ANTA-DOLMEN DAS PEDRAS OU DAS TRES CRUCES. Mondariz Balneario

ANTA-DOLMEN DAS PEDRAS OU DAS TRES CRUCES

"Incluso los filósofos alabarán la guerra como ennoblecedora para la humanidad, olvidando a los griegos que decían: mala es la guerra que engendra más mal del que elimina."

Inmanuel Kant

Debuxo versión de Moncho Boga, 2026.

UNHAS CANTAS XENERALIDADES

As terras de O Condado e da Paradanta están hoxe unidas nunha entidade única denominada GDR Terra e auga, un xeodestino que aglutina os concellos de ambas as dúas históricas comarcas a saber, A Caniza, Arbo, Covelo, Crecente, Mondariz, Mondariz Balneario, Ponteareas, Salceda de Caselas e Salvaterra de Miño.

Mapa turístico da páx web GDR Terra e Auga.

As Terras de O Condado conforman unha unidade xeográfica ben definida que abrangue fundamental e prácticamente todo o val do río Tea (debedor do río Miño), agás un cativo tramo no Alto Tea. Esténdense desde as estribacións da Serra do Suído cara ao oeste, ao río Miño polo sul e está flanqueada polo leste polos abruptos montes da Paradanta. Polo oeste eríxese a Serra do Galleiro e os Montes de Budiño. Os límites políticos levan desde o norte e o oeste coa Terra de Vigo, ao leste coa Terra da Paradanta e ao sul con Portugal. 

Restos da Igrexa de Santo Estevo de Casteláns, nos
Xardíns do Balneario. 

Con respecto ao topónimo "Condado" hai quen interpreta (non polo que semella mais obvio, o significado nobiliar) senon que o consideran  unha palabra prerromana galaica que viría a significar "confluencia, reunión de augas."

Fotografía do Balneario de Mondariz. Wilkipedia.

O Concello de Mondariz Balneario creouse no ano 1925 durante a ditadura de Primo de Rivera, co aval do Rei títere e colaboracionista Alfonso XIII, e foi debido ao agradecemento da realeza ao bo trato por parte da veciñanza durante as súas frecuentes visitas, concedéndolle o título de "Muy Hospitalaria Villa." Aos veciños de Mondariz Balneario sempre lles fixo moita graza este nomeamento, segundo fontes ben informadas. Como curiosidade, trátase do Concello mais cativo de Galicia, con 2,31 quilómetros cadrados de superficie.

Fotografía do Balneario. Arquivo fotográfico Augas de Mondariz.

Como é sabido este pequeno Concello naceu ao carón do tremendo Balneario promovido e construido por Peinador. Pronto, esta silandeira estación termal, se converteu nun dos destinos preferidos pola burguesía e a alta nobreza, así como da realeza de toda Europa, e de boa parte do mundo coñecido...

Situación da Anta das Pedras, de mapcarta.

Paga a pena visitar o Balneario, os seus xardíns; paga a pena perderse polas terras do Condado, da Paradanta: aos exclusivos paraxes naturais, bosques de ribeira, terras e adustas altas chairas, ata recursos de todo tipo: pontes, castros, paseos fluviais, igrexas, santuarios, antas, pedrafitas, castelos, mosteiros, petróglifos, museos, viño, lamprea, pesqueiras, muíños, penas sacras, rutas..., todo un universo sideral de extraordinarios recursos e inexcusable visita.

ANTA-DOLMEN DAS PEDRAS OU DAS TRES CRUCES

Trátase dun curioso elemento de problemática adscrición ao mundo megalítico. A posible anta está catalogada pero sin unha clara adscrición tipolóxica e emprazada  nunha área recreativa de propiedade pública, sendo  o seu estado é bastante bo, sobre todo nunha posible cronoloxía cristiana, posto que a problemática prehistórica atópase en bastante mal estado.

Fotografía, wilkiloc.

É a segunda entrada que lle adico a esta anta, que eu considero cando menos de orixe megalítico, neolítico. Na entrada de decembro de 2022 a cualificaba como un curioso exemplar megalítico ubicado nunha área hoxe recreativa á beira do río Xabriña. Efectivamente, é un dubidoso exemplar que nalgunha parte defínese como "monumento funerario megalítico prehistórico", valga a contradición, contradición que intentarei solventar.

Fotografía da web ponteareashistoriaviva.

