ANTAS-DÓLMENES DE AXIAZ. Santa María de Ventosa, Agolada

ANTAS-DÓLMENES DE AXIAZ

POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ.

"Sólo hay una guerra que puede permitirse el ser humano: la guerra contra su extinción."

Isaac Asimov

Panel cos debuxos das antas da Ruta Megalítica de Axiaz.

Voltamos ao Concello de Agolada, a esta terra dezana espectacularmente rica en xacementos arqueolóxicos e onde destacan con importancia de seu tanto as estacións de petróglifos como as necrópoles megalíticas, que salpican absolutamente todo o seu territorio. Non é a primeira entrada que adico a estas terras, pero é a primeira vez que o enfoque vai ser distinto, un enfoque que pode permitir coñecer un recuncho do Concello de Agolada a nivel megalítico, mediante o desenvolvemento dunha ruta mais ou menos pormenorizada que encadra unhas poucas necrópoles moi próximas entre sí.

Situación das antas da ruta. A Anta Cima da Costa
atópase dentro dos límites do Concello de Rodeiro. Google maps.

Malia que esta entrada leva o título de Antas-dólmenes de Axiaz, permitínme a licencia de engadir dúas antas que, pola cercanía, merecen estar nesta ruta: a Anta da Cima da Costa que pertence ao limítrofe Concello de Rodeiro (parroquia de Santa María de Guillar) e está moi preto da imaxinaria línea de fronteira na mesma chaira dos montes de Axiaz; e tamén unha anta da Necrópole da Portela, pertencente á parroquia de San Miguel de Gurgueiro, ao norte da chaira de Axiaz, sen comunicación directa, que eu saiba. Son dous exemplares que, pola súa cercanía,  considero que deben aparecer necesariamente nesta ruta megalítica.

Vista do Lugar de Axiaz. Fotografía de Ángel Utrera, na entrada "Aldeas con  corazón. Axiaz-Río-Vilar-Treilamas", do blogue ospendellos.blogspot.com

A meirande parte das antas que amoso xa foron publicadas neste blogue en sendas entradas, a primeira en xullo de 2012 e a segunda (Cima da Costa) en setembro de 2025. Co paso do tempo, e coa distancia, creo que é mais proveitoso e fecundo  ir construindo entradas ao redor de rutas megalíticas, posto  que as antas case nunca están illadas senon que forman agrupacións ou necrópoles, de xeito que a publicación en roteiros pode axudar a comprender mellor este extraordinario fenómeno arqueolóxico: o horizonte megalítico galego. Revisitar, ademais, estes exemplares tamén permite  albiscar o seu estado de conservación ao longo do tempo, e do mesmo xeito incorporar novos elementos que antes descoñecía. Para esto foi fundamental a ruta proposta por Alex Negreira no seu extraordinario blogue megaliticiablogspot.com.

Efectivamente, a ruta por terras de Axiaz, na parroquia de Ventosa, engade a necrópole da Portela (a mais lonxana, na parroquia de Gurgueiro), a necrópole central do Coto do Cornellal, Cima da Costa, As Namelas e a Chaira do Medio. Intentarei amosar e describir once cámaras megalíticas, algunhas en irregular estado de conservación, susceptibles de ser visitadas e contempladas en todo o seu primitivo esplendor. Precisamente o estado de abandono de todas elas lévame a elevar un berro de protesta e denuncia. Si esta entrada vale de algo, espero que sexa para que as autoridades competentes solucionen a súa situación de total e absoluto abandono, tendo en conta ademáis que algunhas delas teñen o nivel de máxima proteción ao seren declaradas BIC.

Agolada na Comarca do Deza. Extraído de:
https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

O estudo detallado do conxunto arqueolóxico do Coto do Cornellal (centrado nos paneis de petróglifos e nas mámoas) foi realizado e dado a coñecer polos traballos de catalogación e prospección ralizados entre os anos 2001 e 2004 polo Departamento de Historia 1 da USC. O obxectivo central deses estudos de investigación foi a comprobación da interación entre as "mámoas e o medio físico e o entorno socioeconómico, e os cambios producidos nesta relación ao longo do tempo."

Mapa do Concello de Agolada coas súas 24 parroquias e
os concellos límitrofes.

O Coto do Cornellal (ao que aquí engado, repito, varias áreas adxacentes) debuxa unha penechaira que se alza ao sur do lugar de Axiaz e ao norte do río Turubelo. Á grande cantidade de paneis de petróglifos catalogados, hai que lle engadir tamén a extraordinaria densidade de mámoas.

Panel de petróglifos do Coto do Cornellal.
Fotografía megaliticiablogspot.com

A necrópole das Namelas localízase moi preto do Coto do Cornellal, como dicía antes, próxima tamén ao lugar de Axiaz. Nesta área  atópase da devandita necrópole do Cornellal, a Mámoa da Chaira do Medio, a Mámoa da Cima da Costa, a Mámoa do Turubelo..., a unha altitude de mais de quinientos metros nunha aba que descende paseniñamente na orientación norte-sul ata o río Arnego. Na outra beira do Val de Camba atópase o famoso conxunto da Chan da Cruz (Parada de Alperiz-Lalín) moi preto tamén doutras necrópoles do límitrofe Concello de Rodeiro.

