ANTA-DOLMEN MÁMOA DO CASTRILLÓN. San Mamede das Trabancas, Agolada.

 ANTA-DOLMEN MÁMOA DO CASTRILLÓN-LAMAS

"Los hombres han sido siempre, en política, víctimas necias del engaño ajeno y propio, y lo seguirán siendo mientras no aprendan a descubrir detrás de todas las frases, declaraciones y promesas morales, religiosas, políticas y sociales, los intereses de una u otra clase."

Guillermo de Ockham

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Sempre hai que voltar ao dezano Concello de Agolada, sempre hai que voltar obrigatoriamente e sen ningún tipo de inxustificada disculpa, ás feraces, amenas e voluptuosas terras deste singular territorio.

Captura extraída de
https://pte.es/Mapas/Pontevedra/i36020/Agolada.html

E, malia que sexa desde a comodidade dun sillón e coa facilidade que permite un ordenador, eu volto coa imaxinación; volto coa imaxinación porque a viaxe física non é factible de momento. Cómpre sinalar que unha parada na capital municipal é sempre un pracer, e tamén é un pracer obrigatorio visitar o espectacular conxunto etnográfico dos Pendellos. Pero así mesmo é un singular atractivo a inmensa cantidade de antas, mámoas, petróglifos, castros, pazos, igrexas románicas, carballeiras..., que identifican e singularizan este impresionante concello.

Fotografía do blog megaliticiablogspot.com

Hoxe mergúllome no estudo divulgativo dunha preciosa mámoa da que non sei moitas cousas, excepto que é relativamente fácil de atopar, que se atopa moi preto da capital municipal, que talaron os pinos e carballos que a estaban a cubrir e que, nas cercanías, destruíron dúas estacións de petróglifos coñecidas como a Picurela I e II, feitos denunciados polo investigador González Alén e polo blog dos Pendellos, que atopei  nunha entrada de Ángel Utrera (no blo ospendellosblogspot.com) titulada "A insensibilidade polo noso patrimonio."

Fotografía do blog megaliticiablogspot.com

Noutro orde de cousas non menos importante, hai que subliñar que para chegar débese coller a estrada Agolada-Lugo e, en Trabancas, debemos introducirnos por unha pista que leva ao lugar de Lamas e alí coller un camiño con dirección leste. Con estas lacónicas indicacións probablemente, senon con toda seguridade, non chegaredes a esta fermosa mámoa. Polo tanto podedes seguir o mapa que adxunto ou mellor, agora que me decato, vai ser fundamental deixarse guiar polo XPS.

Fotografía do blog megaliticiablogspot.com

A mámoa ou túmulo na que se insiren os poucos restos á vista da anta, desenvólvese a través dun diámetro de vintedous metros e unha altura de dous metros e medio. Na superficie sobresaen a duras penas dous esteos que forman parte da estrutura arquitectónica ou cámara, da que non podemos saber nada da súa forma ou tipoloxía. Un dos esteos mide aproximadamente un metro de altura. Debido á pontente cuberta vexetal que está a cubrir toda a superficie tumular, non se pode apreciar si hai restos da coiraza. Sen embargo algunhas informacións falan de diversas pedras de mediano tamaño que poderían formar parte desa cuberta pétrea. 

Fotografía do blog megaliticiablogspot.com

Malia que a meirande parte das fotos que aporto, procendentes da máxica man de Alex Negreira a través do seu blog megaliticiablogspot.com, pódese contemplar a poderosa mámoa cuberta de vexetación arbórea e, na última, pódese observar a tala prácticamente total de todas as árbores que estaban a cubrir completamente a súa fermosa superficie.

Fotografía do blog ospendellos.blogspot.com

A mámoa foi violada salvaxemente, non en épocas históricas, senon nunha data tan recente como é o ano 1987, segundo contan, por uns furtivos de Lalín. 

O emprazamento topográfico é nunha llanura, rodeada dunha vexetación que consiste maiormente en pradeiras, cultivos e masas de monte alto.

Por último dicir que nesta mámoa, ou nas inmediacións, atopouse unha maza de pedra puída que se garda no Museo de Pontevedra: trátase, como se pode ver na fotografía, dunha maza de forma eíptica con perforación central bastante biselada ou rebaixada cara ao exterior. Pesa case un quilo, ao redor de cincoenta centímetros de lonxitude, sete centímetros de ancho e acada os tres con dez centímetros de grosor. Ángel Utrera fala de dúas mazas na mesma mámoa que eu non fun quen de atopar.