A súa ubicación-emprazamento atópase no Barrio de San Pedro, moi preto da Capela de San Pedro do século XIII, no lugar coñecido como O Bosque. O conxunto (si se pode caracterizar así) está formado por unha enorme pena de granito apoiada en dous esteos, o que posibilita ese aspecto xeral de "anta". Na parte superior da pedra cobertora foron enfoscadas tres grandes cruces a xeito de calvario e aparece a data de 1700 que debeu ser a da súa colocación. Na base da anta, lixeiramente descentrada, como un apoio mais, aparece  un afroramento natural tamén de granito onde hai unha xeira de gravuras ou petróglifos a saber, tres cazoliñas. Na pedra cobertora ou tampa, á beira das tres cruces aparece, primorosamente labrada, unha pía rectangular dun mais que indubidable uso relixioso.

Fotografía, facebook.

Nalgunhas informacións que fun compilando, por aquí e por alí, afírmase que malia que poidera ter unha orixe "más natural",  tamén poidera ser que algún dos esteos fose empregado para a función de megalito debido ás marcas de apoio: si os esteos foron colocados para tal función,  a colosal pedra cobertora foi tamén colocada sobre eles necesariamente, aínda que pareza unha obviedade. 

Petróglifos, de web ponteareashistoriaviva. 

No que hai consenso é no carácter "sagrado" do conxunto e da paraxe na que se ubica: probablemente, apúntase, aquí se celebrasen rituais e cultos á "nai terra". Tamén se subraia que semella un monumento megalítico sagrado posto que probablemente no pasado aproveitouse o conxunto rochoso para celebrar diversas cerimonias e, mais tarde, outros rituais paganos. A función sería pois tan clara como prístina, como demostran as posteriores cruces colocadas sen dúbida para cristianizar este lugar, solar de atávicos e ancestrais cerimoniais. Conclúese que, sexa ou non sexa unha anta, o que non ofrece dúbida algunha é a súa natureza megalítica.

Pía rectangular na tampa, da web ponteareashistoriaviva.

Para fundamentar estas consideracións xenéricas, considero necesario aportar unha xeira de reflexións que axuden a clarexar estes plantexamentos. En primeiro lugar é importante incidir que durante a implantación do cristianismo na Galicia, un dos maiores obstáculos que tiveron que afrontar os evanxelizadores foi o ancestral culto ás pedras dos galaicos, culto que foi condenado e perseguido con saña durante séculos. Moitas penas sacras foron destruidas e outras cristianizadas nunha época tan tardía como o ano 1700 que é o caso que me ocupa. Como vemos as arraigadas tradicións perduraron, e perduran, sobre todo no mundo rural. As penas, as fontes, as árbores..., seguiron a ser obxecto de veneración malia o triunfo do cristianismo.

Debuxos dos petróglifos, da web ponteareashistoriaviva.

Unha pena é considerada sagrada porque é unha pedra que pertence ao mundo do sagrado, do sobrenatural, polo que necesariamente está vencellada a unha divinidade.  Esta cualidade apórtalle connotacións máxicas e por iso ten propiedades que non teñen nada que ver coa forma racional de explicar o mundo e os fenómenos naturais: é unha teogonía. Esas características sobrenaturais, máxicas, das penas, maniféstanse nos ritos e nos mitos vencellados con ela que son tan importantes como a propia pedra. Así, o nome, o formato e/ou a situación, poden indicar que foi un lugar onde se estaban a celebrar rituais ancestrais, se cadra neolíticos neste caso, xa esquecidos. Por iso as tres cruces e a ermida de San Pedro. Na caracterización e tipoloxía das penas sacras que elaboraron Almagro e considérase que poden ser considerados santuarios de orixe prehistórico aquiles que amosan pías e cazoletas cultuais. Deste xeito as penas sacras como a das tres cruces son elementos arqueolóxicos definidos polas súas características formais e funcionais, son auténticos monumentos do pasado: a testemuña mais antiga dos ritos e relixións coñecidos en Europa.

Fotografía de turismogal.

A Anta das Tres Cruces ou das Pedras pode considerarse que participa na tipoloxía das penas sacras elaborada por Almagro e, en canto ás súas características formais e funcionais, podémola incorpoara ao amplo espectro do corpus das antas galegas, plenamente megalíticas e monumentos parlanchíns dunha cultura esquecida no intre neolítico.

EN SIGRÁS, EN ABRIL AUGAS MIL DE 2026

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES

Vicente Feijoo Ares: "Las motivaciones de los nombres de las piedras en Galicia. Cultos, ritos y leyendas."  DOI: 10.2436/15.8040.01.116

Martín Almagro-Gorbea, Fernando Alonso Romero: "Peñas Sacras de Galicia". Fundación Monteagudo, Betanzos MMXXII.