Unha imaxe das ruta das Sobreiras no río Arnego. Fotografía:
es.wikiloc.com/rutas-senderismo

A meirande parte das mámoas e das antas que entran neste pequeno gran percorrido son en xeral de cativo tamaño (de entre quince e vinte metros  de diámetro máximo) e ao redor dun metro para a altura. No Coto do Cornellal, dunha ducia de antas, só dúas non tiñan evidencia de cámara megalítica. Na necrópole das Namelas, a mámoa número 1 foi destruida vai uns anos e correspondía a unha cámara poligonal  conformada con seis esteos.

Planta versión propia da desaparecida Anta das Namelas 1.

Pola súa ubicación, en xeral, as mámoas parecen estar vencelladas a vías de tránsito tanto nos seus ámbitos de  acceso como no  interior: non só dominan o territorio, senon que tamén se dispoñen sobre as rutas e as  liñas de tránsito que se localizan na parte do noroeste. 

A Ponte dos Cabalos sobre o río Arnego. O Camiño Real,
talvez o primitivo camiño prehistórico que comunicaba con Ventosa.
Fotografía de: ospendellos.blogspot.com/2017

Por iso nas conclusións de Fábregas-Penedo (ver bibl.), considérase que é este un importante nó de comunicación entre o Val do río Arnego no suroeste, a área de Axiaz e, seguindo as estribacións na direción leste, as terras altas que forman parte da Dorsal Galega. Sería polo tanto unha ruta que comunica as necrópoles desde Parada de Alperiz ata a Serra do Farelo. Por iso para estes autores o punto central, o Coto do Cornellal, é o lugar de distribución tumular, a charnela, acompañado doutros lugares case anexos como As Namelas, Chaira do Medio, Cima da Costa, Mámoas da Portela, etc.

Calco dun dos esteos da Anta de Os Muíños,
Extraído de Fernando Carrera Ramírez, ver bibl.

A importancia do horizonte megalítico do Concello de Agolada é absolutamente extraordinaria tanto en canto á densidade de mámoas como á calidade das cámaras megalíticas que aínda se están a conservar: moitos dos esteos destas cámaras conservan importantes restos de pinturas (Anta de Muíños), decoración con gravuras tanto xeométricas (Chaira do Medio) como antropomorfas (As Namelas). En  canto á densidade, hai catalogadas mais de duascentas trinta mámoas e supoñemos que irán aparecendo mais. Destacan, ademais das que amosamos nesta ruta, as necrópoles das Mamuelas con seis mámoas, a necrópole de Coitimil tamén  con seis mámoas, as Mámoas do Monte de San Miguel de Vilanova (Borraxeiros) composta por vinte mámoas, a do Alto de San Miguel de Vilanova con sete, a necrópole da Chaira de Acedo, a esquecida Anta de Muíños... Unha auténtica barbaridade, un concello plagado destes senlleiros monumentos que corren perigo diario de desaparición debido sobre todo ao abandono, a falta de atención e ao descoñecemento. 

Anta da Necrópole de San Miguel de Vilanova, Borraxeiros
Fotografía de http://www.gepn.eu/proyectos/comarca-de-deza/

A toda esta inmensidade megalítica hai que lle sumar mais de noventa paneis de petróglifos, ao redor de quince castros, restos romanos, sartegos antropomorfos, unha boa representación de arquitectura románica, arquitectura tradicional, etnografía, paraxes singulares, pazos, pontes...

Panel de Petróglifos do Coto da Aspra, preto do Coto do Cornellal.
Amosa sete puñaise sete alabardas.
De patrimoniogalego.net, as fotos son de Alex Negreira.

Malia todo iso, unha xeira de apaixoados defensores desas terras están a denunciar e dar a coñecer todos estes monumentos a través de estupendas páxinas web, blogues..., persoas extraordinarias como Manuel Busto, González Alén ou Ángel Utrera, entroutros. A miña mais sinceira admiración por estas e outras persoas grazas as que puiden descubrir moitas das antas que hoxe amoso neste blogue. Sen dúbida Manuel Busto Galego, historiador incansable das cousas de Agolada e impulsor necesario da recuperación dos Pendellos (e da Anta dos Muíños), é o causante, a través dos seus escritos, do meu interese e atención por estas marabillosas terras. Pero deixemos falar a un auténtico amante e coñecedor de Agolada:

Camiño do Alto do Farelo. Fotografía de wilkiloc (ver enlaces).

"E mesmo en Agolada, os de Axiaz, lugar absolutamente mítico, cheo de guiños e referencias ao pasado, os mouros e as súas lendas de agochados e sempre baixo a atenda vixía do Farelo, alá no horizonte. Axiaz ten todo o que alguén pode desexar e buscar para perderse e devagar polas corredoiras, saltar entrelas pedras, percorrer enlamadas congostras e corredoiras, deixarse ir polas ribeiras e regos dos seus regatos, embriagarse polo cheiro doce das xestas...,"

Ángel Utrera:  Ao pé do Farelo. Desde Agolada-Pontevedra

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-campo-das-mamos-agolada.html

Cando estaba a rematar esta entrada introductoria da ruta, o 31 de xullo de 2026, chegoume unha nova do xornal La Voz de Galicia onde se denuncia o abandono total e absoluto da Anta de Muíños. A nova denuncia o estado de abandono da maior parte dos xacementos arqueolóxicos da Terra do Deza, neste caso os de Agolada. A denuncia parte precisamente de Ángel Utrera que denuncia o estado lamentable en que está unha anta declarada BIC, sobre todo debido á calidade das pinturas murais que conserva no interior da cámara. As imaxes de Utrera son un testemuño elocuente do esquecemento por parte das autoriadades competentes.

