ANTA-DOLMEN CHAIRA DO MEDIO. Santa María de Ventosa, Agolada.

ANTA-DOLMEN CHAIRA DO MEDIO

9.-POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ

"Cada guerra es una destrucción del espíritu humano."

Henry Miller

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

E, con sentidiño, vou chegando ao remate desta xeira de extraordinarias antas que están a salpicar de xeito harmonioso e inexplicable o Concello de Agolada. E chego á tremendamente descoñecida Anta-Dolmen da Chaira do Medio. Debido sobre todo aos seus motivos artísticos novedosos, a anta foi declarada BIC por resolución do 15/03/2021 e publicouse no DOGA nº 70 do 08/04/2021. A pesares, polo tanto, de ter a máxima proteción que concede a Lei de Patrimonio Cultural de Galicia, a anta permanece no mais absoluto abandono: a desidia institucional prevalece sobre a obligatoriedade legal da súa proteción.

Mapa de situación. Google maps.

Atópase moi preto das mámoas que conforman a Necrópole de As Namelas e por iso o traxecto para chegar é o mesmo que veño describindo nas entradas anteriores. Sexa como sexa, é imperioso levar con un o XPS. A súa situación xeográfico-orográfica a localiza na chaira inferior da aba do Coto e a vexetación que prospera con fruición é o monte baixo alternando con monte alto, sobre todo de piñeiros.

Planta da Chaira do Medio versión
a partir de Fábregas-Penedo1995 (ver bibl.)

O contido desta entrada é un resumo do fundamentado estudo que os investigadores Ramón Fábregas e Rafael Penedo publicaron no ano 1995. Neste pequena e estupenda investigación, dase a nova, a información e a análise pormenorizados, das gravuras atopadas nun dos esteos da Anta da Chaira do Medio. A importancia do achádego céntrase no novedoso do motivo da gravura, sen paralelos no megalitismo galego (malia que si os hai moi semellantes nos petróglifos), polo que se trata dun caso único, illado, e ubicado en pleno corazón da Terra do Deza, abondosa noutro tipo de gravuras diferentes temáticamente.

Fotografía de Manuel Busto Galego en ospendellos.blogspot

A Anta localízase no contexto do Val de Camba (en terras de Ventosa), que está formado ou comprende os concellos de Agolada, Lalín e Rodeiro. Xa sinalei noutras entradas deste mesmo blogue a importancia deste val no conxunto do megalitismo dezano: aí se ubican as antas decoradas de Parada de Alperiz, as do Coto do Cornellal, As Namelas, o Monte Guillar...

Mapa do Val de Camba do ano 1931.
Extraído do blogue, historiasdedeza.wordpress.com

Atópase a unha altitude de case seiscentos metros e acubíllase nunha mámoa de pequenas dimensións: ao redor dos trece metros no diámetro norte-sul, os once metros no leste-oeste así como uns cincoenta centímetros de altura. Como dicía, no interior desta mámoa atópase a estrutura arquitectónica ou anta, moi remexida, violada, espoliada, que sobresae dese funil conservando cinco esteos de granito, dos que só un parece ser que está fora do lugar orixinal. Desenvolve unha planta poligonal simple posto que non se aprecia resto algún do corredor de entrada.

Esteo decorado da Anta Chaira do Medio. Fotografía extraída
de Fábregas-Vilaseco (Ver Bibl.)

Segundo Fábregas-Penedo (1995, ver bibli.), o esteo no que se debuxa a gravura é de granito e mide uns sesenta e tres centímetros de longo, case cincoenta e cinco de ancho e atinxe un grosor medio duns vintedous centímetros. A altura máxima desde o chan é de ao redor de sesenta centímetros. A orientación da gravura prodúcese cara ao noroeste. A técnica da feitura é o piqueteado, moi irregular neste caso. O motivo gravado adopta unha forma que tende a rectangular, con oito liñas transversais case paralelas e continúa mais aló do chan, na parte soterrada, fincada, do esteo.

O motivo "escaleriforme" da Anta Chaira do Meido. Versión propia
a partir de Anxo R. Paz en Fábregas-Vilaseco (Ver bibl.)