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta-dolmen+das+tres+cruces+Mondariz

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/areapedras/

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/25956/cruceiro-de-las-piedras-dolmen-das-tres-cruces-?langId=es_ES&tp=10&ctre=55

https://ponteareashistoriaviva.blogspot.com/2013/04/as-tres-cruces-mondariz-balneario.html

https://mapcarta.com/es/W297971249#google_vignette

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/mondariz-balneario-111054902/photo-71536087

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/mondariz-balneario-111054902/photo-71536145

https://omeigodotea.blogspot.com/2018/03/anteriores-as-tres-cruces-mondariz.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/comarcas/mondariz-agua-mas-150-anos-historia/202303221149321245589.html

https://es.wikipedia.org/wiki/Mondariz-Balneario

https://mondarizbalneario.gal/es/planeamiento-urbanistico/

https://www.elespanol.com/quincemil/cultura/historias-de-la-historia/20220313/mondariz-balneario-gallego-capital-mundo/656934530_0.html

https://sendereando.es/2008/02/12/rios-y-montes-de-mondariz/

Publicidad de Mondariz. https://minariasostible.gal

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/mondariz-balneario-cascada-rio-teva-122602462/photo-78493630

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-condado/

http://www.adelaleiro.com/v/3/Cat%C3%A1logo-de-descargas/Temas/Espazos-Naturais/2.aspx

https://gdrterraeauga.gal/wp-content/uploads/2020/11/mapa_02-copia.pdf

https://es.wikiloc.com/wikiloc/user.do?id=5801009

https://gdrterraeauga.gal/wp-content/uploads/2020/11/GU%C3%8DA-definitivo_calidad_web.pdf

https://es.wikiloc.com/wikiloc/user.do?id=5801009&from=0&to=10

ANTA-DOLMEN LEIRA DA RAPADA. San Xoán de Vilatán, O Saviñao.

ANTA-DOLMEN LEIRA DA RAPADA

"Nadie está tan loco como para elegir la guerra mientras hay paz. Durante tiempos de paz, los hijos entierran a sus padres, pero en la guerra son los padres quienes envían a sus hijos a la tumba."

Heródoto

Debuxo de Moncho Boga, 2026.

ALGUNHAS NOTAS XERAIS

Nestes días oprobiosos, mirando si sae o místico sol, si sae a luz da verdade e da xustiza, estiven ollando por aquí e por aló, e volvín dar con ese enigmático megalito (para algúns de dubidosa adscrición neolítica) que é a anta de Leira da Rapada. E doúseme por debuxalo, por facer a miña particular interpretación ascética e tamén (non si?) estética, a miña estética persoal e intransferible. E, dicía, unha cousa levoume á outra: decidín voltar a describilo, decidín elaborar outra entrada. O Concello de O Saviñao, alfaia da Ribeira Sacra do Miño, ben o merece.

Un mapa de O Saviñao, en LVG.

Entre salientabeis paisaxes outonais, paisaxes autóctonos, entre os espectaculares meandros do río Miño, pai de todos os ríos galegos, entre a a mistura da paisaxe selvática coa paisaxe humanizada, aséntase este espectacular anaco da terra galega.

Igrexa de San Estevo de Ribas de Miño.
Fotografía extraída da páx. web galiciamaxica.

Sen entrar en todos os inxentes recursos histórico-artísticos, naturais, paisaxísticos, é interesante incidir na conveniencia de visitar o Ecomuseo de Arxeriz onde, aparte de ensinar, dun ameno xeito, os costumes e modos de vida vencellados ao Miño e á vida cotiá dun pazo galego, nas súas propiedades aséntase un castro (escavado en parte) desde onde hai unhas marabillosas vistas do Cabo do Mundo.

 

Unha vista do Ecomuseo de Arxeriz.
Fotografía de: http://www.ecomuseodearxeriz.org/

Este Ecomuseo amosa na súa páxina web un plano detallado das igrexas románicas do Miño e do Sil. Por destacar algunhas, dentro do término municipal de O Saviñao, son imprescindibles San Estevo de Ribas de Miño, San Martiño de Cova, San Paio de Diomondi, San Vitorio de Ribas de Miño, Santa María de Seteventos, San Lourenzo de Fión...