Fotografía Museo de Pontevedra.

Pouco mais teño que dicir deste fermosa mámoa que inverosimilmente aínda garda moitos segredos e algúns restos da estrutura arquitectónica megalítica no seu interior. Esperamos con certa inquedanza que a mámoa se siga a conservar  nestes incertos tempos para a arqueoloxía en xeral e para os monumentos megalíticos en particular.

EN SIGRÁS, VENDO MAIO PASAR, 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!! 

ENLACES MOI RECOMENDABLES

Angel Utrera Baza: "Os Pendellos de Agolada. A Feira." Anuario Descubrindo, Nº 11. Ano 2011, pp: 41- 61. ISSN: 1139-7527, PDF.

http://kit.consellodacultura.gal/web/uploads/adxuntos/arquivo/5c7fb50e46b82-toponimia_agolada.pdf

Luz Méndez: "Toponimia de Agolada." Colección Terra Nomeada. Real Academia Galega, 2016.

https://pte.es/Mapas/Pontevedra/i36020/Agolada.html

https://es.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/mamoa-de-lamas-trabancas

https://megaliticia.blogspot.com/2021/05/Mamoa-de-Lamas-Trabancas.html

https://ospendellos.blogspot.com/2019/05/petroglifos-de-aian-picurela-i-e-ii.html

https://museo.depo.gal/es/coleccion/explora-a-coleccion/-/patrimonio/25331

https://ospendellos.blogspot.com/2020/09/o-outeiro-de-laside-no-monte-de-lamas.html

PEDRAFITAS-MENHIRES PEDRAS CAMPAÍÑAS. Meirama, Cerceda.

PEDRAFITAS-MENHIRES AS PEDRAS CAMPAÍÑAS

"Toda la tierra está al alcance del sabio, ya que la patria de un alma elevada es el universo."

Demócrito de Abdera

Debuxo de Moncho Boga, 2026.

E voltei ás Pedras Campaíñas do Monte Xalo, como me empracei na entrada do 17 de abril. El voltei cos extraordinarios compañeiros de inquedanzas megaliteiras, etnográficas, históricas..., Lois Vilar  e Manuel Ruibal, ambos os dous exploradores da memoria. Grazas a eles o Monte Xalo xa non permanecerá en silencio a pesares de todas as desfeitas que se levan realizando impunemente nos últimos tempos.

Pedrafita Pedras Campaíñas 1. 
Fotografía de Moncho Boga.

Pois ben, as Pedras Campaíñas ubicadas nas prehistóricas terras do Monte Xalo, poden enmarcarse dentro da categoría que Almagro e Alonso Romero denominan "Penas Sonoras": son aquilas que teñen propiedades acústicas especiais cando son golpeadas cun obxecto metálico ou ben por causa do vento amplifican o seu son por todo o contorno. Estes sons amplificados son considerados pola sociedade tradicional galega como "sons máxicos, sobrenaturais". Por iso son clasificadas entre as "Penas Sacras", debido ás debanditas propiedades sobrenaturais.

Pedrafita  Pedra Campaíña 1. 
Fotografía de Moncho Boga.

Entre as penas sacras-sonoras, as mais abondosas no noso país, son as penas naturais, moi poucas artificiais teñen esta cualidade ou calificación. Por iso, dentro da materia que a min me interesa, teñen especial relevancia as pedrafitas ou penas artificiais con esta especial propiedade acústica. Xa falei da Pedra da Campana de Muros; agora tócalle a estas tres excepcionais pedrafitas sonoras que vou considerar como un conxunto, como formando parte dun todo hoxe desaparecido.

Pedrafita  Pedra Campaíña 1. 
Fotografía de Moncho Boga.

A pertinencia de consideralas en conxunto ben dada por varias circunstancias: non son nin foron nunca marcos de termo, atópanse moi preto entre elas, xalonan unha ruto probablemente prehistórica e participan da mesma natureza acústica. 

Pedrafita  Pedra Campaíña 1. 
Fotografía de Moncho Boga.

