ANTA-DOLMEN DO MONTE DAS MÁMOAS. San Cristovo de Arzón, Negreira.

ANTA-DOLMEN MONTE DAS MÁMOAS

ROTEIRO MEGALÍTICO DO MONTE CORZÁN 6

"Nunca pienses que la guerra, por necesaria o justificada que sea, no es un crimen."

Ernest Hemingway

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

E xa vai chegando a hora de ir rematando esta rota megalítica polas brumorosas terras de Negreira, terras da Barcala, terras do Río Tambre... Terras primorosas que non hai que deixar de visitar: preto de Santiago, ofrece multitude de recursos turístico-culturais e naturais que se cifran en castros, arquitectura relixiosa, estelas, frondosas paraxes, espectaculares pazos e a burrada do Encoro Barrié de La Maza, unha brutal construción que cambiou para sempre os horizontes que contemplara Murguía aló polos primeiros anos do século XX.

Planta a partir de Sobrino Lorenzo-Ruza.

Malia que seguimos a estar na depresión interior do Monte Corzán, esta anta (que forma parte dunha necrópole de sete ou oito mámoas) atópase xa noutra parroquia polo que tanto pode pertencer, segundo a contradictoria información de que dispoño, á parroquia de San Cristovo de Arzón como á de Santa Baia de Lueiro. A mais recente reseña fala de Arzón e, polo tanto, sen encomendarme nin a Deus nin ao Demo, vouna situar na de San Cristovo  de Arzón.

Fotografía actual extraída do blogue megaliticiablogspot.com

Para chegar é mais que necesario ir ben cubertos cun axeitado XPS. Sexa como sexa, gústame describir o traxecto malia que son conscente de que é moi dificil chegar a través da miña descrición do itinerario. Aí vai: deixando atrás a estrada CP-5602 desde a aldea ou lugar de Barbazán, hai que coller unha pista de terra que sae cara ao norte. Preto duns douscentos metros despois, preséntase á vista un cruzamento. Hai que continuar pola principal que remata por converterse nunha pista forestal. A uns seiscentos metros desde o derradeiro cruzamento, atópase a mámoa a poucos metros.

Sección a partir de Sobrino Lorenzo-Ruza.

Como ben sendo habitual nesta rota megalítica, a mámoa coa súa anta atópase nunha depresión do Monte Corzán nunha lixeira pendente que cae cara ao noreste: unha pequena chaira ao final dunha cativa dorsal. A vexetación é hoxe en día de monte baixo cunha repoboación de piñeiros e eucaliptos. Predominan as espesas toxeiras, a herba e as xestas. Tamén se poden albiscar polos arredores diversos afroramentos rochosos e, a uns cento cincuento metros, serpentea o río Corzán.

Fotografía actual extraída do blogue megaliticiablogspot.com

Foi unha das mámoas que explorou Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza no ano 1951 e é a única que saibamos que amosa na actualidade os mesmos restos da cámara que daquila (mais ou menos).

Perfil a partir de Sobrino Lorenzo-Ruza.

Debido ás remocións e aos incansables e menesterosos quefaceres dos buscadores dos tesouros inexistentes (a mesma estrutura  en sí mesma é un tesouro) é moi difícil definir ou describir a cámara e polo tanto a súa adscrición tipolóxica. Como veremos, probablemente unha das lousas sexa un anaco da tampa ou pedra cobertora, feito que se pode colexir tanto polas súas grandes dimensións, a súa situación no centro así como pola súa forma xeral.

Fotografía actual extraída do blogue megaliticiablogspot.com

A mámoa ou túmulo no que se acochan os restos do dolmen ou cámara é de tamaño medio grande: mide de diámetro uns vintecinco metros e sobresae en  altura case os dous metros. En calquera caso, a súa medición é dificultosa debido á frondosidade da vexetación sobre todo de monte baixo.

Fotografía actual extraída do blogue megaliticiablogspot.com

No centro do funil de violación (que mide catro metros de diámetro e oitenta centímetros de fondo) sobresaen os cinco chantos de que falaba mais enriba: son cinco esteos de granito dos que tres deles semella que están na súa posición orixinal, outro atópase moi inclinado e o último é posible que sexa un anaco ou fragmento da pedra cobertora ou tampa, que está caido no medio e medio da cámara.

Para chegar. Google maps.

O esteo meirande mide case un metro e vinte centímetros de altura, ao redor de oitenta centímetros de ancho e un grosor de vinte centímetros. O mais cativo sobresae desde o chan case setenta centímetros de altura, uns  corenta de ancho e un grosor de dezanove centímetros. O que hipotéticamente podería ser un resto da pedra cobertora mide un metro de altura, un metro de trinta centímetros de ancho e dez centímetros de grosor.

Para chegar. Google maps.

Unha parte da mámoa (que coincide cun terzo dela mais ou menos) está cruzado por un muro de mampostería que fai de muro de división de fincas. Cara ao oeste deste muro a mámoa foi rebaixada no seu volume polo adecentamento para unha pradeira e hoxe en día está repoboada de piñeiros.