Captura do Mapa interactivo do Ecomuseo de Arxeriz onde se sitúan
todas as igrexas de orixe románico da Ribeira Sacra do Miño e do Sil.
http://www.ecomuseodearxeriz.org/

Voltando ao noso propio mundo debo subliñar que no sobranceiro concello de O Saviñao hai catalogadas 56 mámoas (destaca a Anta de Abuime) e, a indómita e defensora pertinaz Asociación Veciñal de O Saviñao, defensora acérrima dos valores que estamos a sinalar, xa hai anos que propuxo a creación dun necesario itinerario neolítico. Ignoro si estas lóxicas pretensións foron atendidas polas autoridades municipais. Tamén dicir que no ano 2024 o Concello estaba a estudar a posibilidade de acondicionar o camiño de acceso ao dolmen de Leira da Rapada... 

Anta de Abuíme. Fotografía de Leticia Couto, 2024.

A Asociación Veciñal ademais consideraba necesario implementar medidas para favorecer o aproveitamento turístico e achegar estes recursos a un tipo de visitante respetuoso cos valores medioambientais, arqueolóxicos e, en xeral, cos valores culturais. Pero semella que no ano 2022 as cousas pouco cambiaran, segundo fun indagando nas novas dos medios de comunicación: a Asociación Veciñal de O Saviñao nestas datas pedía actuar no contorno da anta de Leira da Rapada a saber, a sinalización, mantemento anual, limpeza do camiño de acceso á anta, colocación dun panel explicativo... En definitiva, non sei como andaran as cousas a día de hoxe.

SAN XOÁN DE VILATÁN

Para chegar á parroquia de Vilatán, si saímos de Escairón (capital municipal) debemos coller a estrada LU-617 con direción a Chantada e, no quilómetro catro, hai que coller o desvío á dereita que marca Vilatán: chegaremos logo duns catrocentos metros.

Casa do Penedo.
Foto da Asociación Veciñal de O Saviñao.

San Xoán de Vilatán é unha das parroquias mais cativas do Concello. A igrexa é do século XVIII e aséntase sobre un castro moi alterado. Malia esa desafortunada circunstancia, aínda se poden albiscar unha parte dun terraplén e tamén un anaco do foxo defensivo. 

Igrexa de San Xoán de Vilatán.
Foto de La Voz de Galicia.

En xeral, en Vilatán poderemos admirar uns nada desdeñables elementos de arquitectura civil-tradicional, etnográfica e arqueolóxica: a Casa do Penedo, a Casa do Fidalgo, a Casa de Branco, unha eira enteira para mallar, así coma os restos mencionados do castro e a igrexa.

Ruta en Vilatán, wilkiloc.

O Castro de Leira da Rapada atópase a uns cento cincoenta metros da anta do mesmo nome: conserva parte das súas murallas, varios terrapléns de ata quince metros de altura..., e pódense descubrir diversos vestixios das cabanas e das murallas. A Asociación Veciñal de O Saviñao contábame hai xa uns anos que atoparon nas cercanías unha especie de machada de granito (picuda e coa base mais ancha onde semella describir unha muesca para fixar un pao, un soporte) e tamén un biface de cuarcita gris. No castro poideron descubrir diversos elementos propios da cultura castrexa como restos de cerámica e pedras furadas, os típicos contrapesos para os teares.

Unha paisaxe no Saviñao. Foto Asociación Veciñal de O Saviñao.

ANTA-DOLMEN DE LEIRA DA RAPADA

Foi descuberta a primeiros do ano 2017, na parroquia de San Xoán de Vilatán e, ata ese momento, era un monumento megalítico inédito e único no sur da provincia de Lugo. Como sabemos, poucas antas se están a conservar íntegras polo que foi considerado un descubrimento excepcional. O seu descubridos foi o arqueólogo monfortino Iván Álvarez Merayo: no medio dunha espléndida carballeira, consérvase enteiro, con varios esteos e a tampa ou pedra cobertora. Semella que non permanece practicamente nada da estrutura tumular ou mámoa.

Fotografía do blog fraga dos mouros.

Si a imos visitar, primeiro debemos chegar ao núcleo de Vilatán. Desde aí hai que ir pola estrada que leva a Felón, Vilameá e Marrube. Logo de percorrer ao redor de trescentos cincoenta metros, hai que desviarse á esquerda por un camiño sen asfaltar. Trátase dun ancho camiño que discorre por entre unha frondosa pantalla de árbores autóctonas (carballos e castiñeiros maiormente). Despois de catrocentos metros, o camiño-corredoira, descence suavemente bordeando o Castro de Leira Rapada. A uns cento cincoenta metros o camiño xira levemente á dereita e aí aparece un ramal á esquerda polo que hai que seguir uns cen metros ata chegar ao dolmen, inserido, emprazado, no medio dunha poderosa carballeira. E xa estamos diante da contundente e poderosa estrutura pétrea da nosa anta.