Precisamente unha das grandes particularidades desta gravura é a non existencia de paralelos nin próximos nin en xeral no contexto megalítico galego, mais que os "escaleriformes" de Pena das Cazolas en Silleda, outro rectangular en Campo Lameiro..., pero sempre ao aire libre. Os outros paralelos os atopan fora de Galicia. E dicir, aparece en múltiples contextos, interpretándose que en xeral poderían corresponderse con figuracións humanas, intencións relixiosas ou facer referencia a antepasados míticos...

Panel cos debuxos da ruta.

En definitiva, a gravura interpretada pode ser datada, tendo en conta o seu illameto dentro do contexto do megalitismo galego e faltando evidencias cronolóxicas concretas, en torno a finais do IV milenio a. de X.C.

Para rematar, a única fotografía que atopei desta silandeira anta é de Manuel Busto, ilustre coñecedor, divulgador e investigador das terras do Concello de Agolada.

EN SIGRÁS, NOS PRIMEIROS FRÍOS ESTIVAIS DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES INSOSLAIABLES

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoas-da-chaira.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77106/2015/08/mamoa-de-coto-cornellal/

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela. PDF.

Fábregas Vácarce e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Ortostato grabado de Agolada (Pontevedra): Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del Nw Penínsular.", Ed. Sociedade POrtuguesa de Antropología Cultural, 1995.

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

Fernando Carrera Ramírez e Ramón Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en el Noroeste Peninsular. Conocimiento y conservación" Tórculo Edicións, 2006.

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-coto-cornellal-axiaz.html
https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-deza/agolada/
iglesia-de-san-xulian-de-ventosa

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta+Coto+do+Cornellal

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/xeografia/

ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DAS NAMELAS 2. Santa María de Ventosa, Agolada

ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DAS NAMELAS 2.

8.-POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ

"Somos mucho más fuertes cuando nos tendemos la mano y no cuando nos atacamos, cuando celebramos nuestra diversidad […] y juntos derribamos los poderosos muros de la injusticia."

Cynthia Mckinney

Debuxo de Moncho Boga, Sigrás 2025.

Deixo atrás a Necrópole do Cornellal e diríxome cara á necrópole do lugar denominado As Namelas, aínda na parroquia de Ventosa. Sigo camiñando coas palabras e a imaxinación, sigo por eses agrestes montes, sigo por entre silvas, xestas..., camiños pedregosos, repoboacións forestais, sigo camiñando na busca dos elementos colosais que supuxeron a primeira apropiación dun espazo, a primeria arquitectura monumental con sentido decidido de perdurar, cunha utilización continuada durante milenios nalgúns casos, a primeira humanización da paisaxe que se coñece en Galicia. 

Situación da Anta Namelas 2. Google maps.

Sigo polo tanto escudriñando esas enormes construcións dos homes do Neolítico, aquiles homes que cun enorme esforzo adicaron unha tremenda cantidade de tempo e esforzo á morte, ao culto aos antepasados e que semella  perdura e perdurará en Galicia a pesares dos cambios de milenios: o ancestral culto á morte. 

Fotografía extraída da páxina web patrimoniogalego.net

As antas galegas, como se ven mantendo na bibliografía especializada, preséntanse pois como a primeira arquitectura monumental. Non só a función funeraria, senon que se conforman como as primeiras construcións que foron feitas coa intención clara de perdurar, talvez cun senso de "eternidade." Por iso talvez se converteron en referentes, destacando e dominando a paisaxe: unha apropiación tanto simbólica como real do territorio.

A mámoa da anta 2 de As Namelas é das do tipo medio pequeno acadando nos seus eixos os dez metros no norte-sul e case os trece no eixo leste-oeste. Presenta abondosos restos da coiraza pétrea.

Fotografía de Alex Negreira do blogue megaliticia.blogspot.com

Forma parte dunha necrópole composta por cinco mámoas, das que a número 1 foi completamente desfeita posiblemente debido a labouras forestais. Confórmase a través dunha cámara de planta poligonal, de reducidas dimensións, que conserva seis esteos, dous deles con decoración xeométrica a xeito de gravuras de traza ondulada e crebada.  Están perfectamente imbricados entre sí, feito común para garantir a estabilidade do conxunto arquitectónico.

As gravuras en dous esteos da cámara.
Fotografía de Alex Negreira do blogue megaliticia.blogspot.com

Os seis esteos están na súa posición orixinal e, ademais, aparece outro chanto ou laxe desprazada no lado do suleste da mámoa que parece que foi esnaquizado e rebaixado: probablemente é o que queda da pedra cobertora ou tampa.  Por outro lado, a uns cen metros desta anta atópase a Anda de As Namelas 3.