Efectivamente, as tres Pedrafitas Pedras Campaíñas atópanse chantadas nun camiño prehistórico, nunha suave pendente limitando o monte chamado Monte das Pedras Campaíñas. Segundo as informacións recollidas por Manuel Ruibal nas súas detectivescas andanzas e pacientes pescudas por estas impresionantes paraxes, os veciños entrevistados falaron de moitas mais pedrafitas hoxe desaparecidas: tanto este vello camiño como o camiño do Xalo estaban flanqueados por este tipo de marcos en ambas as dúas beiras. A suave curva na que están emprazadas as tres pedrafitas, que inopinadamente aínda sobreviven, así como as novas doutras mais circunvalando toda a especie de chaira que conforma o Monte das Pedras Campaíñas, fanme pensar nun gran Círculo Lítico, mais que nun aliñamento.

Pedrafita  Pedra Campaíña 2. 
Fotografía de Moncho Boga.

Manuel Ruibal recabou informacións de diversos veciños que lembraban cando petaban cos gabillos nas pedrafitas para facelas "cantar". Pero, tamén na mesma área do Monte das Pedras Campaíñas, recolleu a lenda da ubicua galiña cos pitos de ouro, lenda que se repite por toda a bisbarra. 

Pedrafita  Pedra Campaíña 2. 
Fotografía de Moncho Boga.

A Pedrafita Pedra Campaíña número 1 é a mais alta das tres que se están a conservar. Emprázase nun valo da corredoira, no linde dese ancestral camiño e co monte mais elevado. Amosa sección case triangular e a cara mais ancha que mira ao camiño atópase perfectamente regularizada e é lixeiramente abombada: mide, para o ancho (nese fronte) ao redor dun metro e vinte centímetros e sobresae case dous metros desde a rasante do camiño.

Pedrafita  Pedra Campaíña 2. 
Fotografía de Moncho Boga.

A Pedrafita Pedra Campaíña 2 tamén describe a sección lixeiramente triangular e a súa altura desde a rasante é un pouco menor que a da predafita 1. A Pedrafita 3 sobresae desde o cómaro un metro e corenta centímetros amosando unha fisonomía cónica coa superficie moi ben regularizada. Ningunha destas tres pedrafitas funcionaron como marcos de termo, como dicía mais enriba.

Pedrafita  Pedra Campaíña 2. 
Fotografía de Moncho Boga.

Si a hipótese do incerto gran Círculo Lítico poidese ser verificada, estaríamos diante dun lugar único dentro do universo megalítico galego: ao imitar o son das campanas ao seren golpeadas cun trebello metálico calquera , estas emitirían un son que se oiría desde lugares distantes, ao xeito das campanas das igrexas, e o seu significado sería recoñecible para quen soubese interpretar o seu código. Almagro e Alonso manteñen  a hipótese de que é posible que na Prehistoria poderíanse empregar estes sons non só para transmitir mensaxes aos vivos, senon que tamén estas mensaxes as poderían oir os deuses e os antepasados. 

Pedrafita  Pedra Campaíña 3. 
Fotografía de Moncho Boga.

A todo o impresionante conxunto de pedras con poderes máxicos de que está cuberta toda a superficie do Monte Xalo, hai que engadirlle as sobrenaturais propiedades musicais das Pedrafitas Pedras Campaíñas. Unha pequena diferenza entre a Penaquetanxe, dada a coñecer por Carlos Solla nas terras de Cerdido-Cotobade, é que esta é unha pena natural, un penedo que escorrenta tormentas, tronos, lóstregos... 

Pedrafita  Pedra Campaíña 3. 
Fotografía de Moncho Boga.

Pero é unha diferenza non tanto en canto á función (pois das nosas non a sabemos, non hai relato tradicional), da que poderían participar, senon en canto ao aspecto formal ou construtivo. 

Pedrafita  Pedra Campaíña 3. 
Fotografía de Moncho Boga.

Seguindo a Almagro e Alonso, coincido plenamente cando consideran que para entender mellor a linguaxe sonora das pedras sonoras que se espallan por todo o territorio galego, é necesario reconstruir a súa paisaxe sonora, a paisaxe sagrada de que forman parte.

Fonte considerada o nacemento do Río Anllóns.
Fotografía de Moncho Boga.