Fotografía da web Asociación Veciñal de O Saviñao.

Ubícase na aba que, desde o castro, descende cara ao río que discorre fondo e a separa das abas do Castro de Felón. Dentro da tipoloxía das antas galegas é unha das poucas excepcións (porque algunha mais hai) debido a que un dos esteos da posible cámara é un afloramento granítico natural reaprobeitado como soporte da tampa caso, como dicía, pouco común no amplo universo megalitíco galego. Este afloramento natural, un dos soportes da tampa, acada unha lonxitude de mais de catro metros e unha media duns oitenta centímetros de groso. Dous dos esteos que fan de soporte da tampa están labrados pola súa cara interna.

Fotografía do blog megaliticia.

Efectivamente, unha impresionante estrutura arquitectónica que se desenvolve a través dunha altura aproximada dun metro e oitenta centímetros e está cuberto por unha tampa ou pedra cobertora que mide mais de catro metros de longo e uns oitenta centímetros de grosor. A devandita pedra cobertora está asentada sobre outros dous esteos que miden na lonxitude, respectivamente, catro metros con sesenta centímetros e catro metros con corenta centímetros.

Fotografía do blog megaliticia.

O noso amigo megaliteiro Xabier Moure dubida de que se trate propiamente dunha anta, senon que lle parece un acubillo ou un "trilito" para o que se aproveitou un dos afloramentos rochosos da zona. Por outra banda, o arqueólogo Iván Álvarez puido documentar que a anta adoitábase empregar como refuxio para resgardarse das inclemencias metereolóxicas.

Calco dos petróglifos da Anta de Leira Rapada.
Autor, Diego Iglesias Barrilero. De Wilkipedia.

Pero un dos elementos que caracterizan esta anta son os petroglifos que aparacen gravados na parte superior da pedra cobertora: trátase dun conxunto de cinco insculturas tipolóxicamente semellantes: describen unha xeira de círculos concéntricos atravesados por unha liña. As gravuras ons moi difíciles de contemplar, debido aos desgaste pola erosión e pola proliferación do musgo: como case sempre, unha determinada luz solar permite a súa mellor visualización a tamén determinadas horas do día.

Un dos motivos concéntricos.
Foto avv veciñal de O Saviñao.

Sempre é e será un inmenso pracer mergullarse polas indómitas terras do Concello de Escairón, un territorio con suficientes elementos culturais para ilusionar os sentidos.

Outro dos motivos concéntricos.
Foto Asociación Veciñal de O Saviñao.

Estou seguro de que mais cedo que tarde chegarán a mín mais novas que me permitirán introducir novos datos ao redor da Anta da Leira da Rapada, unha indómita anta perdida no medio das máxicas carballeiras do Concello de O Saviñao.

EN SIGRÁS, A FINAIS DOS INTRANSIXENTES DÍAS DE ABRIL DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

ENLACES SÚPER INTERESANTES E OBRIGATORIOS

https://asociacionlosdolmenes.blogspot.com/2014/02/galicia-el-dolmen-de-leira-da-rapada-un.html

https://gl.wikiloc.com/rutas-outdoor/dolmen-leira-da-rapada-11309274

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/dolmen-leira-da-rapada.html

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/o-savinao/2014/07/31/visita-dolmen-recien-descubierto-leira-rapada/0003_201407M31C5991.htm

https://www.facebook.com/groups/1507289739330759/posts/24556933643939709/

https://xabean.blogspot.com/2014/08/dolmen-de-leira-da-rapadavilatano.html

https://www.elprogreso.es/articulo/ribeira-sacra/grupo-vecinal-pide-actuar-lugar-dolmen-leira-rapada/202209261859031603278.html

https://media.lavozdegalicia.es/scale.php?i=/default/2014/03/05/0012_201403M5C5F1jpg/Foto/M5C5F1.jpg&w=300px

https://aavvdosavinhao.org/nova/index.php/petroglifos-no-dolmen-ou-refuxio-da-leira-rapada/

https://afragadosmouros.blogspot.com/2014/03/dolmen-de-leira-de-rapada-achado-de.html

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petr%C3%B3glifos_da_Leira_da_Rapada.jpg

https://aavvdosavinhao.org/nova/index.php/visita-guiada-pola-area-da-leira-rapada/

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://aavvdosavinhao.org/nova/index.php/o-dolmen-da-leira-rapada-debe-ser-posto-en-valor/

