viernes, 14 de junio de 2024

ANTA-DOLMEN O ALTAR DO SOL. Parada de Alperiz, Lalín.

UNHA EXCURSIÓN EN CATRO ACTOS

ACTO III

"Me pregunté de dónde se sacaría aquellas historias. Yo sabía perfectamente que se tomaba el cóctel con el árbol para eliminarlo del paisaje y evitar que mamá se volviera aún más loca, ni más ni menos. Pero al imaginármelo en un barco lleno de piratas surcando el mar Caribe, o el del Norte, para descubrir islas secretas, decidí creer su historia. Porque, como siempre, sabía contar hermosas mentiras por amor."

OLIVIER BOURDEAUT: "Esperando a míster Bojangles". Narrativa Salamandra. Barcelona, 2017.


Debuxo do Altar do Sol.
Versión de Ramón Boga Moscoso 2024

E proseguimos a escudriñar  a necrópole de Parada de Alperiz: en moi pouca distancia  agrúpanse tres elementos megalíticos que conforman (xunto aos xa desaparecidos) un auténtico outeiro sagrado, pagano, de importancia arqueolóxica única. A chaira onde se asenta a necrópole, o altiplano, desde onde se divisan amplas e singulares perspectivas paisaxísticas, foi sen dúbida unha paraxe sagrada, simbólica, como se pode deducir pola salvaxe cristianización, pola potente etnografía, pola indubidable simboloxía das gravuras conservadas e polo indiscutible lugar de aposento. Un extraordinario, impresionante e máxico enclave de características arqueolóxico-simbólicas sorprendentes.



O Altar do Sol na única imaxe que posuía no ano 2012.
Concello de Lalín

Comentaba Manuel Lestón (o arqueólogo que levou a cabo as intervencións) que este enclave foi importante desde a antigüidade, polo emprazamento, polos relatos lexendarios, polo inmensidade das estruturas..., aparecendo a denominación de Altar do Sol por primeira vez nun texto de Bouza Brey do ano 1953, onde recollía as indicacións dos veciños.

O motivo destas peculiaridades que a singularizan son as concavidades circulares naturais que hai na pedra cabeceira da anta, un esteo que foi empregado adrede polos construtores e que fixo pensar en cultos helioteistas: tanto a pedra cabeceira do Altar do Sol como a da Mámoa do Cruce están orientadas ao nacente. Coa súa monumentalidade debeu ser durante moito tempo o centro de todas as miradas, o lugar central visible desde lonxe, e sempre este tipo de monumentos arrastran numerosas lendas de tesouros ocultos, polo que é moi fácil que os buscadores de tesouros acudisen a cotío... En plan ensoñación podería imaxinar poderosos ritos sagrados celebrados nos solsticios, onde a xentiña do Neolítico adoraría, mediante sofisticados rituais iniciáticos, a chegada dun novo ciclo no eterno retorno das estacións.


                                           

                                     Foto procedente de: 

      https://twitter.com/Turgalicia/status/1310655718857543681 



Este segundo elemento que estamos a admirar, escrutar e nomear, é a anta sinalada co número 6 da necrópole: o Altar do Sol que a min sempre me recordou aquel primeiro tebeo de Tintín que leín aos 12 anos a saber,  "O Templo do Sol", cousa non moi orixinal, me temo. 



Escavación do ano 2015.
Fotografía estraida do blogue Megaliticia.

A primeira entrada que publiquei neste blogue data do 8 de xullo de 2012, e daquela non atopei o Altar do Sol, pero baixei unha fotografía escaneada dunha publicación do Concello de Lalín. Non o atopei a pesares de que estaba a menos de 40 metros da Mámoa da Cruz. A paisaxe era outra e as inclemencias metereolóxicas impedíranme poder descubrilo.



Escavación do ano 2021.
Fotografía estraida do blogue Megaliticia.

Describía entón -a partires das informacións de Filgueira Valverde e García Alén- unha agrupación de pedras con forma de recinto circular pechado, presidido por unha gran pedra con dúas oquedades en forma de círculo que a veciñanza coñecía como Altar do Sol. Desde aquela, dicía, moitas cousas cambiaron.



O Altar do Sol no ano 2024.
Fotografía de Moncho Boga.

Efectivamente, no ano 2015 unha equipa de arqueólogos capitaneados por Manuel Lestón, acometeron a espléndida e benvida tarefa de por en valor o conxunto megalítico de Alperiz: os traballos de recuperación do Altar do Sol.

Pero antes das escavacións arqueolóxicas de 2015, o Altar do Sol xa fora obxecto de diversas interpretacións e incluso non se chegou a considerar coma unha anta. Por unha banda, mantíñase que poidera ser unha mámoa arrasada da que só se conservou a anta; pola outra, que foi unha anta preparada para ser cuberta por un túmulo, cousa que non se chegaría a realizar: ficaría inconcluso.




O Altar do Sol no ano 2024.
Fotografía de Moncho Boga.