Dentro dunha posible tipoloxía das pedras sonoras, Feijoo Ares indica varios tipos en función de onde proceda o son a saber, debido ao aire, ao eco, por percusión cunha pedra, un pao ou un obxecto metálico, ou "por un ser lexendario que habita dentro da rocha". Neste senso Dolores de la Peña (seguindo a Alonso Romero, ver bibl) profundiza na grande probabilidade de que estas pedras, que emiten un son vibrante ao seren golpeadas, tamén fosen interpretadas como sínais de bo ou mal agorio. É interesante a súa consideración de que estes sons (resultado de prehistóricos cultos litolátricos) fosen cristianizados edificando campanarios ao identificar aquel son co dunha campá, para converterse no símbolo por antonomasia da nova relixión mesiánica.

Nun Altar Rupestre descuberto por Manuel Ruibal con pías naturais, canles, cazoliñas...
Foto de Lois Vilar Hermida.

Para rematar, debo, quero e é absolutamente necesario e indispensable destacar a inxente laboura de Lois Vilar Hermida e de Manuel Ruibal (entre outros) na tremenda laboura de recuperación dunha morea de lendas ao redor do Monte Xalo, considerando que cada vez que desaparece un conto dos nosos veciños, desaparece tamén unha importantísima parte da nosa indentidade, do noso pasado e da nosa historia.

EN SIGRÁS, NO MES DOS MAIOS, 2026

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA, ENLACES E DEMAIS FAMILIA

SOLLA, Calros: "As pedras que saben de nós (e II): Escolma de penedos selleiros que, en Cerdedo, arrollan outras tantas redomas de saber popular." Nº 21. (2025) En https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=17&id=3227:

Lois Vilar: "O Monte Xalo. Patrimonio cultural e tradición oral dun monte máxico". Edita: Undodez Producións S.L. 2025.

Fernando Alonso Romero: "Cultos y creencias en torno a los megalitos del área atlántica europea". Ed. Andavira, 2012.

https://www.facebook.com/manuel.ruibalr/

https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=Campa%C3%AD%C3%B1as

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/circular-desde-bornalle-rio-rateira-muros-182064569

https://themurostimes.com/2015/02/27/pedra-das-cruces-do-campo-da-ermida/

Vicente Feijoo Ares: "Las motivaciones de los nombres de las piedras en Galicia. Cultos, ritos y leyendas." DOI: 10.2436/15.8040.01.116

Martín Almagro-Gorbea, Fernando Alonso Romero: "Peñas Sacras de Galicia". Fundación Monteagudo, Betanzos MMXXII.

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/rio-rateira-abelleira-174647428/photo-108953309

https://patrimoniogalego.net/index.php/62958/2014/08/pedra-das-cruces-do-campo-da-ermida/

https://historiadegalicia.gal/2017/12/as-pedras-maxicas-pedregal-de-esteiro-pequeno-pindo-de-galicia/

https://patrimoniogalego.net/index.php/781/2011/05/pedra-das-pias/

facebook_1776271612107_7450223127750355273

https://turismoculleredo.gal/es/project/monte-xalo/

https://historiadegalicia.gal/2021/05/un-parque-eolico-esnaquizara-penaquetanxe-a-rocha-que-esconxura-tormentas-e-nubeiros/

ANTA-DOLMEN ARCA DE RAMASQUIDE. Santa Eulalia de Frexulfe, O Valadouro.

ANTA-DOLMEN ARCA DE RAMASQUIDE

"En la guerra, la verdad es la primera víctima." 

Esquilo

Debuxo de Moncho Boga, 2024.

Atópome novamente, aínda que sexa en espíritu, na asombrosa Serra do Xistral, na Mariña de Lugo, no Concello do Valadouro:  poderosa serra que esconde unha enorme multitude de elementos megalíticos, etnográficos e histórico-artísticos, como pedrafitas, círculos líticos, antas, castros, ermidas penas que falan, abrigos, chozos, curros..., así como un importantísimo valor natural como é o caso das turbeiras. Desde o neolítico ata a Idade Media: un tesouro que está á espera ser descuberto. Pero a Serra do Xistral tamén está a padecer a incomprensión dos tempos contemporáneos: o eucalipto xa campa, ábrense novas pistas e destrúense antigas corredoiras, amoreanse penas e esteos. Si non se fai algo, este tesouro natural e histórico pronto pasará aos anales do esquecemento mais brutal.