Planta da anta de As Namelas 2. A partir de Penedo et alii.

Como dicía antes, os gravados atópanse sobre a cara interna de dous esteos da cámara: consisten nun motivo xeométrico que está composto por liñas en zigue-zague ou liñas ondeadas gravadas en paralelo. Trátase posiblemente dun tipo de representación xeométrica a xeito de decoración que é típico ou moi común na arte megalítica do horizonte tumular de Galicia.

Panel cos debuxos das antas da ruta.

Sen moito mais que dicir, dispóñome a perxeñar o seguinte elemento desta imaxinada (non por imaxinada menos real) ruta das frondosas terras de Ventosa.

EN SIGRÁS, REMATANDO O MES DE AUGUSTO DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES IMPRESCINDIBLES

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoas-da-chaira.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77106/2015/08/mamoa-de-coto-cornellal/

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela. PDF.

Fábregas Vácarcel e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del Nw Penínsular", 1995

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-coto-cornellal-axiaz.html
https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://pendellos.blogspot.com/

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-deza/agolada/
iglesia-de-san-xulian-de-ventosa

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta+Coto+do+Cornellal

ANTA-DOLMEN DO COTO DO CORNELLAL 5. Santa María de Ventosa, Agolada.

 ANTA-DOLMEN DO COTO DO CORNELLAL 5 

7.-POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ 

"La revolución no es sólo una cuestión de cambio político, sino también de transformación personal y social."

Herbert Marcuse

Debuxo de Moncho Boga, Sigrás 2025.

A Anta-dolmen Mámoa do Coto do Cornellal 5 atópase moi preto do emprazamento da anterior e chégase, obviamente, seguinto o mesmo itinerario-percorrido que para a mámoa 4 e dicir, a da etapa 6.

Mapa co itinerario proposto. Google maps.

As características do emprazamento e da botánica so idénticos a saber, atópanse nunha suave penecharia que vai adoptando a forma dunha suavísima vagoada ou cunca, e o predominio do monte baixo é casi total, malia que hai algunhas pradeiras e diversas repoboacións de monte alto.

Fotografía de Alex Negreira do bloque megaliticia.blogspot.com

A mámoa na que se insiren os restos da anta é das do tamaño medio grande e estivo a sufrir as consecuencias dalgún incendio forestal o que deixou pegadas que afectaron á masa xeral da mámoa. Tanto os tobos dos conexos, que están a facer das súas, como a gran fochanca do espolio no centro da mámoa, permiten describir unha imaxe xeral bastante definida.

Como dato salientable, na aba da mámoa atopouse un seixo circular cunha sección lenticular que amosa en ambas as dúas caras uns cativos rebaixes en forma de cazoliñas.

Fotografía de Alex Negreira do bloque megaliticia.blogspot.com

As características da mámoa pódense describir do seguinte xeito: adscríbese ás da tipoloxía do tipo medio grande; atópase relativamente ben conservada e a súa superficie está completamente cuberta de pedras de tamaño medio que constituiron unha potente coiraza pétrea. En canto ao sempiterno burato do espolio, aparece, como case sempre, no centro da mámoa e tamén se atopa bastante colmatado.

Mide ao redor dos vinte metros no diámetro do noroeste-suleste e uns dezasete metros no que se orienta cara ao norleste-suroeste. O cono de violación vai desde os dous metros até o metro e medio, mais ou menos.

Panel cos debuxos das antas incluidas na ruta.

Hoxe en día na fochanca do espolio asoman numerosas pedras de tamaño medio grande que poideran formar parte da coiraza pétrea ou ben poideran ser apiadas nese lugar debido ás labouras agrarias; por entre elas asoman dous grandes esteos que probablemente son os que se están a conservar da estrutura arquitectónica megalítica ou anta.

Esquema. Moncho Boga, 2026.

Con esta anta-dolmen deixo detrás a necrópole da chaira do Coto do Cornellal e diríxome paseniñamente cara á necrópole das Namelas, que será obxecto das vindeiras entradas.

EN SIGRÁS, NO MES AUGUSTO DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES IMPRESCINDIBLES

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoas-da-chaira.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77106/2015/08/mamoa-de-coto-cornellal/

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela. PDF.