Sen embargo as cousas trocaron a partires do ano 2015, logo da intervención arqueolóxica dirixida por Manuel Lestón, como ben dicía mais enriba. Foi entón cando se manifestou a evidencia de que estamos diante dunha mámoa moi arrasada cos seus chantos esnaquizados, uns pola metade e outros directamente pola base. Polo tanto é, sen dúbida, unha anta clásica, coa súa cámara e tapada por unha morea de terra e pedras.

Trátase así dunha anta que describe planta poligonal cunha forte tendencia a circular, con corredor de entrada en apariencia pouco desenvolvido, formada por sete esteos. Orixinalmente medía dous metros e vinte centímetros de altura e once metros cadrados no interior da cámara. A pedra cobertora ou tampa medía case dous metros de lado e tiña un grosor duns 50 centímetros, situada hoxe a un lado da anta.



O Altar do Sol no ano 2024.
Fotografía de Moncho Boga.

Nesta intervención escavouse o interior da cámara e logo procedeuse á recolocación de tres esteos que estaban fracturados. Tamén se avaliou a posibilidade de volver a colocar en posición vertical unha das lousas do corredor que estaba caída. E acometeuse así mesmo unha intensa laboura de limpeza.



O Altar do Sol no ano 2024.
Fotografía de Moncho Boga.

No ano 2017 procedeuse a outra pequena intervención de limpeza da vexetación e efectuouse un rexistro fotogramétrico así como a restauración virtual para permitir a correcta visualización e rexistro dos esteos da cámara, identificando outros posibles fragmentos que poideran formar parte da estrutura arquitectónica da anta.



O Altar do Sol no ano 2024.
Fotografía de Moncho Boga.

Para rematar, constatar que as inmediacións da anta aparecen espallados, formando parte dos lindes das leiras, enormes esteos que probablemente proceden tanto desta anta como das outras que foron arrasadas por labouras agrícolas. 

O propietario dos terreos onde se asenta o Altar do Sol esnaquizou completamente tres das mámoas da necrópole cunha máquina escavadora. Segundo Antonio Presas, si non desapareceu o Altar do Sol foi debido ao medo do propietario a destruir "unha construción simbólica da que tiña recibido anteriormente información por parte dalgún organismo público, como o Ministerio de Información y Turismo". Estes feitos aconteceron na década de 1990.



O Altar do Sol no ano 2024.
Fotografía de Moncho Boga.


É, POR ÚLTIMO, UN OBRIGATORIO TRAXECTO E UNHA INEXCUSABLE VISITA.

Desde a estrada de Lalín a Rodeiro (PO-533), hai un desvío á dereita, mais ou menos á metade do traxecto, xusto despois dunha gran fábrica (Nucansa), onde hai indicadores cara a Dozón, por onde debemos dirixir o noso automóbil. 



Ábsida da Igrexa de San Pedro.
Foto Moncho Boga, 2024

Este é un percorrido que eu fixen moitas veces nas miñas viaxes cara a Ourense, por iso recomendo unha perentoria excursión por estes sobranceiros paraxes, pois calquera día poden facer algunha desas desfeitas as que lamentablemente estamos tan acostumados. Desde que eu non ía por esas frondosas terras, hai xa uns cantos anos, a estrada permanece mais ou menos igual, o cual posibilitou unha certa reconciliación co mundo, sen que sirva de precedente. Por iso é necesaria unha incursión, unha visita que sempre procuro realizar cando vou por isas estradas onde o mundo se chama Dozón.



Ventá con arco de medio punto moldurado, 
cimacios, columniñas acodilladas nas xambas
coroadas de capiteis vexetais e óculo.
Foto Moncho Boga, 2024

Trátase dunha estrada que leva a Castro Dozón e está nunha boa parte flanqueada de carballeiras o que permite circular por unha especie de galería cuberta dunha frondosa masa vexetal durante varios quilómetros: un pintoresco traxecto que debería figurar nas guías turísticas. Desviandonos á esquerda (hai varias sinalizacións) teremos que ir á forza a visitar o mosteiro de San Pedro de Vilanova de Dozón. O que permenece en pé do antigo mosteiro é unha igrexa románica de planta rectangular e ábsida semicircular das mais singulares e fermosas das moitas singulares e fermosas que podemos visitar en Galicia: "a mais fermosa do mundo e unha das mais fermosas de Galicia."



Porta do norte con dúas arquivoltas,
todo elo coroado por unha ringleira de arquiños
cegos a xeito de tornachoivas.
Foto: Moncho Boga, 2024


En Sigrás, nos día centrais do mes de xuño de 2024.

Saúdos, sorte, ánimo e moita lectura!!!!


CONTINUARÁ...


PARA SABER MOITO, MOITO MAIS

Antonio Presas: "A Necrópole Megalítica de Alperiz (Lalín). PDF.

Vázquez Crespo, A. e González Alén, D.: "A comarca do Deza". Servizo de Publicacións da Deputación Provincial de Pontevedra, 1977.

Filgueira Valverde e García Alén: "Materiales para la Carta Arqueológica de la Provincia de Pontevedra, 1956". El Museo de Pontevedra.