Fotografía de Ángel Utrera en La Voz de Galicia, 31 de xullo de 2026.
Nin siquiera ase olla ben o panel informativo.

AGOLADA, GLOSA A UN CONCELLO DEZANO

A Comarca do Deza atópase no centro de Galiza, dentro da bacía do Ulla ao norte, e pola Dorsal Galega e as súas estribacións nas partes restantes. Ao norte, pola Serra do Farelo, Agolada linda co Concello de Antas de Ulla. O Ulla, precisamente, marca o límite norte do Concello e recolle as augas da meirande parte dos ríos do término municipal. O Río Arnego é o principal afluinte do Ulla, de entre os ríos que fluen por Agolada. 

O Río Ulla ao seu paso por Agolada.
Fotografía de Manuel Busto Galego.

Cando se trata de caracterizar as paisaxes humanas e naturais dunha zona determinada é moi fácil caer nos tópicos mais manidos que imaxinarse un poda. Non sei si valen os tópicos para o conxunto do Concello de Agolada: o que si sei é que é unha terra que, cada vez que un se mergulla na súa historia e costumes, mais apaixoa.

Unha vista dos Pendellos. Fotografía de Ángel Utrera.

Por iso talvez sexa necesario, á falta doutra linguaxe millor, acudir aos tópicos. É inevitable, recomendable e imperiosamente necesario, cando nos achegamos a Agolada, visitar o conxunto etnográfico dos Pendellos, un impresionante complexo recinto feiral que non ten parangón na Galiza nin en Portugal. Comedores, mostradores, amplias rúas, almacéns, cuartel, cárcere, cortes..., todo un microuniverso ao que hai que engadir o miliario reaprobeitado atopado por Manuel Busto. É tamén absolutamente vital visitar a Feira de Artesanía que xa se leva celebrando no recinto desde hai uns cantos anos.

Friso e mausoleo na igrexa de Santa María de Ventosa.
Fotografía: historiadeza.wordpress.com

Unha naturaleza voluptuosa salpica toda a contorna. Por destacar algo, o Sobreiral do Arnego conforma un gran bosque de corticeiras cun extraordinario valor ecolóxico e unha fermosa estampa. Forma parte da Rede Natura 2000.

Sobreiral do Arnego. Fotografía de www.nosdiario.gal

Xa viña falando do enorme patrimonio prehistórico do Concello. A todo ise tesouro patrimonial hai que lle engadir o patrimonio etnográfico e o histórico artístico. Unha boa xeira de igrexas de orixe románico entre as que destaca a de Santa María de Ventosa. Na arquitectura civil,  unha apreciable representación de pazos, dos que se  debe mencionar obrigatoriamente o Pazo de Borraxeiros, no que aínda  se poden  albiscar as pegadas do seu remoto orixe  medieval.

Pazo de Borraxeiros.
Fotografía extraída de genealogiasdegalicia.wordpress.com

En canto á etnografía, sei de certo que as lendas da mourindade non son alleas a estas terras. Sen embargo non fun quen de atopar relatos concretos ao redor dos nosos lexendarios "elfos" a saber, os mour@s.  Referencias vagas contan que nas amplas chairas dos montes de Axiaz viven os mouros gardando os seus tesouros. As mámoas e antas de Axiaz, como sempre, foron construídas por estes nosos mitolóxicos seres. 

EN SIGRÁS NO POST-GALAICOI DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA FUNDAMENTAL

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela. PDF.

Fábregas Vácarcel e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del Nw Penínsular", 1995

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://pendellos.blogspot.com/

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deza/agolada/2026/07/31/abandono-vive-anta-dos-muinos-agolada/0003_202607D31C4994.htm?shem=dsdf,sharefoc,agadiscoversdl,,sh/x/discover/m1/4

Rafael PENEDQ ROMER

PEDRAFITA-MENHIR MARCO DA ESTADA. Santa María de Xeve, Pontevedra.

PEDRAFITA-MENHIR MARCO DA ESTADA

"Ninguna guerra tiene la honestidad de confesar: Yo mato para robar."

Eduardo Galeano

Debuxo versión de Moncho Boga, 2026.

É, sen dúbida, un gusto voltar ás pedrafitas, voltar cun novo exemplar, cun pequeno marco cuxo coñecemento venme propiciado pola mirada avezada de Alberte Alonso: mirada que escudriña e que atopa as pedrafitas alí onde estean, no mais recóndito, no mais lonxano, camufladas..., naquiles lugares onde os demais só ven pedras. Alberte ten a estraordinaria cualidade de clarexar aspectos do noso megalitismo  ocultos, solapados entre unha morea de tebras, a facultade de traer á luz o que para a maioría é escuridade.