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/170525000684/pr-g-162-ruta-da-ribeira-sacra-do-mino?langId=es_ES&tp=6&ctre=23

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/2017/05/09/mapa-turistico-mais-completo-das-igrexas-romanicas-do-mino-sil/0003_201705M9C4991.htm

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/lugo/comarca-da-terra-de-lemos/savinao/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta-dolmen+de+Leira+de+Rapada

https://www.facebook.com/apatrigal/posts/vilat%C3%A1n-o-savi%C3%B1ao-e-o-seu-patrimoniocarlos-rueda-francisco-albo-san-xo%C3%A1n-de-vila/2069492533329277/

https://www.academia.edu/118851696/El_PRIORATO_DE_SAN_MART%C3%8DN_DE_A_COVA_Y_LA_IMPRONTA_DE_LOS_CAN%C3%93NIGOS_REGULARES_DE_S_AGUST%C3%8DN_EN_LA_TIERRA_DE_LEMOS_Y_ALEDA%C3%91OS_EN_EL_CONTEXTO_DEL_CAMINO_DE_SANTIAGO

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/16841/miradoiro-da-cova?langId=es_ES&tp=4&ctre=17

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/o-savinao/2018/04/08/viaje-prehistoria-vilatan/0003_201804M8C5991.htm

asociación veciñal do saviñao21 de agosto de 2015, 03:58

https://turismo.ribeirasacra.org/museo-etnografico-ecomuseo-de-arxeriz

PEDRAFITA-MENHIR AS PEDRAS CAMPAÍÑAS. San Román das Encrobas, Cerceda.

PEDRAFITA-MENHIR AS PEDRAS  CAMPAÍÑAS

"La guerra es una masacre entre gentes que no se conocen, para provecho de gentes que sí se conocen pero que no se masacran." 

Paul Valéry

Debuxo de Moncho Boga, 2026.

E, unha vez mais (espero que non sexa a última) retorno ao Monte Xalo, monte mítico-máxico onde os haia, monte falador, monte chairo, monte repleto de penas que falan, de penas adiviñadoras, fecundadoras, escorregadoras..., monte de mámoas, de menhires, de castelos..., monte de fadas, de meigas, de mouras e mouros, de nacemento de ríos, de brañas. Un monte, en definitiva, que domina coa súa maxestuosa siluteta os mais amplos horizontes físicos e míticos.

Pois ben, aquí no Monte Xalo, no término municipal de Cerceda, no mais alto, moi preto da Pedrafita do Caroliño, eríxense, aínda erguidas, as Pedrafitas Pedras Campaíñas. Outra pedra sagrada, sacra, unha pedra sonora, pero unha pedra artificial, unha pedra megalítica probablemente, unha pedra da que aínda se poden percibir os ecos do seu milenario son.

Fotografía de Manuel Rial, facebook.

Dicía na anterior entrada que para min (aínda que todas as pedras teñen interese) a especial curiosidade que suscitan estes novos elementos é que son "artificiais", non son as rochas naturais faladoiras, do Cadro, da Laxe Borrateira..., tan abondosas no noso país. Estas posibles pedrafitas (moitas delas funcionaron como marcos de término) son tamén sagradas pola sua especial cualidade de emitir un son.  Son penas faladoiro-musicais que denotan un extraordinario feito "falando unha linguaxe musical" e dicir, aquel instante ancestral cando se produce a identificación dos sons físicos cos sons "míticos".

O Petón, Monte Xalo. Foto Concello de Culleredo.

Cando intitulo esta entrada como "As Pedras Campaíñas" é porque se trata de varios fitos nas terras do monte Xalo, ben coñecidas por Lois Vilar Hermida e por Manuel Rial, entre algúns outros e outras. Algúns consideran que as catro que forman o conxunto de pedrafitas cantadoras, faladoras, campaíñas en fin, forman un aliñamento. Si este feito de materializa ou se concreta, estaríamos diante dun caso prácticamente único en Galicia.

Por iso, co compromiso de Lois Vilar e posiblemente co de Manuel Rial, estou á espera de ir visitar este especial emprazamento e, a partir de aí, xerar outra nova entrada para relatar as imprevisibles sorpresas que nos deparará ese sacro territorio. Será en breve.