Filgueira Valverde e García Alén: ·Inventario de Monumentos Megalíticos", 1977.

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/dolmen-altar-do-sol.html

https://omeigodotea.blogspot.com/2016/12/altar-solar-e-antas-de-alperiz-lalin.html

https://twitter.com/Turgalicia/status/1310655718857543681

martes, 11 de junio de 2024

ANTA-DOLMEN MÁMOA DA CRUZ. Parada de Alperiz, Lalín.

UNHA EXCURSIÓN EN CATRO ACTOS

ACTO II

"Como ya era bastante tarde, encontraron poca gente en el Kagimoto-ya. Pidieron los famosos fideos soba, hechos a mano, con tempura de verduras de temporada y sorbieron ruidosamente, lo que se considera un gesto de buenos modales".

HIDEO YOKOYAMA: "La Luz del Norte".  Ed. Narrativa Salamandra, Barcelona 2024.


Anta-dolmen Mámoa da Cruz.
Parada de Alperiz, Lalín.
Debuxo de Ramón Boga Moscoso, 2024.

E continuamos polas sinuosas estradas do que podería ser o embigo de Galicia con dirección ao destino final: O Carballiño e o polbo. Iamos ver a miña irmán  maior que estaba de relaxamento no balneario da cidade do Arenteiro.



Os Pendellos, Agolada 2024.
Fotografía de Ramón Boga Moscoso

E dicía que continuamos e fixemos unha primeira e pequena parada técnica para tomar un café. Seguía o tempo revolto: choiva, nubes, nubarróns, claros, sol, nubes, choiva, claros, sol, nubarróns... Pois sí: paramos en Agolada, a Aquam Latam dos romanos. Había uns trinta anos que eu non estivera na Agolada a pesares de que pasei por aí moitas veces desde entón. Recordo moi ben a primeira e única vez que parei nesta vila a primeiros da década de 1990: ía ver e fotografiar a anta de Parada de Alperiz no Concello de Lalín, famosa polas súas gravuras serpentiformes e que había pouco fora escavada por primeira vez. A verdade é que por culpa desa primeira breve estadía non me quedaron gañas de voltar a parar nesta pequena capital municipal, foi unha impresión nefasta e seguramente inxusta: os pendellos esmendrellados, un pobo que semellaba triste, feo, desconchado, como abandonado e insidioso no medio da nada. Dicía que voltei  por esa estrada moitas veces mais pero nunca, nunca, me quedaran gañas de voltar.



Os Pendellos, Agolada 2024.
Fotografía de Ramón Boga Moscoso.

Que inxustos son os recordos ás veces! O día 1 de maio voltei novamente e non teño palabras para describir o que vimos, o que atopamos alí, unha sorpresa maiúscula, unha agradable e marabillosa sorpresa. Xa non era o escuro pobo que eu recorbaba: as rúas arranxadas, moitas casiñas restauradas, a praza do Concello semellaba outra, cambiando radicalmente a pesares de que foi construida (tamén o Concello) a costa dunha boa parte dos pendellos... E había turistas, coma  nós mesmos. 

É necesario recordar que cos anos, cos esforzos titánicos da iniciativa veciñal (blogue os Pendellos) e á teimuda determinación de Manuel Busto entre outros moitos, os Pendellos de Agolada foron finalmente restaurados, feito que eu fun seguindo desde a distancia e desde a inmediatez que proporcionan as redes sociais.



Os Pendellos. Agolada, 2024.

Por todo isto a día de hoxe non podo por menos que recomendar a visita inexcusable a esta fermosa vila, unha visita que paga a pena desde todos os puntos de vista: aínda que falta moito, a meirande parte dos Pendellos están restaurados. Foi un lugar de Feira, de mercado, de cruzamento de camiños, de rotas, de intercambio de ideas e de mercadurías. Os Pendellos son coma un pobo pequeno dentro doutro pobo, con mostradores, tendas, estábulos, prazas..., feitos de grandes pedras de granito ben traballadas, algunhas semellan pedrafitas, outras esteos de cámaras megalíticas. Sexa como sexa, estamos diante da demostración do bo facer dos canteiros galegos. Insisto (espero que no meu descargo e para satisfacer unha inxustiza): visitade Agolada. Ah!, o café estaba moi bo.


ANTA-DOLMEN MÁMOA DA CRUZ. PARADA DE ALPERIZ, LALÍN

E despois desta deliciosa e proveitosa parada na mentada vila de Agolada, continuamos satisfeitos e amodiño cara a Parada de Alperiz, onde se conserva unha espléndida necrópole megalítica que estaba conformada por nove mámoas, das que hoxe só se están a conservar cinco. Distribuíase a través de sete mámoas que formaban o núcleo principal, as Mámoas do Monte Fonteiriño. Había dúas mais a uns catrocentos metros do Altar do Sol, formando o subgrupo da Zarra do Canal. 



Mámoa da Cruz (nº1).
Fotografía de Ramón Boga Moscoso.