Mapa turístico do Valadouro. Imaxe de Hotel Vila do Val.

Para chegar hai que coller a estrada CP-0101 que leva de Ferreira ao Cadramón e remata en Abadín. Desde Ferreira, no lugar de Freixido aparece unha pista costaneira á man dereita, na ribeira esquerda da Fraga das Lerias, lindando co Rego da Pumarega. Dicir que é convinte (non necesario) ir en  coche e, logo duns dous quilómetros, andando. Tamén hai que subraiar que habendo XPS, non debería un arriscar guiándose polo mapa. 

Unha instantánea da Serra do Xistral. Foto de www.terrasdelugo

Como dicía, a anta atópase no lugar de Ramasquide en pleno contorno da Fraga das Lerias, un dos derradeiros reductos  de bosque autóctono que permanece no Concello do Valadouro. O seu lugar de emprazamento é de non doada localización, escondida nas profundidades do bosque atlántico. O emprazamento denomínase Chaira de Ramasquide, moi preto das misteriosas estruturas do Bico Longo.

Unha das posibles pedrafitas do camiño de Ramasquide.
Fotografía de Manuel Camba Gayoso.

A estrutura arquitéctonica, segundo os datos recollidos do traballo Arqueoloxía do Valadouro (ver bibl.), desenvólvese a través de dous chantos verticais que suxeitan a pedra cobertora. A pedra cabeceira é unha rocha natural aproveitada para isa finalidade. O chan desta sinxela cámara atópase enlousado. Todo este conxunto aparece cuberto por unha espesa silveira no contexto dunha plantación de piñeiros.

Anta Arca de Ramasquide. Fotografía de 
Manuel Camba Gayoso.

No ano 2005, segundo contan os autores do libro antes mencionado, a anta estaba completamente cuberta de vexetación e, na súa descrición, López Calzada determinaba que non se atisbaba evidencia algunha da masa tumular ou mámoa, pero si da tremenda e curiosa estrutura arquitectónica que está a conservar a pedra cobertora ou tampa. A descrición de López Calzada engade tres chantos ou esteos mais para a cámara: en vez dos dous de que falaba antes, engade outros tres, de xeito que sería unha cámara con cinco esteos e pedra cobertora. As dimensións da tampa son case colosais posto que acada un grosor de cincoenta centímetros e para o longo e o ancho non se puido determinar pola vexetación exhuberante que a estaba a cubrir. A altura total é dun metro e oitenta centímetros  (engadindo o grosor da tampa) e a altura no interior é aproximadamente dun metro. A lonxitude ou profundidade do interior é de preto dun metro e corenta centímetros mentres que o ancho acada os noventa centímetros. Para a pedra ou esteo da cabeceira aproveitouse unha gran rocha natural, feito que (malia que non é moi común) está documentado en algunhas outras antas galegas.

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Contan os autores deste estupendo traballo que un paisano casado en Frexulfe relatoulles  que a anta estaba noutrora cuberta  de terra. Esta información recibiuna da súa dona que á súa vez a ouvira do seu pai. Pero ademais recolleron outra lenda ao redor desta magnífica anta: "A Arca de Ramassquide, que está na Fraga das Lerias, fixérona unha vella e mais un vello para abrigárense".

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Para rematar, fágome eco das estupendas intuicións de Manuel Camba Gayoso (que me proporcionou interesantes informacións) ao indicar que estamos diante ou na "enigmática Fraga das Lerias", unha área con abondosos restos de "refuxios o que denota unha ocupación ininterrumpida desde o Neolítico." 

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Toda esta chaira incicial de Ramasquide atópase circunvalada por un longo muro que semella de mampostería: o Camiño Vello do Escallal. Relata Camba que este Camiño do Escallal atópase xalonado por varias pedrafitas de pequeno tamaño, como sinalando a dirección cara á anta. Consérvanse cando menos catro pedrafitas, o que indicaría un posible camiño ritual. O Camiño leva dereitamente á Anta Arca de Ramasquide que se empraza nun lugar con acusado desnivel. 