En Sigrás, un venres de abril de 2026

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES SUXESTIVOS

SOLLA, Calros: "As pedras que saben de nós (e II): Escolma de penedos selleiros que, en Cerdedo, arrollan outras tantas redomas de saber popular." Nº 21. (2025) En https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=17&id=3227:

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/circular-desde-bornalle-rio-rateira-muros-182064569

https://themurostimes.com/2015/02/27/pedra-das-cruces-do-campo-da-ermida/

Vicente Feijoo Ares: "Las motivaciones de los nombres de las piedras en Galicia. Cultos, ritos y leyendas." DOI: 10.2436/15.8040.01.116

Martín Almagro-Gorbea, Fernando Alonso Romero: "Peñas Sacras de Galicia". Fundación Monteagudo, Betanzos MMXXII.

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/rio-rateira-abelleira-174647428/photo-108953309

https://patrimoniogalego.net/index.php/62958/2014/08/pedra-das-cruces-do-campo-da-ermida/

https://historiadegalicia.gal/2017/12/as-pedras-maxicas-pedregal-de-esteiro-pequeno-pindo-de-galicia/

https://patrimoniogalego.net/index.php/781/2011/05/pedra-das-pias/

facebook_1776271612107_7450223127750355273

https://turismoculleredo.gal/es/project/monte-xalo/

PEDRAFITA-MENHIR PEDRA DA CAMPANA. Santo Estevo de Abelleira, Muros.

PEDRAFITA-MENHIR PEDRA DA CAMPANA

"Cuando los ricos se hacen la guerra, son los pobres los que mueren." 

Jean Paul Sartre

Debuxo de Moncho Boga, 2026.

Escudriñando con lecer (lendo) o fabuloso traballo de Almagro e Alonso Romero sobre as Pedras Sacras de Galicia, atopeime, inopinadamente, con este esteo-pedrafita que me chamou poderosamente a atención, cando xa hai un tempo atopei outra semellante (cando menos participando do mesmo topónimo) nas montesías terras do Monte Xalo en Cerceda, na Coruña. Este é o motivo polo que vou adicar unha breve entrada a cada unha delas, sobre todo polo apertura dun campo novo para min e as novas expectativas que abren en canto á diversidade das nosas pedrafitas, do case insondable universo pedrafiteiro galego. En canto ás características formais pouco podo dicir de cada unha delas posto que por mais que investiguei, non atopei nada ao redor das súas dimensións ou de lendas que me podan achegar ás súas mais íntimas características. Sen embargo, con eses poucos datos, podo perxeñar un cativo relato de cada unha delas.

Pontella do río Rateira, wilkiloc, ver bibl.

A primeira pedrafita, A Pedra da Campana, está ubicada na parroquia de Abelleira, moi preto do nacemento do río Rateira, nas terras do Concello de Muros. Segundo as informacións, lacónicas, do traballo inxente mencionado mais enriba, atópase tamén moi preto de onde estivera a Ermida de San Lourenzo, hoxe desaparecida.

A pedrafita que podemos ver na fotografía extraída dese libro e da interpretación debuxada, parece estar ubicada nunha aba que probablemente mira ao río, nun lugar que semella ter moita visibilidade e ser moi visible.  Ten forma abonbada e cilíndrica e vai diminuindo pouco a pouco até chegar á croa; con moita inseguridade, probablemente sobrepase os tres metros de altura. Na base aparecen uns croios que lle dan un certo aspecto fálico. A súa presenza preto do manancial que da nacemento ao río é unha das características mais importantes á hora de caracterizar unha pedrafita.

Fotografía da Pedra da Campana extraída do Libro
de Almagro-Alonso, ver Bibl.

A meirande parte das denominadas "Pedras sonoras" en Galicia, son formacións rochosas naturais que emiten sons de diversas características. Estas penas, con propiedades acústicas especiais, reflicten o son ao seren golpeadas, por causa do vento ou por amplificar os sons do contorno.  A mentalidade tradicional os consideraba sons máxicos, sobrenaturais, polo que adoitanse clasificar en xeral entre as "penas sacras". O que me chamou a atención sobre a Pedra da Campana é que non semella unha formación natural (como na meirande parte dos casos) senon que ten a feitura dunha pedra tallada pola man do home e polo tanto as súas características e significado deben ser mais específicas. Segundo Almagro e Alonso, é probable que na Prehistoria se poideran empregar as veces golpeándoas con humildes instrumentos musicais de percusión para transmitir unha mensaxe, un rogo... Estas mensaxes tamén as podían oir os deuses e os antepasados. Malia que só posuímos o nome, Pedra da Campana, podemos deducir a través das lendas noutras pedras naturais coas mesmas propiedades sonoras, que moitas veces os sons que producen estas penas son máxicos e porque no seu interiior viven seres sobrenaturais: por exemplo a preciosa lenda da moura que vive no seu interior, unha moura fermosa e de loiros cabelos. En xeral o ser humán axuda á moura  e, si non cumple a petición ou a condición, perde a recompensa prometida.