Este campo de mámoas atópase emprazado nunha zona chaira  entre o Coto Pedreiras ao W e o río Arnego ao L. O conxunto recibe varias denominacións: A Cruz, O Monte Fonteiriño e a Zarra do Canal. A conversión dos montes en pradeiras constituiu un grave problema para a conservación das antas desta necrópole: catro foron totalmente esnaquizadas (mámoa da Cima e as mámoas números 3, 4 e 5). Consequiron salvarse da desfeita as mámoas número 1, 6, 7 e as mámoas cos números 8 e 9 da Zarra do Canal.



Mámoa da Cruz, 2024.
Foto de Moncho Boga.


Como na meirande parte de Galicia, estes nosos senlleiros monumentos estiveron a sufrir as violacións dos buscadores de tesouros, o reaproveitamento de moitos esteos para diversas construcións tradicionais e, como estaba a dicir antes, a roturación de novas terras e a conseguinte destrucción de moitas carballeiras, así como a apertura de novas pistas..., constituiron e constitúen as súas principais amenazas.



Mámoa da Cruz.
Fotografía de Ramón Boga Moscoso, 2024.

E alí nos plantamos: e malia que é unha mentira pequena, vou contar que a primeira que visitamos foi a Mámoa nº 1 ou Mámoa da Cruz. A mámoa, na que se insiren os poucos restos que aínda fican á vista da súa estrutura arquitectónica, acada entre 25 e 30 metros de diámetro e hai que dicir que semella atoparse en relativamente boas condicións. Denomínase Mámoa da Cruz porque tiña colocada unha cruz inserida nun rebaixe rectangular no lombo do que ben podería ser un bo resto da pedra cobertora da anta. Non se conserva a cruz nin hai recordo dela. Segundo Antonio Presas, a anta foi saqueada xa no século XVII trala licencia real outorgada a Vázquez de Orxas para abrir as tumbas dos xentís galigrecos. A Cruz, como en tantos outros lugares da nosa terra, posiblemente fose colocada para cristianizar o campo de mámoas. A pesares da violación descrita e doutras  que poidesen ter acontecido, semella que se atopa nun estado de conservación bastante aceptable.



Mámoa da Cruz. Furado rectangular para chantar
a cruz que lle dá nome.
Foto de Moncho Boga, 2024.

Cóntase que un veciño, ao perseguir un coello na mámoa que ten a Cruz que da nome ao conxunto, sacou do monumento un recipente de barro que contiña pó de "fungo" que brillaba. Aconteceu que un tratante de gando que pasaba cara á feira de Agolada, dixo que aquelo era "mirra" e que fora unha gran perda tirar con ela. Pero tamén cóntase que por alí hai minas de ouro "en anacos" e abondan os "encantos". As vellas dín que as mámoas as fixeron os "mouros" ou os romanos..., aínda que algúns cren que eran cemiterios e outros que eran parapetos de guerra "de cando andaba a guerra forte" e que se comunicaban coas mámoas de Sabugueiro, tamén en caso de guerra. 

CONTINUARÁ...


En Sigrás, na primavera inconclusa de 2024.

Saúde, sorte e ánimo!!!


PARA SABER MOITAS COUSAS MAIS

-Antonio Presas: "A Necrópole Megalítica de Alperiz (Lalín). PDF.

sábado, 18 de mayo de 2024

PEDRAFITA-MENHIR DA PONTE DO ARCEDIAGO. San Xoán de Arcediago, Santiso



UNHA EXCURSIÓN EN CATRO ACTOS

ACTO I

"El menú incluía tallos de mostaza, tofu frito, guiso de arenque y berenjena, nabos marinados en salmuera ligera, una tortilla de alevines de sardinas secas, caballa en vinagre, pecíolos del taro con aliño de sésamo, palometa asada...

Iwakura se dio cuenta de que todo estaba recién hecho y de que la sopa de miso llevaba cebolla y patata. Cuando Nagare se retiró, juntó las manos con discreción. Luego cogió el cuenco de arroz de cerámica kiyomizu-yaki con la mano izquierda y empuñó los palillos con la derecha".

Hisashi Kashiwai: "Los misterios de la taberna Kamogawa". Narrativa Salamandra. Penguin Random House, Crupo Editorial. Barcelona 2023, pág. 78.


A cita non é por casualidade, nin ao azar ou porque me guste mais ou menos.

Hoxe vou a iniciar, en tres entradas, o relato dunha pequena viaxe-excursión turístico-megalítica, artística e gastronómica. Foi unha excursión dun día e discorreu polo centro de Galicia; unha excursión das que sempre me entusiasmaron: natureza, arte, historia, prehistoria, paisaxe, etnografía, xentes e lugares... E, por suposto, ampliar o horizonte existencial, a mente, o espíritu.


Debuxo da Pedrafita da Ponte do Arcediago
segundo versión de Moncho Boga.


Foi así que o día 1 de maio de 2024, pola mañanciña, entre nubes e claros, entre intensas treboadas e un magnífico sol de xustiza, saimos da cidade de Xerión e de Hércules (tamén da miña paisana María Pita) con destino ao Carballiño, terra, entre outras cousas, do polbo: a intención, precisamente, era ir a fartarnos do magnífico cefalópodo á feira que cociñan con sabiduría ancestral os cociñeir@s da cidade do Arenteiro.