Unha vista da Serra do Xistral. Foto de
Manuel Camba Gayoso

Nesta área montaraz e luxuriosa da Serra do Xistral (cando non toda a Serra do Xistral mesma) pódense visitar unha morea de elementos megalíticos de especial interese, moitos deles xa publicados neste blog a saber, Arca de Sinás, Anta de Santo Tomé, Círculo Lítico de Prado das Chantas, Círculo Lítico das Pedragosas...

En Sigrás, nun día un pouco ventoso de abril de 2026.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES E BIBLIOGRAFÍA 

Isaac Pérez, Manuel Lourenzo, Xesús Pisón (2010): "Arqueoloxía do Valadouro. Prenistoria". Servizo de Publicacións Deputación de Lugo.

https://megaliticia.blogspot.com/2020/06/arca-de-ramasquide-paradolmen.html

https://www.valadouro.gal/category/turismo-gl/

prliminaresdaserradoxistral.blogspot.com

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/arcas-de-ramasquide-y-sinas-51599410

https://toponimiavaladouro.blogspot.com/2013/07/toponimia-do-concello-do-valadouro.html

https://www.facebook.com/profile.php?id=100063822677499&locale=es_ES#

https://terrasintermediasdoxistral.blogspot.com/2020/03/7-zona-14-fraga-das-leiras-4-ramasquide.html

https://www.hotelviladoval.com/ferreira-o-valadouro-ubicacion-de-nuestro-hotel/

https://www.terrasdelugo.info/o-valadouro.html

https://store.avenza.com/products/o-valadouro-cartografia-municipal-geochart-map?srsltid=AfmBOorqQeu6T7WsnxXNvvoOu76Z0lGHem7Gqi0-ADf1UdQsE7eRmmSo

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/arcas-de-ramasquide-y-sinas-51599410/photo-34236117

https://parquearqueoloxicodaserradoxistral.blogspot.com/2020/?m=0

ANTA-DOLMEN DAS PEDRAS OU DAS TRES CRUCES. Mondariz Balneario

ANTA-DOLMEN DAS PEDRAS OU DAS TRES CRUCES

"Incluso los filósofos alabarán la guerra como ennoblecedora para la humanidad, olvidando a los griegos que decían: mala es la guerra que engendra más mal del que elimina."

Inmanuel Kant

Debuxo versión de Moncho Boga, 2026.

UNHAS CANTAS XENERALIDADES

As terras de O Condado e da Paradanta están hoxe unidas nunha entidade única denominada GDR Terra e auga, un xeodestino que aglutina os concellos de ambas as dúas históricas comarcas a saber, A Caniza, Arbo, Covelo, Crecente, Mondariz, Mondariz Balneario, Ponteareas, Salceda de Caselas e Salvaterra de Miño.

Mapa turístico da páx web GDR Terra e Auga.

As Terras de O Condado conforman unha unidade xeográfica ben definida que abrangue fundamental e prácticamente todo o val do río Tea (debedor do río Miño), agás un cativo tramo no Alto Tea. Esténdense desde as estribacións da Serra do Suído cara ao oeste, ao río Miño polo sul e está flanqueada polo leste polos abruptos montes da Paradanta. Polo oeste eríxese a Serra do Galleiro e os Montes de Budiño. Os límites políticos levan desde o norte e o oeste coa Terra de Vigo, ao leste coa Terra da Paradanta e ao sul con Portugal. 

Restos da Igrexa de Santo Estevo de Casteláns, nos
Xardíns do Balneario. 

Con respecto ao topónimo "Condado" hai quen interpreta (non polo que semella mais obvio, o significado nobiliar) que é  un termo prerromano galaico que viría a significar "confluencia, reunión de augas."

Fotografía do Balneario de Mondariz. Wilkipedia.

O Concello de Mondariz Balneario creouse no ano 1925 durante a ditadura de Primo de Rivera, co aval do Rei títere e colaboracionista Alfonso XIII, e foi debido ao agradecemento da realeza ao bo trato por parte da veciñanza durante as súas frecuentes visitas, concedéndolle o título de "Muy Hospitalaria Villa." Aos veciños de Mondariz Balneario sempre lles fixo moita graza este nomeamento, segundo fontes ben informadas. Como curiosidade, trátase do Concello mais cativo de Galicia, con 2,31 quilómetros cadrados de superficie.

