parada de Alperiz, as do Coto do Cornellal, As Namelas, o Monte Guillar...

Mapa do Val de Camba do ano 1931.
Extraído do blogue, historiasdedeza.wordpress.com

Atópase a unha altitude de case seiscentos metros e acubíllase nunha mámoa de pequenas dimensións: ao redor dos trece metros no diámetro norte-sul, os once metros no leste-oeste así como uns cincoenta centímetros de altura. Como dicía, no interior desta mámoa atópase a estrutura arquitectónica ou anta, moi remexida, violada, espoliada, que sobresae dese funil conservando cinco esteos de granito, dos que só un parece ser que está fora do lugar orixinal. Desenvolve unha planta poligonal simple posto que non se aprecia resto algún do corredor de entrada.

Esteo decorado da Anta Chaira do Medio. Fotografía extraída
de Fábregas-Vilaseco (Ver Bibl.)

Segundo Fábregas-Penedo (1995, ver bibli.), o esteo no que se debuxa a gravura é de granito e mide uns sesenta e tres centímetros de longo, case cincoenta e cinco de ancho e atinxe un grosor medio duns vintedous centímetros. A altura máxima desde o chan é de ao redor de sesenta centímetros. A orientación da gravura prodúcese cara ao noroeste. A técnica da feitura é o piqueteado, moi irregular neste caso. O motivo gravado adopta unha forma que tende a rectangular, con oito liñas transversais case paralelas e continúa mais aló do chan, na parte soterrada, fincada, do esteo.

O motivo "escaleriforme" da Anta Chaira do Meido. Versión propia
a partir de Anxo R. Paz en Fábregas-Vilaseco (Ver bibl.)

Precisamente unha das grandes particularidades desta gravura é a non existencia de paralelos nin próximos nin en xeral no contexto megalítico galego, mais que os "escaleriformes" de Pena das Cazolas en Silleda, outro rectangular en Campo Lameiro..., pero sempre ao aire libre. Os outros paralelos os atopan fora de Galicia. E dicir, aparece en múltiples contextos, interpretándose que en xeral poderían corresponderse con figuracións humanas, intencións relixiosas ou facer referencia a antepasados míticos...

Panel cos debuxos da ruta.

En definitiva, a gravura interpretada pode ser datada, tendo en conta o seu illameto dentro do contexto do megalitismo galego e faltando evidencias cronolóxicas concretas, en torno a finais do IV milenio a. de X.C.

Para rematar, a única fotografía que atopei desta silandeira anta é de Manuel Busto, ilustre coñecedor, divulgador e investigador das terras do Concello de Agolada.

EN SIGRÁS, NOS PRIMEIROS FRÍOS ESTIVAIS DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES INSOSLAIABLES

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoas-da-chaira.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77106/2015/08/mamoa-de-coto-cornellal/

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela. PDF.

Fábregas Vácarce e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Ortostato grabado de Agolada (Pontevedra): Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del NW Penínsular.", Ed. Sociedade Portuguesa de Antropología Cultural, 1995.

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

Fernando Carrera Ramírez e Ramón Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en el Noroeste Peninsular. Conocimiento y conservación" Tórculo Edicións, 2006.

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-coto-cornellal-axiaz.html
https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-deza/agolada/
iglesia-de-san-xulian-de-ventosa

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta+Coto+do+Cornellal

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/xeografia/