Esta era a única foto que tiña ata de agora, do ano 2012 
cando foi descuberta por
Cristina Vázquez e Xurxo Broz, autores da mesma.

Evidentemente, non fumos por autoestrada: mergullámonos, pola contra, polos fermosos e espléndidos roteiros que sulcan o interior mais interior da nosa terra. Desde A Coruña, Culleredo, Cambre, Bergondo, Betanzos, Oza, Cesuras (isto é adrede), Curtis, Vilasantar, Boimorto, Melide, Santiso, Agolada, Lalín, Dozón, Cea..., ata chegar á Vila Termal do Carballiño.



Pedrafita da Ponte do Arcediago.
Fotografía de Moncho Boga.

A planificación foi sinxela e ao mesmo tempo ambiciosa: buscar a Pedrafita da Ponte do Arcediago preto da ponte do mesmo nome e voltar, moitos anos despois, á necrópole das Mámoas da Cruz en Parada de Alperiz no Concello de Lalín.

Como dicía mais enriba facía un marabilloso día de primavera, onde os verdes comenzan a despuntar con tonalidades indescriptibles, onde os chubascos tormentosos alternaban cun sol prodixioso, onde os negros nubarróns que se avistaban na lonxana cercanía precedían a un ceo dun azul esplendoroso. Facendo honra ás pequenas coplas que nos recitaban os mais vellos cando cativos: "Cando chove e quenta o sol, anda o demo por Ferrol, con agullas e afinetes para pincharlle...", e non sigo.



Fotografía de Moncho Boga, 2024.

Fumos amodo, despacio, disfrutando da paisaxe, da arquitectura. Tamén da historia pensando nos Condes de Présaras, en Santa María de Mezonzo, no pazo-castelo de Borraxeiros, nas peregrinas terras de Melide... O primeiro destino: a pedrafita do Arcediago, no Concello de Santiso (por si non quedara claro), último na provincia de A Coruña no linde con Pontevedra, á beira do impresionante río Ulla.



Fotografía de Moncho Boga, 2024.

Así pois, pola estrada AC-840, que leva de Melide a Agolada,  chégase, ao sul do concello, á Ponte Nova onde se empraza a pedrafita. Aí tiña que realizar unha visita moitas veces cancelada, moitas veces posposta. 

A Ponte Nova do Arcediago salva o cauce do río Ulla e aí este lexendario río recibe as augas doutro non menos lexendario  a saber, o Río Furelos. Tamén separa ou une, abraza, as provincias de A Coruña e Pontevedra. 

Pois ben, xusto antes do inicio da Ponte, á dereita con dirección a Agolada, pódese descubrir a pedrafita, chantada nunha aba contemplando, desde a súa grave soidade, o suave fluir das augas do río Ulla.



Fotografía de Moncho Boga, 2024.


A primeira vez que tiven novas desta soberbia pedrafita (como de tantas outras da zona) foi a través da información que me enviaron Cristina Vázquez e Xurxo Broz, os incansables e inconmensurables detective-arqueólogos da Terra de Melide. Desde que eles tomaron as rendas das cousas de antes, a Terra de Melide incrementou notablemente os seus recursos prehistóricos, que xa non eran poucos.



Fotografía de Moncho Boga, 2024.

A nosa pedrafita foi atopada ao carón dun camiño que aínda hoxe leva ao río Ulla e á estrada antiga. Foi eliminada do seu lugar orixinal e enterrada cando se comezaron as labouras de mellora para o acceso a unha propiedade particular e hoxe volta a erguer no mesmo terreno, na mesma ubicación ou moi preto do emprazamento primitivo. Parece que está enclavada nunha paisaxe megalítica maila que, segundo o meu amigo e compañeiro  de inquedanzas pedrafiteiras Alberte Alonso, xa case non existe toponimia neste eido: fai énfase especial na presenza case inaudita de numerosos topónimos vencellados ao ámbito cristiano, eclesiástico, o que ao seu xuizo e ao meu, denota de xeito claro e distinto unha profunda cristianización da bisbarra. Posiblemente esta área sexa un paradigmático exemplo da práctica cristianizadora, evanxelizadora, da Igrexa Católica. Así os elementos paganos foron sustituidos por capelas, igrexas, cruceiros e incluso pola toponimia menor. É interesante, neste senso, a reflexión ben fundada de Ana Boullón ao redor dos topónimos de santos:

""...informan sobre a cronoloxía da fundación das parroquias, pois son das advocacións mais antigas, con culto atestado entre os cristiáns da Hispania romana e do período suevo e visigodo. A toponimización con base en nomes de santos foi parte do proceso de cristianización da paisaxe local."



Fotografía de Moncho Boga, 2024.