Fotografía do Balneario. Arquivo fotográfico Augas de Mondariz.

Como é sabido este pequeno Concello naceu ao carón do tremendo Balneario promovido e construido por Peinador. Pronto, esta silandeira estación termal, se converteu nun dos destinos preferidos pola burguesía e a alta nobreza, así como da realeza de toda Europa, e de boa parte do mundo coñecido...

Situación da Anta das Pedras, de mapcarta.

Paga a pena visitar o Balneario, os seus xardíns; paga a pena perderse polas terras do Condado, da Paradanta: as exclusivas paraxes naturais, bosques de ribeira, terras e adustas altas chairas, ata recursos de todo tipo: pontes, castros, paseos fluviais, igrexas, santuarios, antas, pedrafitas, castelos, mosteiros, petróglifos, museos, viño, lamprea, pesqueiras, muíños, penas sacras, rutas..., todo un universo sideral de extraordinarios recursos e inexcusable visita.

ANTA-DOLMEN DAS PEDRAS OU DAS TRES CRUCES

Trátase dun curioso elemento de problemática adscrición ao mundo megalítico. A posible anta está catalogada pero sin unha clara adscrición tipolóxica e emprazada  nunha área recreativa de propiedade pública, sendo  o seu estado  bastante bo, sobre todo nunha posible cronoloxía cristiana, posto que a da etapa prehistórica atópase en bastante mal estado.

Fotografía, wilkiloc.

É a segunda entrada que lle adico a esta anta, que eu considero cando menos de orixe megalítico, neolítico. Na entrada de decembro de 2022 a cualificaba como un curioso exemplar megalítico ubicado nunha área hoxe recreativa á beira do río Xabriña. Efectivamente, é un dubidoso exemplar que nalgunha parte defínese como "monumento funerario megalítico prehistórico", valga a contradición, contradición que intentarei solventar.

Fotografía da web ponteareashistoriaviva.

A súa ubicación-emprazamento descúbrese no Barrio de San Pedro, moi preto da Capela de San Pedro do século XIII, no lugar coñecido como O Bosque. O conxunto (si se pode caracterizar así) está formado por unha enorme pena de granito apoiada en dous esteos, o que posibilita ese aspecto xeral de "anta". Na parte superior da pedra cobertora foron enfoscadas tres grandes cruces a xeito de calvario e aparece a data de 1700 que debeu ser a da súa colocación. Na base da anta, lixeiramente descentrada, como un apoio mais, aparece  un afroramento natural tamén de granito onde hai unha xeira de gravuras ou petróglifos a saber, tres cazoliñas. Na pedra cobertora ou tampa, á beira das tres cruces aparece, primorosamente labrada, unha pía rectangular dun mais que indubidable uso relixioso.

Fotografía, facebook.

Nalgunhas informacións que fun compilando, por aquí e por alí, afírmase que malia que poidera ter unha orixe "más natural",  tamén poidera ser que algún dos esteos fose empregado para a función de megalito debido ás marcas de apoio: si os esteos foron colocados para tal función,  a colosal pedra cobertora foi tamén colocada sobre eles necesariamente, aínda que pareza unha obviedade. Polo tanto, é un elemento artificial.

Petróglifos, de web ponteareashistoriaviva. 

No que hai consenso é no carácter "sagrado" do conxunto e da paraxe na que se ubica: probablemente, apúntase, aquí se celebrasen rituais e cultos á "nai terra". Tamén se subraia que semella un monumento megalítico sagrado posto que probablemente no pasado aproveitouse o conxunto rochoso para celebrar diversas cerimonias e, mais tarde, outros rituais paganos. A función sería pois tan clara como distinta, como demostran as posteriores cruces colocadas necesariamente para cristianizar este lugar, solar de atávicos e ancestrais cerimoniais. Conclúese que, sexa ou non sexa unha anta, o que non ofrece dúbida algunha é a súa natureza megalítica.

Pía rectangular na tampa, da web ponteareashistoriaviva.