Situación do Marco da Estada en relación coa cidade de Pontevedra.

Pois ben, esta vez Alberte envíame fotografías e información sobre unha pequena pedrafita-marco que está emprazada nos límites entre os concellos de Pontevedra e Moraña. Trátase, efectivamente, dun marco de termo, un marco de termo reaproveitado para tal fin: unha pedrafita que continuou a súa existencia cambiando a función, pero non a súa naturaleza como referente simbólico ao longo das noites e dos días...

O Marco da Estada no ano 2016. Fotografía de Alberte Alonso.

Estou diante dun territorio, ademais, prolixo neste tipo de monumentos: moi preto atópase a gran e mítica pedrafita A Lapa de Gargantáns; tamén a pedrafita ou estátua-menhir Cabeza de San Pedro, a Pedrafita de Marcón, Cerpozóns..., unha área ben coñecida  e mellor estudada por Alberte Alonso. 

Fotografía de Alberte Alonso, 2016.

A Pedrafita da Estada ten forma, segundo a perspectiva na que se mire, lixeiramente cónica, ás veces tamén triangular, fusiforme..., e probablemente se poda adscribir á tipoloxía de pedrafitas "falicas", segundo a clasificación de Alberte Alonso. A situación nunha pequena vagoada, a presenza de mananciais así como o seu pequeno tamaño..., poden ser criterios mais que suficientes para incorporala ao amplo abano das pedrafitas galegas. Estou completamente de acordo con Alonso cando considera que estamos diante dunha "copia en pequeno da irmá maior a Lapa de Gargantáns", que se atopa, como vimos, moi preto destoutra pedrafita.

Fotografía de Alberte Alonso, 2016.

A ubicación da humilde e cativa pedrafita hai que buscala na aba que forma o Coto de Acebedo, a 539 m de altitude. Ao seu carón discorre a estrada EP-0018 que leva de Pontevedra a Moraña. Mananciais e depósitos de auga para as parroquias aledañas xalonan a contorna inmediata.

Fotografía de Alberte Alonso, 2016.

Mide case un metro e medio de altura e, para o grosor no perímetro da base, acada case dous  metros. E, como todo non pode ser tan bonito, veu algún salvaxe e ocurriuselle converter a pedrafita nunha fonte: cun potente taladro (supoño) fixeron un burato de lado a lado e procederon á colocación dunha negra mangueira... Triste destino e desafortunada actuación, triste destino para un fito que permaneceu ergueito sen maiores altercados durante milenios. Nas fotografías que me enviou Alberte Alonso do ano 2016, aínda non sufrira esta tremenda agresión.

Fotografía de Alberte Alonso, 2026. 
Reconvertida en fonte!!!

Talvez a maneira mais axeitada de analizar esta mais que probable pedrafita sexa escrutanto o topónimo vencellado co contexto arqueolóxico. O contexto espacial da pedrafita permite supoñer que o significado de "estada" ten relación estreita cun camiño pretérito, prehistórico, cun paso, "un lugar de parada". Sería o fito que sinalaba un punto especial e concreto dunha ruta de tránsito pirmitiva: neste caso conservouse como un moxón que sinala lindeiros e está vencellado á devandita vía de comunicación.

Fotografía de Alberte Alonso, 2026. 

Nesta liña de interpretación, a nosa pedrafita aparece mencionada no Catastro do Marqués da Ensenada (1751-53) cando se describen os límites da parroquia de Santa María de Xeve, como "marco mojón antiguo nombrado da Estada". E este é un dato de suma importancia: vemos que xa no século XVIII era considerado un fito antiguo, talvez como as "petra fictas" da documentación medieval. E dicir, o marco xa estaba alí desde moito antes. O contexto orográfico tamén pode ofrecer pistas fecundas: atópase ubicado unha divisoria de augas, o que adoita coincidir cos percorridos dos camiños prehistóricos.

Fotografía de Alberte Alonso, 2026. 

Pero tampouco a pedrafita é un elemento illado, senon que se atopa nunha das paisaxes arqueolóxicas mais importantes da provincia, ocupando un tipo de emprazamento (vía de tránsito, lindeiro) con elementos prehistóricos moi cercanos: varias pedrafitas, necrópoles megalíticas, paneis de petróglifos, castros... Por iso, como xa é unha constante  noutros moitos lugares de Galicia, ollamos o claro vencellamento entre os monumentos prehistóricos  e as vías de comunicación que foron empregadas  ata a época moderna.

Fotografía de Alberte Alonso, 2026. 

Por todas istas razóns, a pedrafita tuvo sempre unha importancia a nivel simbólico como referente desde, posiblemente, o Neolítico. Xa vimos comprobando, noutras moitas pedrafitas tamén vencelladas con vías de tránsito, mámoas e petróglifos..., o mesmo marco pero con diferente significado simbólico. Cambian os tempos, cambian os costumes.

Fotografía de Alberte Alonso, 2026. 