A primeira e única entrada neste blogue sobre a Pedrafita da Ponte do Arcediago foi escrita o 24 de marzo de 2014 e definíase (segundo información de Vázquez e Broz) coma un chanto ou esteo atopado no lugar de A Ponte Nova. Trátase -dicían- dun bloque granítico realizado en gneis ocelar que amosa unha forma xeral amendoada. As caras son aplanadas, a base é redondeada e o remate é apuntado. Acada ao redor de dous metros e medio de altura e un metro e setenta e cinco centímetros de ancho máximo.


Fotografía de Moncho Boga, 2024.


E alí sigue, e esperemos que siga para sempre a Pedrafita da Ponte do Arcediago mirando silenciosa, orgullosa e impertérrita ao río Ulla, amenazado hoxe en día por proxectos empresariais  de dubidosa calidade ambiental.


Saúde, sorte e moita lectura!!!
En Sigrás, na primavera chuviosa de maio de 2024.

CONTINUARÁ...


PARA SABER MOITO  E VER MAIS FOTOGRAFÍAS

-Artigo publicado no boletín nº 25 do Museo de Terra de Melide, coa autoría de Cristina Vázquez e Xurxo Broz.
-megaliticia. blogspot.com
-patrimoniogalego.net
-catalogacióndepedrafitas.blogspot.com
-onosopatrimonio.blogspot.com
-Ana Boullón: "Panorama da toponimia galega (a través dos seus nomes mais frecuentes)." 2021, Estudos linguísticos e literários 71. Revista de programas de pós-graduaçao em língua e cultura e em literatura de cultura UFBA.

miércoles, 28 de febrero de 2024

ANTA-DOLMEN DE REBORDECHÁN. San Bernabé da Graña, Covelo.

ANTA-DOLMEN DE REBORDECHÁN. San Bernabé da Graña, Covelo.

"Quod aliquod creatum sit determinate causa efficiens non potest demostrari vel probari, sed solum per experientiam patet hoc, scilicet quod ad eius praesentiam sequitur effectus, et ad ajus absentiam non."

Guillermo de Ockam.



Anta-dolmen de Rebordechán. Versión
de Moncho Boga, 2024.

Hoxe vou escribir sobre unha anta que xa hai tempo atopei por eses mundos-universos virtuais, procelosos e inquedos, turbulentos ás veces, tempestuosos; nesas contornas onde atopas de todo e onde te mergullas sen enconmendarte a ninguén. Hoxe, efectivamente, vou iniciar unha pequena viaxe polo sur do sur de Galicia,  por esas terras altas, recias, casi fronteirizas, pero vagorosas, amenas, onde ás veces parece que o ceo se xunta coa terra e ás veces co mar Atlántico. Terras antiguas.

A verdade é que é unha anta moi fermosa e está nunha paraxe tamén moi fermosa, nas altas terras da Paradanta, na Serra do Suído. Unha serra cunha imaxe erosionada polo paso dos milenios, con moitas penechairas que chegan a acadar mais de 900 metros de altitude. Unha serra que abraza dúas provincias e onde as abas occidentais caen ou verquen cara ás Rías Baixas; onde as abas orientais caen case a chumbo cara a cunca do río Miño. Trátase dunha zona de media montaña cun desnivel máximo de 1151 metros, no Faro de Avión. Na serra nacen, ademais, os ríos Oitavén e Tea. Abrangue uns 200  quilómetros cadrados e forma parte da Lista de Lugares de Interese da Unión Europea.



Fotografía de Ricardo Rodríguez, 2021.

Unha paraxe máxica, sen dúbida, onde o lobo, a águia real, os bosques frondosos, o bosque baixo, ríos e regatos, chozos, foxos do lobo..., matizan e embelecen todo este horizonte natural e humano.

Lamentando non poder achegarme a través das miñas incursións megalíticas, non me queda outra que acudir a diversas páxinas e blogues  dos que vou tomando prestadas fotos e información. Lamentablemente tampouco coñezo mais bibliografía que a pouca que proporcionan as redes sociais. 



Fotografía extraída do blogue megaliticia.

A Anta de Rebordechán ou  Mámoa de Porto Real atópase ao bordo da estrada EP-5105 que comunica as parroquias de A Graña e Madeira. Esta estrada serpentea, sinuosa e esquiva, ondulada, pola esquerda do val do río Tea.

A parroquia de San Bernabé de A Graña é a mais alonxada da capital administrativa municipal deste concello do sur da provincia de Pontevedra. Atópase formando parte ou asentándose na Serra do Suído, un poderoso sistema montañoso que fai de fronteira entre as provincias de Pontevedra e  Ourense, como sinalaba antes. De Pontevedra son os concellos de A Lama, Fornelos de Montes e Covelo; de Ourense, Avión e Beariz. Tamén forma parte, Covelo, da histórica Comarca de Paradanta (con Arbo, Cañiza e Crecente), evocador topónimo que probablemente significa "Pedra da Anta" (a forma para-, derivada de Petram, que evoluciona a pedra e logo a para). 



Fotografía extraída do blogue galiciamaxica.

Segundo se pode apreciar nas fotografías, consérvanse uns bos restos da cámara (seis ortostatos) inseridos no pouquiño que debe quedar da estrutura tumular ou mámoa, apenas visible. Só fican varios esteos da cámara e dous do que puido ser o corredor. Polo tanto atrévome a deducir que estaríamos diante dunha anta adscrita ás de tipoloxía poligonal con corredor desenvolvido. 