Fábregas Vácarcel e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del Nw Penínsular", 1995

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-coto-cornellal-axiaz.html
https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://pendellos.blogspot.com/

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-deza/agolada/
iglesia-de-san-xulian-de-ventosa

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta+Coto+do+Cornellal

ANTA-DOLMEN COTO DO CORNELLAL 4. Santa María de Ventosa, Agolada.

ANTA-DOLMEN DO COTO DO CORNELLAL 4 

6.-POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ 

"Como vivo en milenios, siempre se me hace raro el oír hablar de las estatuas o los monumentos. No consigo pensar en una estatua que le esté dedicada a un hombre de mérito sin imaginarla derribada y destruida a causa de las guerras del futuro."

Walter Benjamin

Debuxo Moncho Boga, 2026.

No mesmo lugar de Axiaz, na mesma parroquia de Santa María de Ventosa, no mesmo Concello de Agolada..., sigo entretido intentando ensinar e divulgar os megaliterios segredos destas menesterosas terras. Sigo na Terra do Deza, sigo no Corazón de Galicia.

Mapa de situación. Google maps.

É como sigo por estes amenos paisaxes, xa é o intre de recordar o xeito de como achegarse, a ser posible en automóbil, que andar cansa moito: pois ben, desde a estrada N-640, saíndo da capital municipal, hai que obrigatoriamente coller cara á dereita como si fósemos para a Igrexa parroquial. Desde aí xurde unha desviación que leva dereitamente a Axiaz e, neste morriñento lugar, é convinte coller outro desvío cara ao sul na busca do río Turubelo. A case pouco menos dun quilómetro, desviámonos unha vez mais á dereita por unha pista-estrada ata que, si non chegamos á necrópole, é que estamos perdidos. Por iso recomendo encarecidamente conectar o XPS. As mámoas dispóñense mais ou menos na direción do suroeste.

Fotografía de Alex Negreira en megaliticia.blogspot.com

A Anta-dolmen mámoa do Cornellal 4 (mámoa da Chaira 2) a talhora ubícase nunha especie de vagoada ou cunca de moi sueve e lixeirísima pendente. O monte baixo é o rei das especies botánicas que salpican a contorna inmediata e a non tan inmediata: prosperan de xeito  milagreiro os fentos, a carqueixa, as silvas, algún toxo e, por riba de todos, a xesta.

Esta mámoa parece ser que non estivo a sofrir graves alteracións antrópicas, malia que onde se manifesta con rotundidade e alevosía é no consabido burato do espolio, que xa parece formar parte consustancial da estrutura dunha calquera mámoa-túmulo galega. Segundo me contan, debido aos relativamente numerosos incendios forestais, a mámoa estivo a sufrir un proceso de erosión mais rápido e consistente, coa conseguinte perda dunha boa parte da masa tumular apreciable sobre todo en altura.

Fotografía de Alex Negreira en megaliticia.blogspot.com

Como se pode colexir, a nosa mámoa 4 atópase bastante ben conservada cunhas dimensións de tipo medio, a fochanca de espolio está bastante colmatada e unha boa morea de restos de pedra, elementos necesarios para unha potente coiraza pétrea. 

As medidas da mámoa van desde os case dezasete metros no diámetro orientado cara ao norleste-suroeste até os quince  metros no que vai cara ao noroeste-suleste. En canto á altura, non sobresae mais dos setenta centímetros. O burato do espolio, desfeita ou violación, amosa unha medidas aproximadas duns case catro metros por pouco mais dos tres. A profundidade é de pouco mais de trinta centímetros debido á colmatación.

Debuxo esquemático, Moncho Boga, 2026.

No que respecta aos poucos restos que se están a conservar da estrutura arquitectónica ou cámara, pódense cifrar en tres esteos. Semella que un deles non corresponde á devandita estrutura da cámara e os outros dous están arrimados un case enriba do outro e non se aprecia que estean imbricados. Por iso non é posible reconstruir a súa planta, a súa disposición xeral nin, polo tanto, o que poidera medir. 

Panel cos debuxos das antas que compoñen a ruta.

As dimensións cativas destes esteos son moi similares: ao redor de pouco mais de sesenta centímetros de ancho, entre dez e quince para o grosor e uns corenta centímetros de altura. A lousa mais cativa apenas chega aos corenta de ancho, pouco mais de dez de groso e o mesmo para a altura.

Con esta somera descrición, vou rematando, pouco a pouco, case sen decatarme, o relato das características formais das antas que aínda se están a conservar milagrosamente da necrópole do Cornellal.