Tamén temos que vencellar os mananciais, as fontes, o nacemento dos ríos, aos lugares sagrados prehistóricos, lugares sacros por excelencia. Non só é un culto simple ás fontes, senon que éstas condicionan e condicionaron, á beira das vías de comunicación, o lugar de ubicación das pedrafitas. Neste caso o Marco da Estada ("parada") que tamén adopta certa forma fusiforme, actúa coma unha sinal indicadora, anunciadora do lugar sagrado, do manancial, da fonte...

Debuxo versión Moncho Boga, 2026. 

Por iso, coma tantas outras das nosas pedrafitas, á primixenia función de marcar unha vía de tránsito, hai que lle engadir a de anunciar unha paraxe sagrada. Tamén é importante subliñar, por extensión, aquila función apotopraica de proteción, de todo aquil que camiña, contra todo tipo de espíritus malignos que pululan e acechan ameazantes e arrepiantes en todos os camiños.

Para chegar, coordenadas: 

42.516700, -8.585810

EN SIGRÁS, NAS DATAS PREVIAS Á GALAICOI DE 2026

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES

Alberte Alonso: "O uso das pedrafitas no neolítico galego. Estudo das Pedrafitas de Observación Astronómica e das Pedrafitas Fálicas". Ed. SAGA. Monografías da Sociedade Antropolóxica Galega, Nº 1.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Sobrado+dos+Monxes

https://arqueotoponimia.blogspot.com/2022/03/castro-monelos-bascuas.html

Google maps

ANTA-DOLMEN 1, MÁMOA DO REI, DA NECRÓPOLE DA CHAN DA CRUZ. San Vicenzo de Trasmañó, Redondela.

ANTA-DOLMEN 1, MÁMOA DO REI, DA NECRÓPOLE DA CHAN DA CRUZ.

RUTA MEGALÍTICA DA CHAN DA CRUZ, MONTE PENIDE-MIRALLO

"Dejareis de ser héroes cuando la gente no tenga miedo. Dejareis de ser héroes cuando a los políticos les interese. Ahora sois carne de cañón, por eso os llaman héroes."

Stanley Kubrick, "Senderos de Gloria". 1957.

A Anta Mámoa do Rei no ano 1993, co esteo da cabeceira
tirado no interior da cámara.
Debuxo de Moncho Boga, 1996.

A estas alturas xa deberíamos saber como chegar á Anta Mámoa do Rei. Malia isa certeza, indicar que a ubicación coincide na aba dun dos outeiros ou chairas que dominan a paisaxe orográfica onde confluen dous camiños a saber, o que leva de Negros a Chapela pasando por San Vicenzo de Trasmañó, e o camiño que vai de Cabeiro a Cedeira.

A Mámoa do Rei na actualidad, coa pedra da cabeceira recolocada. 
Debuxo de Moncho Boga.

A anta Mámoa do Rei ou Mámoa 1 da Chan da Pedra do Couto, é un exemplar megalítico que nos leva a ensoñadoras evocacións doutros mundos, de mundos pasados, mundos ocultos nas brumas dos tempos..., pero que deixou unha imborrable pegada nas mentalidades da nosa sociedade tradicional, lugares recoñecibles como artificiais, morada de seres extraordinarios, máxicos; lugares cunha sacralidade que perdurou ao longo de milenios. Conta Torres Goberna que as comitivas mortuorias da parroquia de Trasmañó paraban uns intres diante da Mámoa do Rei a rezar un responso, talvez unha atávica costume ritual que permaneceu, amosando que malia non saber que se trataba dun lugar de mortos, algo quedou  inscrito, petrificado na mentalidade tradicional, coma un eco do pasado.

Planta da Mámoa do Rei a partir de C. Mergelina, 1936.

Tamén denominada Anta da Chan da Pedra do Couto, hoxe en día cumple a delicada misión de facer de marco de termo entre as parroquias de Trasmañó, Negros e Cabeiro, polo que podemos dicir que esta marabillosa anta pertence ás tres parroquias redondelanas. No ano 2016 aínda estaban litigando as parroquias sobre os devanditos lindeiros, pleitos que se remontan ao século XIX.

Fotografía extraída do artigo "La necrópole megalítica del Monte 
Penide-Vixiador". Grupo de Arqueoloxía A. García Alén. (Ver bibl.)

Xa é lugar común a consideración das mámoas como demarcadores de territorios, posiblemente tamén na época da súa construción hai mais de seis mil anos. Fitos de linde, de demarcación, marcos de termo, ubicadas nas penichiairas, nos lugares con moita visibilidade, nos emprazamentos tamén que delimitan vertentes e vales: serían lugares sagrados, terras de ninguén e terras de todos.

Fotografía de Mergelina, 1936 (ver bibl.)

Lugares de tránsito, rutas de comunicación, camiños prehistóricos de orixe neolítico cando menos, empregados ao longo dos tempos, posiblemente camiños non suxeitos a  xurisdición algunha, libres de cargas para transitar, para deambular, por terras de todos..., o que axudaría á comunicación entre as diversas comunidades. Camiños polo tanto reaprobeitados ao longo do tempo, até hai ben pouco. Camiños da vida e da morte.

Fotografía de Ángel del Castillo.