Investigando por aquí e por alí, parece ser que aínda se están a conservar algúns vestixios dunha vía de comunicación, Camiño Real, coñecida  como "Verea", que atravesaba todo o Suído ata chegar a A Graña onde enlazaba con outras rotas cara a Castela. Aínda que descoñezo si está preto ou discorre polos arredores da anta, talvez o nome con que tamén é coñecida a saber, Mámoa de Porto Real, faga referencia precisamente ao paso dunha antiga e primixenia rota, un paso de montaña. Tanto "porto" como "real" aluden a camiños principais, a rotas de comunicación que afunden a súa orixe a na noite dos tempos.



Fotografía extraída do blogue galiciamaxica.

Segundo a páxina web do Concello de Covelo, existen na bisbarra varias necrópoles megalíticas, destacando a Mámoa de Salcedo formada por "lousas de pizarra asomando restos da cámara megalítica".

Pero non todo é bucólico para esta extraordinaria Serra: si non se pon remedio, nesta parte da Dorsal Galega, proxéctase ubicar ao redor de 20 parques eólicos... E eso a pesares de que na Serra do Suído atópanse unha serie de hábitats que son prioritarios debido a que están en perigo de extinción, de desaparición. Sospeitase que se estivo a dilatar a incorporación á Rede Natura para facilitar a construción deses megaropoxectos que ameazan con dinamitar, con destruir toda súa  riqueza histórico-artística, natural e etnográfica.

En fin, á espera de nova información e, sobre todo, de poder viaxar a estes, hoxe non tan recónditos, paraxes da nosa xeografía humana, física e imaxinaria, é hora rematar xa esta sucinta nova sobre a marabillosa anta-dolmen de Rebordechán.

Saúde e sorte!

En Sigrás, no profundo inverno de febreiro de 2024.


PARA SABER MOITÍSIMO MAIS:

https://concellodecovelo.es/?sec=26&parroquia=a_grana&lang=es

http://www.xoanarcodavella.com/

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/dolmen-de-rebordechan/

https://megaliticia.blogspot.com/

https://www.elsaltodiario.com/medioambiente/serra-do-suido-catastrofe-ambiental-rede-natura

jueves, 22 de febrero de 2024

ANTA-DOLMEN DA MÁMOA DAS LAMEIRAS. San Pedro de Moreiras, Toén.



ANTA-DOLMEN DA MÁMOA  DAS LAMEIRAS. San Pedro de Moreiras, Toén.


"Lo que ha sido creido por todos siempre y en todas partes, tiene todas las posibilidades de ser falso". Paul Valery.



Anta-dolmen da Mámoa da Lameira
Debuxo de Ramón Boga, 2024.

Unha vez mais, outra vez, vou mergullarme polos recónditos vericuetos de internet. Páxinas, ventanas, hosts, programas, publicidade..., todo o que invita a non facer unha inmersión polas perigosas e traidoras ondas deste medio que amenaza con engullilo todo. Aínda así, e como un é terco e ademais agora mesmo non ten outro xeito de recabar mais información nin posibilidade de achegarse ás agarimosas terras de Toén, non  queda outra que navegar por estas infaustas redes virtuais. Non podo deixar de pensar con nostalxia a búsqueda de bibliografía nas bibliotecas e nos arquivos: hoxe suplimos todo cun pdf, case todo está en Internet...

E tamén unha vez mais, como case sempre, como todos os anos (excepto si chove, e aínda así...) o ano 2020 foi un ano de espeluznantes e voraces incendios forestais en Galicia. Pois ben, mirando por aquí e por alí, atopei unha información da Asociación Amigos do Patrimonio de Toén: "O 7 de agosto de 2020 un inmenso incendio devastaba os montes da parroquia de San Pedro de Moreiras, en Toén, deixando ao descuberto no monte comunal das Lameiras unha impresionante mámoa que había oculta no lugar". O lume estragou, sen ningún tipo de rubor, ao redor de duascentas vinte hectáreas de monte baixo e mixto. 



Anta-dolmen da Mámoa das Lameiras, coas pegadas
recentes do incendio forestal.
Fotografía Asociación Amigos do Patrimonio de Toén, 2020.

Así  contaban desde a Asociación Amigos do Patrimonio de Toén  os sucesos ígneos que asolaron a bisbarra no verán de 2020, feito desastroso para o territorio pero que deixou á vista unha enorme mámoa con restos da cámara megalítica no seu interior, no seu cumio, onde debía estar. Unha anta de considerable tamaño en irregular estado de conservación: aínda que a mámoa atópase en bastante bo estado, e aínda que o lume deixouna ao descuberto, as altas temperaturas que se acadaron  co incendio, posiblemente afectaran aos esteos que conforman a cámara, dunha ou doutra maneira.



Anta-dolmen da Mámoa das Lameiras, Toén
Fotografía Asociación Amigos do Patrimonio de Toén, 2020.