En Sigrás, despois das vacacións estivais de 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES QUE NON SE DEBERÍAN ESQUECER:

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoas-da-chaira.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77106/2015/08/mamoa-de-coto-cornellal/

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela. PDF.

Fábregas Vácarcel e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del Nw Penínsular", 1995

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-coto-cornellal-axiaz.html
https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://pendellos.blogspot.com/

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-deza/agolada/
iglesia-de-san-xulian-de-ventosa

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta+Coto+do+Cornellal

ANTA-DOLMEN DO COTO DO CORNELLAL 10. Santa María de Ventosa, Agolada

ANTA-DOLMEN DO COTO DO CORNELLAL 10

5.-POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ 

"Alcanzar y comprender es el proceso de lograr un acuerdo sobre la base presupuesta de reclamos de validez que se reconocen mutuamente."

Jürguen Habermas

Debuxo versión Moncho Boga.

Non sei con total seguridade si a mámoa sinalada por Alex Negreira con número 3 (Mámoa da Chaira 3) corresponde á nomenclatura asinada por Patrimonio a saber, o GA 36020095, posto que non están ubicadas no mesmo sitio no mapa. O que si estou completamente de certo é a ubicación que Alex Negreira sinala no seu extraordinario blogue, tantas veces mencionado e utilizado. Polas características que amosan as fotografías de Alex a anta que parece mais semellante e mais cercana (malia que situada noutro lugar) é a que estou a describir agora.

Situación da Mámoa do Coto do Cornellal 10 ou Mámoa da Chaira 3.

Atópase moi preto da anterior ubicada no medio dunha pradeira en suave pendente que forma parte dunha dorsal. Como na totalidade das mámoas que compoñen esta necrópole, a vexetación que prospera irremediablemente é a que forma o monte baixo sobre todo xestas, toxo..., e monte alto con algún piñeiro. 

Fotografía de Alex Negreira do blogue megaliticiablogspot.com

A mámoa nº 10 é das da tipoloxía de pequenas dimensións, está moi alterada en toda a súa superficie e amosa abondosos restos da coiraza. O sempiterno funil de espolio destaca no medio e medio. As dimensións para os eixos son duns doce metros no noroeste-suleste e case os dez metros no noreste-suroeste. En canto á altura, non sobresae mais de setenta centímetros. 

O consabido funil de espolio tende ao cadrado e sobrepasa os dous metros de lado. A profundidade do furado é duns corenta centímetros. Atópase moi colmatado.

Fotografía de Alex Negreira do blogue megaliticiablogspot.com

Estánse a conservar uns cantos restos da cámara que posiblemente desenvolvera planta poligonal con pequeno corredor: debido ás contínuas alteracións (saqueadores, roturacións...) non se pode asegurar con rotundidade. A preto dun metro do primeiro chanto da cámara eríxese unha cativa pedra fincada que talvez teña relación coa estrutura arquitectónica ou anta. Os esteos da cámara (que poden ser catro) non sobresaen do furado de violación mais de trinta centímetros de altura o meirande, tampouco a súa anchura é escandalosa: non sobrepasa os trinta centímetros e o grosor apenas chega aos vinte.

Unha particular visión. Moncho Boga, 2026.

Neste intre da "visita guiada" hai que constatar que desde esta mámoa son visibles moitas das que compoñen a necrópole, estando a pouca distancia unhas doutras. Como se pode constatar a través das fotografías de Alex Negreira, algunhas delas permanecen no medio dunha pradeira ou na contorna mais inmediata.

Panel dos debuxos das antas da ruta.

Como imos vendo, as mámoas que conforman a necrópole do Coto do Cornellal  siguen a manter ergueitos os esteos das cámaras, feito que foi relatado a primeiros do século XXI nos traballos de Fábregas e Penedo, entroutros. O que non podo saber e informar desde aquí, é o grao de destrución que puideron sufrir desde aquilas datas.

E pouco a pouco voume mergullando por istas altas terras, camiñando entre dólmentes, camiñando entre fermosos paneis de petróglifos, escudriñando un marabilloso mundo que xa non é, un mundo pétreo que podemos imaxinar, describir, un mundo que non voltará. Por iso é tan importante a súa conservación, preservación e posta en valor. Estou completamente seguro de que se convertería nun recurso turístico cultural de primeiro orde para o Concello de Agolada.