No traballo de Mergelina do ano 1936 describe (o que coñece co nome de Anta 1 da Chan da Pedra do Couto) unha cámara poligonal coa cabeceira formada por seis grandes esteos de mais de metro e medio de longo por medio metro de grosor e unha anchura de dous metros e sesenta centímetros. Dous chantos no lado do norte son os que rematan para formar a cámara  e inician o comezo do corredor que diminúe en altura pouco a pouco. 

Alzado da Mámoa do Rei a partires de Mergelina, 1936.

Engade que no lado do sul falta un dos esteos e a entrada está orientada ao leste. Tamén informa da desaparición da pedra cobertora pero que no umbral de acceso apareceron restos da mesma, que foi romovida polos ubícuos espoliadores. A mámoa, desde a cabeceira, esténdese mais de seis metros e está formada por terra e grandes pedras na proximidade dos esteos da cámara  que sirven para reforzalos, a xeito de chanzos.

Anta Mámoa do Rei no ano 1993 xa coa pedra da cabeceira tirada no chan. Foto de Moncho Boga.

No ano 1993 a Mámoa do Rei amosaba o aspecto que se pode ver na fotografía anterior e na de embaixo, cousa que variou no ano 2003 como veremos.

Outra vista no ano 1993. Foto de Moncho Boga.

Oficialmente hoxe denomínase "Conxunto Tumular da Chan da Cruz 21/Mámoa do Rei/Chan da Pedra do Couto/Chan das Formigas." O emprazamento, como vimos relatando incansablemente, sitúase na gran penichaira, na beira suroeste do cruzamento de camiños. A mámoa atópase moi afectada negativamente por diversas intervencións, sobre todo pola construción da pista asfaltada que circunvala a mámoa polo norte e polo leste. Esto provocou a perda dunha boa parte da masa turmular. A estrada foi feita a finais da década de 1990: afectou sobre todo ao corredor de acceso coa construción de fondas gabias non respectando ningún tipo de cautela, distancia, seguimento arqueolóxico... Unha obra da Deputación Provincial de Pontevedra.

A Mámoa do Rei coa cabeceira no seu sitio.
Fotografía de Alex Negreira do blogue megaliticiablogspot.com

Pero as agresións son e foron continuas: repoboación de árbores (piñeiros e eucaliptos), tobos dos coellos, actos vandálicos, espolios na busca de tesouros, un poste de telefónica, etc. 

A Mámoa do Rei, como bo marcador espacial, fai hoxe de marco de termo entre as parroquias de Trasmañó, Negros e Cabeiro, como dicía mais enriba. Trátase dun dos puntos ou marcos que divide as tres parroquias: no ano 2016 aínda estaban litigando (as Comunidades de Montes) sobre os devanditos lindeiros. Hoxe, segundo consta na ficha do catálogo do PXOM de Redondela,  os terreos onde se asenta  a Anta pertencen ás comunidades de montes de Cabeiro, Trasmañó e Negros. Un dos esteos amosa unha cruz inscrita, o que moitas veces é unha sinal da función histórica de marco de termo.

A Cruz nun dos esteos cercanos. Fotografía de Xosé Couñago en
montepenidewordpress.com

Como xa ven sendo habitual e repetitivo, o emprazamento, aparte das consabidas repoboacións de piñeiros e eucaliptos, segue a ser terreo de monte baixo coa abondosa presenza de toxos, fieitos, uces, silvas..., vexetación algunha que é aprobeitada pola diversa fauna salvaxe e semisalvaxe que poboa estes inhóspitos montes.

Planta da Mámoa do Rei antes da recolocación da pedra cabeceira.
Versión a partir de Vázquez Collazo.

A mámoa na que se insire a anta amosa unha enorme zona de espolio ou violación que deixa á vista os esteos que conforman a cámara megalítica. As medidas da mámoa van desde os pouco mais de vinte metros no eixo norte-sul até os dezanove no eixo leste-oeste. Os distintos niveles de altura da mámoa debido ás continuas agresións fai que a altura máxima estea na zona do oeste onde sobresae case os dous metros.

Unha particular visión da Mámoa do Rei.
Moncho Boga 2026.

Dicía antes que é destacable o amplo espazo do espolio, enorme, o que posibilita a vista de seis monumentais esteos chantados e, antes da restauración, dous mais no centro que eran e son os da cabeceira. O esteo meirande sobresae mais de dous metros de altura, case dous de ancho e uns trinta centímetros de groso. Estamos diante dunha anta adscrita á tipoloxía de cámaras de tipo poligonal con corredor de acceso desenvolvido. Pola superficie da mámoa, diversas pedras de granito de tamaño medio poderían formar parte da coiraza pétrea.

Situación da Mámoa do Rei.
De Google maps.

Na outra beira da pista e na contorna inmediata da mámoa do Rei aparecen ciscallados diversos esteos que con total seguridade formaron parte da estrutura arquitectónica da nosa anta. 

Panel dos debuxos das antas propostas para a ruta.
Por Moncho Boga, 2026.

Como xa viña dicindo, até o ano 2003 a pedra cabeceira da anta estaba caída no interior da  cámara, froito dos extraordinarios actos vandálicos ou minuciosos quefaceres dos facinerosos furtivos. Por fin nese ano, o Concello de Redondela procedeu ao encargo-contratación  dos traballos arqueolóxicos para restituir a devandita pedra da cabeceira ao seu lugar orixinal, imaxe que hoxe podemos contemplar  dunha das antas mais impresionantes do país galego.