Grazas ás  pescudas e ao interese e amor polo noso patrimonio, Pablo e David Sabucedo xa intuiran a presenza dunha enorme mámoa cuberta de vexetación nos montes comunais de Lameiras. Froito da súa curiosidade e tesón, froito do seu interese pola arqueoloxía, polas cousas de antes e polo patrimonio do concello fundaron, cun grupo de amigos, a Asociación devandita (APTO). Foi así que, despois do escandaloso incendio, procederon a unha incursión no monte e comprobaron a existencia dun "monumento de enormes dimensións" corroborando as grandes proporcións da anta e da mámoa na que está inserida. O traballo destas persoas deu como inopinado e benvido froito unha enorme repercusión mediática e social: o interese dos medios de comunicación (Faro de Vigo, RTVG, Concello de Toén,  veciñanza...), o que animou o inicio dunha fructífera e apaixoada recompilación de todo tipo de información ao redor do patrimonio local.



Vista da mámoa das Lameiras.
Fotografía extraída do blogue Megaliticia, 2020.

A Anta da Mámoa das Lameiras sitúase nunha chaira das terrazas do Miño, case lindeira coa cunca do río Barbaña. Parece ser que son terreos de monte baixo, froito do abandono do mundo rural e do cambio de costumes. A mámoa, segundo a valoración do arqueólogo M. García Valdeiras amosa numerosas alteracións, sobre todo antrópicas, pero tamén debido ás árbores que foron medrando no seu interior e as evidencias de contínuos e reiterados saqueos, con restos das pedras da coiraza amoreadas sobre algunhas partes da mámoa. Dedúcese que posiblemente fose unha anta das do tipo poligonal con corredor de entrada, a teor dos restos arquitectónicos conservados. A mámoa mide 28 metros de diámetro e, como dicía, pódese contemplar un grande amoreamento de pedras da coiraza no lado do norte. O burato do saqueo, posiblemente reiterado no tempo, acada un metro de profundidade e aí aparece o que queda da estrutura arquitectónica conformada pola pedra da cabeceira, un esteo no lateral do norte, outro sobre o funil, que podería ser parte da pedra cobertora, así como outro esteo mais da cámara. Con respecto á coiraza é interesante a constatación de que está composta por numeros seixos (pedras de cuarzo) o que indicaría a necesidade ritual de ser vista a longa distancia, entre outras moitas posibles interpretacións. 



Anta-dolmen da Mámoa das Lameiras.
Fotografía, La Voz de Galicia, 2021.

Moi preto desta poderosa mámoa, coa súa potente coiraza, discorría un antigo camiño medieval, hoxe pista forestal, como adoita ser habitual e dicir, a construción de necrópoles megalíticas ao carón das antigas rutas de tránsito, como ven sendo recurrente na meirande parte das necrópoles megalíticas de Galicia.

En canto á toponimia tamén esta zona conta con topónimos vencellados dun ou doutro xeito a esta arquitectura monumental: o Regato da Vella, o regueiro de Batemaus, o Monte da Medoña, o Monte da Lagoa, o Marco de Penadanta, Refuxios dos Mouros, etc. Entre os montes de A Medoña e a Penadanta atópase o Outeiro Cebadoiro: neste monte, na noite de San Xoán, as menciñeiras da contorna reuníanse no seu cumio para facer lumeradas.

Para rematar, segundo Sabucedo, a mámoa aparece na documentación medieval no século XII onde se definen os límites do Couto Auriense que pasaban entre Lacuna e Morairas. 

Desde aquí, desde esta humilde tribuna, desde a calorciña do meu fogar no crúo inverno, non teño mais que felicitar á Asociación de Amigos do Patrimonio de Toén: o amor polo seu territorio serve de exemplo para outras moitas experiencias similares por todo o territorio galego. A defensa do seu patrimonio e tamén a defensa do patrimonio galego, do patrimonio de todos.


Saúde, sorte e ánimo!

En Sigrás, no inverno de febreiro, no mes onde se casan os paxariños, no mes das candeas.


PARA SABER MOITO MAIS:

David Sabucedo Cardero: "A Mámoa das Lameiras en Moreiras (Toén)". PDF.

https://toen.gal/es/asociacion-de-amigos-do-patrimonio-de-toen/

https://adpatrimoniotoen.com/a-mamoa-de-lameiras/

https://historiadegalicia.gal/2020/08/un-lume-forestal-estraga-e-deixa-a-vista-o-maior-dolmen-de-toen/

https://www.farodevigo.es/ourense/2020/08/11/dolmen-emergio-incendio-20160899.html

https://megaliticia.blogspot.com/2020/07/dolmen-da-medona-moreiras.html

https://www.farodevigo.es/ourense/2020/08/11/dolmen-emergio-incendio-20160899.html

https://historiadegalicia.gal/2020/08/un-lume-forestal-estraga-e-deixa-a-vista-o-maior-dolmen-de-toen/

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/ourense/toen/2021/10/24/toen-senalizara-mamoa-moreiras-tumulos/00031635077696179776217.htm