Para fundamentar estas consideracións xenéricas, considero necesario aportar unha xeira de reflexións que axuden a clarexar estes plantexamentos. En primeiro lugar é importante incidir que durante a implantación do cristianismo na Galicia, un dos maiores obstáculos que tiveron que afrontar os evanxelizadores foi o ancestral culto ás pedras dos galaicos, culto que foi condenado e perseguido con saña durante séculos. Moitas penas sacras foron destruidas e outras cristianizadas nunha época tan tardía como o ano 1700 que é o caso que me ocupa. Como vemos as arraigadas tradicións perduraron, e perduran, sobre todo no mundo rural. As penas, as fontes, as árbores..., seguiron a ser obxecto de veneración malia o triunfo do cristianismo.

Debuxos dos petróglifos, da web ponteareashistoriaviva.

Unha pena é considerada sagrada porque é unha pedra que pertence ao mundo do sagrado, do sobrenatural, polo que necesariamente está vencellada a unha divinidade.  Esta cualidade apórtalle connotacións máxicas e por iso ten propiedades que non teñen nada que ver coa forma racional de explicar o mundo e os fenómenos naturais: é unha teogonía. Esas características sobrenaturais, máxicas, das penas, maniféstanse nos ritos e nos mitos vencellados con ela que son tan importantes como a propia pedra. Así, o nome, o formato e/ou a situación, poden indicar que foi un lugar onde se estaban a celebrar rituais ancestrais, se cadra neolíticos neste caso, xa esquecidos. Por iso as tres cruces e a ermida de San Pedro. Na caracterización e tipoloxía das penas sacras que elaboraron Almagro e Alonso Romero, considérase que poden ser considerados santuarios de orixe prehistórico aquiles que amosan pías e cazoletas cultuais. Deste xeito as penas sacras como a das tres cruces son elementos arqueolóxicos definidos polas súas características formais e funcionais, son auténticos monumentos do pasado: a testemuña mais antiga dos ritos e relixións coñecidos en Europa.

Fotografía de turismogal.

A Anta das Tres Cruces ou das Pedras pode considerarse que participa na tipoloxía das penas sacras elaborada por Almagro e Alonso Romero, en canto ás súas características formais e funcionais, podémola incorpoar ao amplo espectro do corpus das antas galegas, plenamente megalíticas e monumentos parlanchíns dunha cultura esquecida no intre neolítico.

EN SIGRÁS, EN ABRIL AUGAS MIL DE 2026

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES

Vicente Feijoo Ares: "Las motivaciones de los nombres de las piedras en Galicia. Cultos, ritos y leyendas."  DOI: 10.2436/15.8040.01.116

Martín Almagro-Gorbea, Fernando Alonso Romero: "Peñas Sacras de Galicia". Fundación Monteagudo, Betanzos MMXXII.

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta-dolmen+das+tres+cruces+Mondariz

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/areapedras/

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/25956/cruceiro-de-las-piedras-dolmen-das-tres-cruces-?langId=es_ES&tp=10&ctre=55

https://ponteareashistoriaviva.blogspot.com/2013/04/as-tres-cruces-mondariz-balneario.html

https://mapcarta.com/es/W297971249#google_vignette

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/mondariz-balneario-111054902/photo-71536087

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/mondariz-balneario-111054902/photo-71536145

https://omeigodotea.blogspot.com/2018/03/anteriores-as-tres-cruces-mondariz.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/comarcas/mondariz-agua-mas-150-anos-historia/202303221149321245589.html

https://es.wikipedia.org/wiki/Mondariz-Balneario

https://mondarizbalneario.gal/es/planeamiento-urbanistico/

https://www.elespanol.com/quincemil/cultura/historias-de-la-historia/20220313/mondariz-balneario-gallego-capital-mundo/656934530_0.html

https://sendereando.es/2008/02/12/rios-y-montes-de-mondariz/

Publicidad de Mondariz. https://minariasostible.gal

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/mondariz-balneario-cascada-rio-teva-122602462/photo-78493630

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-condado/

http://www.adelaleiro.com/v/3/Cat%C3%A1logo-de-descargas/Temas/Espazos-Naturais/2.aspx

https://gdrterraeauga.gal/wp-content/uploads/2020/11/mapa_02-copia.pdf

https://es.wikiloc.com/wikiloc/user.do?id=5801009

https://gdrterraeauga.gal/wp-content/uploads/2020/11/GU%C3%8DA-definitivo_calidad_web.pdf

https://es.wikiloc.com/wikiloc/user.do?id=5801009&from=0&to=10