A Mámoa do Rei hoxe en día.
Fotografía extraida de wilkipedia.

PARA REMATAR A RUTA MEGALÍTICA DA CHAN DA CRUZ

O que eu amose aquí unha posibilidade de ruta para ver as mámoas que aínda están a conservar anacos das súas cámaras, non é óbice para realizar a ruta que ven marcada en paneis ao longo deste paradigmático espazo megalítico. Todas as mámoas que compoñen esta grandiosa ruta están moi cerca entre sí e, desde moitas delas, pódense albiscar as outras, que se moldean no terreo dun xeito especialmente característico.

Panel da necrópole de Monte Penide. Ruta dos Túmulos.
Fotografía do blogue galiciapuebloapueblo.

A ruta engade tamén un percorrido polos innumerables e escepcionais petróglifos que salpican, acompañando ás mámoas, toda esta gran penichaira. As lendas, como vimos, falan de mouros, de propiedades máxicas, de ríos subterráneos, de tesouros... Estamos pois diante dun dos moitos montes "parlantes" que caracterizan a nosa terra, montes que falan coa linguaxe perdida das pedras, coa linguaxe pétrea que aínda hoxe nos está a relatar lendas que foron conformando todo un acerbo cultural común a case todos os recunchos da nosa terra.

Outra imaxe dun panel explitacivo da Ruta dos Túmulos.
Fotografía extraida do blogue galiciapuebloa pueblo.

Como explicaba na introdución desta ruta, o Monte Penide desenvólvese no senso norte-sul, sendo o principio dunha xeira de mesetas-montes que se estenden desde a ría de Vigo até o río Miño. Pode considerarse o inicio dunha serie de necrópoles que xalonan estes planaltos, como unha especie de continuidade: desde o Monte Vixiador, A Madroa e Candeán, até o Val do Fragoso.

Outro do paneis explicativos da Ruta. 
Fotografía do blogue megaliticiablogspot.com

É importante subliñar que a necrópole Chan da Cruz foi declarada Conxunto Histórico-Artístico no ano 1970. Posteriormente foi declarada Ben de Interese Cultural. Sen embargo, malia posuir o nivel máximo de proteción, ás mámoas que compoñen a necrópole seguen a estar abandoadas á súa sorte sofrindo contínuos actos vandálicos, agresións, furtivismo..., de xeito que a súa conservación corre grave perigo, feito que poderíamos estender ás mámoas e necrópoles que xalonan boa parte da xeografía galega.

Panel coas dúas rutas: mámoas e petróglifos. 
Fotografía do blogue megaliticiablogspot.com

Aínda así hai algún atisbo de esperanza, sobre todo coa implicación da sociedade civil a través de distintas asociacións de defensa do patrimonio e coa colaboura indispensable dos propietarios dos terreos a saber, as Comunidades de Montes. As actuacións emprendidas en colaboura coas administracións públicas debe ser en todo momento indispensable.

Unha vista desde o Monte Penide. 
Fotografía wilkiloc.

Foi un auténtico placer revisitar a Necrópole de Monte Penide, foi un placer contemplar como pouco a pouco vanse iniciando actuacións para a posta en valor do noso patrimonio. Foi unha agradable sorpresa, tamén, contemplar como unhas poucas actuacións que deben ter continuidade no tempo, contribúan a salvar estes vestixios do neolítico que estiveron aí durante milenios. Esperemos que o estean durante outros tantos.

ETNOGRAFÍA: A VOLTAS COA LENDA DA MOURA DO MONTE PENIDE

As camas, as cadeiras, as bañeiras son ben coñecidas no Monte Penide:  maniféstanse como formacións naturais rochosas e son o lugar de coñecidos rituais máxicos vencellados á fertilidade, á curación de diversas enfermidades tradicinonais, de encantamentos..., son lugares intimamente vencellados aos nosos elfos, aos mour@s. Estes seres fabulosos viven baixo a terra e aí custodian e defenden os seus extraordinarios tesouros. Ás veces adoitan aparecer con forma humana para misturarse con nós: son homes e mulleres moi altos, co cabelo loiro, son blancos (malia que tamén os hai negros) e os ollos, a meirande parte das veces, son de cor verde. 

Vistas desde o Monte Penide. Fotografía: es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-por-monte-penide

Si nos topamos con eles e cumprimos unha xeira de condicións, podemos facernos cos seus copiosos tesouros; pero é moi raro, case imposible, pois por unha cousa ou pola outra, nunca cumprimos. Un dos días do ano no que os podemos atopar é na noite do solsticio do verán. Precisamente na noite mais pagana e máxica do ano é o intre no que xorde a posibilidade de desencantar á Moura do Monte Penide, de poder casar con ela e así compartir os seus tesouros.

Capela da Preta. Foto Xosé Couñago en montepenidewordpress.com

Na Capela da Preta, especie de cova, é o lugar por onde a Moura sae na noite de San Xoán para acostarse cun mozo novo na meirande das bañeiras-pías, a Cama da Moura. Despois do feito, a Moura explicalle ao mozo os pasos a seguir para desencantala e librala da súa dobre naturaleza (muller e serpe) e así compartir os seus tesouros para sempre.