A Pedra das Cruces no campo da Ermida,
foto de Elixio Vieites.

Tamén poden ser (seguindo o fío interpretativo de Almagro-Alonso), ou pódense interpretar como "ritos de iniciación": o participante é castigado si non realiza a proba axeitadamente. Tamén pode ser a testemuña dalgún culto adicado ás pedras da campana, pedras ás que se consultaba por entender que no interior habitaba un numen (divinidade, xenio ou musa) ao que se invocaba para coñecer o futuro.

En defitinitva, Galicia é de pedra e a pedra é Galicia: cada pedra, sexa natural ou artificial, oculta un relato de seres lexendarios, un universo mitolóxico cunha racionalidade propia, as súas teorías sobre a orixe das pedras, dos grandes monumentos megalíticos, das pedrafitas, un mundo superpoboado por mouras, mouros encantados, por xigantes, por serpes, diaños, encantos..., constitúe toda unha explicación do mundo preracional, unha teogonía.

Foto mapcarta.

Si a nosa pedrafita se atopa emprazada preto do nacemento do río Rateira, podemos vencellar a pedrafita ao nacemento do río como o lugar sacro por excelencia. O culto aos mananciais, ás fontes, está ben documentado en toda a xeografía mítica galega: ao redor deles artelláronse, organizáronse tanto os hábitats prehistóricos como as rutas de comunicación, os milenarios camiños galegos. Malia que non coñezo o terreo, polas cercanías transcorre e serpentea unha rota xacobea...

Para rematar, unhas palabras de Vicente Feijoo Ares que me gustaron especialmente, relacionadas coas cantareiras pedras galegas:

"Todas las peñas con propiedades acústicas de Galicia, tanto las reales como las míticas, forman un importante capítulo de las peñas sacras, pues jugaban un amplio papel en el imaginario y la mitología popular. Los testimonios conservados en la actualidad son escasos y con riesgo creciente de que se pierdan, lo que supone una pérdida de este Patrimonio tan peculiar y atractivo, pues estas peñas sonoras siempre han debido llamar la atención de la gente y han fomentado la mentalidad «mágica» popular, por esa característica tan llamativa que ofrecen, tan próxima al fondo animista del que parecen proceder todas estas creencias en el carácter sacro y sobrenatural de determinadas peñas."

Cada letra, cada palabra que interpreta, cada pedra que aparece, contribúen a esclareces un misterio que semella insondable, inmarcesible..., e cada palabra, cada pedrafita, continúan aí pese ás diatribas insidiosas de Martiño de Dumio.

En Sigrás, nos procelosos días centrais de abril de 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

E, para rematar dunha vez por todas, deixar constancia das numerosas "penas sacras" que salpican e pódense admirar hoxe en día por todo o contorno de Muros: A Pedra do Cadro, a Pedra Pía, A Laxe Borrateira, O Castelo da Laxe, as Patudas de Santa Mariña...

A Pedra das Pías. Foto de Elixio Vieites.

BIBLIOGRAFÍA ESENCIAL, FUNDAMENTAL E INDÓMITA. TAMÉN IMPRESCINDIBLE...

SOLLA, Calros: "As pedras que saben de nós (e II): Escolma de penedos selleiros que, en Cerdedo, arrollan outras tantas redomas de saber popular."  Nº 21. (2025) En https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=17&id=3227:

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/circular-desde-bornalle-rio-rateira-muros-182064569

https://themurostimes.com/2015/02/27/pedra-das-cruces-do-campo-da-ermida/

Vicente Feijoo Ares: "Las motivaciones de los nombres de las piedras en Galicia. Cultos, ritos y leyendas."  DOI: 10.2436/15.8040.01.116

Martín Almagro-Gorbea, Fernando Alonso Romero: "Peñas Sacras de Galicia". Fundación Monteagudo, Betanzos MMXXII.

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/rio-rateira-abelleira-174647428/photo-108953309

https://patrimoniogalego.net/index.php/62958/2014/08/pedra-das-cruces-do-campo-da-ermida/

https://historiadegalicia.gal/2017/12/as-pedras-maxicas-pedregal-de-esteiro-pequeno-pindo-de-galicia/

https://patrimoniogalego.net/index.php/781/2011/05/pedra-das-pias/