EN SIGRAS, ENTRANDO NO MES DE AGOSTO DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES IMPRESCINDIBLES

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoas-da-chaira.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77106/2015/08/mamoa-de-coto-cornellal/

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela. PDF.

Fábregas Vácarcel e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del Nw Penínsular", 1995

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-coto-cornellal-axiaz.html
https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://pendellos.blogspot.com/

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-deza/agolada/
iglesia-de-san-xulian-de-ventosa

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta+Coto+do+Cornellal

ANTA-DOLMEN DO COTO DO CORNELLAL 12. Santa María de Ventosa, Agolada

ANTA-DOLMEN DO COTO DO CORNELLAL 12

4.-POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ 

"Palabras abstractas como gloria, honor o valentía resultaban obscenas frente a los nombres concretos de los pueblos."

Ernest Hemingway

Debuxo de Moncho Boga.

E prosigo desde a virtualidade, desde a distancia que lamentablemente me impide acudir en vivo e en directo, soñando con corredoiras e carreiros que me levan ao pé das nosas queridas mámoas. Sen embargo, é satisfactorio tamén construir un relato que me fai imaxinar un mundo recóndito do que quero contribuir a que non o sexa tanto, dun mundo por "descubrir."

Mapa de situcación da Anta 12 do Coto do Cornellal. Google maps.

Sigo polo tanto nas altas terras de Agolada, unha parte das Terras do Deza, unhas terras que forman parte do corazón de Galicia, do centro case xeométrico do noso país: un embigo de onde se espallan as antas nos catro puntos cardinais.

E atópome coa cuarta etapa deste soñado percorrido, desta imaxinada ruta: a Anta 12 da necrópole do Coto do Cornellal.

Fotografía de Alex Negreira en megaliticiablogspot,com

Pero antes temos que chegar á chaira na que se asenta: atópase na dirección suroeste desde a anterior, na especie de vagoada-chaira onde se van asentando todas as mámoas que compoñen a necrópole, como xa veño contando.

Fotografía de Alex Negreira en megaliticiablogspot,com

A ubicación desta chaira, como punto nodal das rutas de tránsito prehistóricas, prodúcese entre unha contorna inmediata na que predominan as pradeiras e as repoboacións; a anta está cuberta de bulliciosa vexetación de monte baixo, onde a raíña é a xesta. Tamén hai algunhas pradeiras.

A mámoa onde se insiren os poucos restos da cámara ou anta é das do tamaño medio-pequeno e permanece nun estado bastante bo en canto á súa conservación; por toda a súa superficie, ademais, hai abondosos restos da primitiva coiraza pétrea. As medidas da mámoa van deste os case quince metros no diámetro noroeste-suleste até os catorce no eixo norleste-suroeste; polo que respecta á altura, non sobresae mais dos setenta centímetros.

Vista da mámoa do Coto do Cornellal 12. 
Fotografía de Alex Negreira en megaliticiablogspot.com

No nesmo centro da masa tumular aparece o consabido funil de espolio, minuciosamente escavado, que mide ao redor de dous metros por un metro nos seus eixos. Deste primoroso funil sobresaen a duras penas, ou sobresaían, cinco esteos que conformaban a estrutura arquitectónica da cámara: algún dos esteos aparece fora da súa posición primixenia.

Debuxo alocado da Anta da Mámoa do Coto do Cornellal 12.

Estes chantos non sobresaen mais de cincoenta centímetros e son polo tanto de moi pequeno tamaño. Tampouco o grosor de cada un deles excede os corenta centímetros. É imposible, por outra banda, recompoñer a planta desta sinxela estrutura arquitectónica megalítica.

Panel con todas as antas da ruta.

E deste xeito, non tendo mais datos que dar a coñecer, vou preparando a seguinte etapa en forma doutra anta a saber, a mámoa 5 da ruta ou tamén denominada Mámoa da Chaira 1.

EN SIGRÁS, NO MES OITAVO DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES MOI RECOMENDABLES

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoas-da-chaira.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77106/2015/08/mamoa-de-coto-cornellal/

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela. PDF.

Fábregas Vácarcel e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del Nw Penínsular", 1995

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-coto-cornellal-axiaz.html
https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://pendellos.blogspot.com/

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-deza/agolada/
iglesia-de-san-xulian-de-ventosa

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta+Coto+do+Cornellal