Cadeira da Moura.
Foto Xosé Couñago en montepenidewordpress.com

O ritual é o seguinte: téñense que ver tres noites seguidas, o mozo sentado na Cadeira de Moura esperando a súa saída  que se produce na  forma que tén pola noite, como unha gran serpe. Procede a rodear totalmente o corpo do rapaz e, cando está completamente rodeado e as súas caras queden enfrontadas, a serpe abre as fauces por onde asoma un caravel encarnado que él debe coller coa súa boca. Si esto se produce, a Moura retomará a forma humana para sempre.

Cama da Moura.
Foto Xosé Couñago en montepenidewordpress.com

Lamentablemente, que se saiba, ninguén conseguiu desencantar á Moura da súa forma ofídica, debido case sempre ao medo dos mozos diante da visión arrepiante da cabeza da serpe. A nosa Moura segue á espera do adalide que a poida desencantar... Normalmente o desenlace é a morte dos mozos.

EN SIGRÁS, NA CANÍCULA DE PRIMEIROS DE XULLO DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES MAGNÍFICOS, E POR ISO IMPRESCINDIBLES

https://megaliticia.blogspot.com/2025/12/Necropole-Monte-Penide.html

José Manuel Hidalgo Cuñarro e Fernando Javier Costas Goberna, “El gran conjunto megalítico de Monte Penide, Redondela-Pontevedra.” El Museo de Pontevedra, XXXIV, 1980

Cayetano Mergelina, “Notas sobre arqueología gallega. Las mámoas de Chan da Pedra do Couto y de San Colmado.” Boletín del Seminario de Arte y Arqueología, Tomo 4,1º., curso de 1935-36. Valladolid, 1936.

Patiño Gómez, R.: “La necrópolis megalítica de Monte Penide – Vixiador”. Traballos de Arqueoloxía, 1992. Publicación do grupo de arqueoloxía Alfredo García Alén.

Filgueira Valverde y García Alén, “Inventario de monumentos megalíticos de la provincia de Pontevedra.” El Museo de Pontevedra, XXXI. Pontevedra 1977.

R. Fábregas Valcarce, X. Carballo Arceo y V. Villoch Vázquez. Petroglifos y Asentamientos: El caso de Monte Penide (Redondela Pontevedra).

Antonio Martínez Cortizas, Ramón Fábregas Valcarce, Susana Franco Maside. Evolución del paisaje y actividad humana en el área de Monte Penide (Redondela Pontevedra).

Ramón Boga Moscoso, “Guía de dólmenes de Galicia.” Bahía 1997.

Baños Rodríguez et al, “Antas e pedraditas de Galicia.” Asociación de Amigos do Museu Arqueolóxico A Coruña, 1996.

https://montepenide.wordpress.com/

https://oestrymnio.blogspot.com/2013/03/monte-penide-necropolis-megalitica-y.html

https://gl.wikiloc.com/rutas-outdoor/mamoa-inedita-1-das-pedras-do-picos-cabeiro-o-vixiador-2633234

https://web.archive.org/web/20140111003856/http://www.acitania.com/Visita_Guiada_MontePenide-ACITANIA.pdf

https://turismoriasbaixas.com/es/search/museo-virtual-monte-penide-prehistorico

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-dos-tumulos-de-monte-penide-monte-mirallo-redondela-45986051

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/mirador-de-coto-fenteira/

https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=56&id=2345

https://sanvicentedetrasmano.wordpress.com/2013/01/28/ruta-de-los-misterios-y-las-leyendas/

https://montepenide.wordpress.com/category/castro-de-negros/

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/mamoas-de-galizagalicia-provincia-de_9.html

https://anecdotarioredondela.blogspot.com/2021/11/o-castro-de-negros.html

https://redondela.gal/categoria/turismo-redondela/que-ver/

https://espanaviajar.com/pontevedra/pueblos/redondela/

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/monte-penide-roteiro-prehistorico-9144743

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/vigo/2013/05/06/redondela-musealizara-mayor-yacimiento-mamoas-galicia/0003_201305V6C3991.htm

https://sanvicentedetrasmano.wordpress.com/2013/01/28/que-ver/

https://www.google.com/maps/dir/Redondela,+Pontevedra/Petr%C3%B3glifos+de+Chan+da+Cruz,+Unnamed+Road,,+36811+Redondela,+Pontevedra

https://photos.app.goo.gl/XdEkXUkucKKCAEjh7

https://www.farodevigo.es/comarcas/2010/11/24/comuneros-negros-cederan-terrenos-parque-17797754.html

https://fr.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1moa_do_Rei_%28Redondela%29#/media/Fichier:M%C3%A1moa_do_Rei_-_Trasma%C3%B1%C3%B3,_Redondela_._Necr%C3%B3pole_de_Monte_Penide._%22Cortello_de_mouros%22.jpg

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/monte-penide-roteiro-prehistorico-9144743

https://bluscus.es/monte-penide-prehistorico-y-su-leyenda-moura/

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-por-monte-penide-63688046