Mapa de situación. Google maps.

Para rematar, é necesario e absolutamente obrigatorio denunciar desde esta atalaia, o abandoso dunha área megalítica de singular importancia, impresionante, na que se están a conservar mais de cincuenta mámoas distribuídas en varias necrópoles. O Monte Corzán é un lugar mítico, un monte sagrado, tanto real como dentro da tradición literario-megalítica galega. 

Mapa do Concello de Negreira coas súas parroquias.

Chama a atención o esquecemento tanto por parte das administracións responsables do coidado do noso patrimonio como a desidia por parte das autoridades locais que terían con estes recursos a oportunidade de apuntalar o seu turismo cultural.

EN SIGRÁS, DÍAS ACIAGOS DO ANO 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E MOITOS ENLACES

Manuel Murguía: "Historia de Galicia".

Sobrino Lorenzo-Ruza, R.: "Megalitos del Monte Corzán". Zephyrus IV, 1953.

García Martínez e E. Shee: "Tres tumbas megalíticas decoradas en Galicia". Trabajos de Prehistoria, T. 30, 1973.

Antón Bouzas Sierra e Fernando Alonso Romero: "Los cercados del macizo del Corzán." (Negreira, A Coruña)

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/monte-das-mamoas.html

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/mamoa-de-espinaredo-e-mamoa-do-raposo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/dolmenes-corzan-20795179

https://lindeiros.net/negreira-publica-un-mapa-on-line/

https://concellodenegreira.gal/gl/novas/mapa-en-lina-de-turismo-descubrenegreira

https://goo.gl/kWmjbn

https://xurdemoran.blogspot.com/2014/02/mapas-del-camino-fisterra-y-muxia-etapa_4911.html#google_vignette

https://concellodenegreira.gal/uploads/media/document/guia_turistica.pdf

https://concellodenegreira.gal/uploads/media/document/guia_turistica.pdf

https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/2016/08/pazo-de-coton-negreira.html

https://loboquirce.blogspot.com/2016/06/ponte-vell-do-maceira-coruna.html

https://es.wikiloc.com/wikiloc/view.do?id=20795179

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/mamoa-de-espinaredo-e-mamoa-do-raposo.html

ANTA-DOLMEN DE PEDRA MOSQUEIRA. San Vicenzo de Aro, Negreira

ANTA-DOLMEN DE PEDRA MOSQUEIRA

RUTA MEGALÍTICA DO MONTE CORZÁN 5

"La violencia no es solo matar a otro. Hay violencia cuando usamos una palabra denigrante, cuando hacemos gestos para despreciar a otra persona, cuando obedecemos porque hay miedo. La violencia es mucho más sutil, mucho más profunda."

Jiddu Krishnamurti

Debuxo versión de Moncho Boga, 2026

Pouco logo da anta Mina do Lagarto, na mesma depresión interior do Monte Corzán, nunha moi suave pendente que cae cara ao oeste, atópase a Anta de Pedra Mosqueira, nunha zona de monte baixo, con espesas toxeiras e abondosas silvas. Trátase hoxe en día dunha ampla área de repoboación, primeiro de piñeiros e agora de eucaliptos. As repoboacións alternan coas pradeiras, coas terras de labor.

Situación aproximada da Anta de Pedra Mosqueira.

Para chegar é absolutamente necesario o XPS si se teñen as coordenadas..., que esa é outra. Sexa como sexa, hai primeiro que chegar a Pedralonga, e tirar cara ao sul por uns estrada ou pista asfaltada e estreita. Logo de percorrer pouco menos dun quilómetro, a mámoa está a preto de cen metros mirando ao sul da pista, na parte final dunha aba que cae en suave pendente, como dicía antes.

Versión propia da Pedra Mosqueira, 2026.

Pouco teño que contar desta outra anta. Trátase dunha mámoa que mide ao redor dos vinte metros no eixo norte-sul, uns dazaoito no eixo leste-oeste e acada unha altura aproximada dun metro e medio. Na parte central desta mámoa ábrese o correspondente funil de violación que mide os tres metros do norte ao sul e mais de cinco metros no senso do leste-oeste. A profundidade máxima é duns 50 centímetros. Está repoboada de piñeiros e completamente cuberta de espeso monte baixo. Semella que os sucos da repoboación non son moi profundos.

Situación das antas na Ruta Megalítica do Monte Corzán

Nun estremo do funil de violación sobresaen os dous esteos de granito, únicos restos da estrutura arquitectónica que conformaba unha anta ou dolmen. Son dous esteos que miden, o mais cativo, unha altura de setenta centímetros, a anchura é de oitenta e o grosor duns vintecinco centímetros; o meirande acada unha altura de ao redor dun metro, outro metro para o ancho e vintecinco centímetros de grosor.

Por último, debo clarexar que deste exemplar tampouco dispoño da fotografía correspondente. Polo tanto, probablemente calquera semellanza coa realidade sexa unha quimera ou unha extraordinaria casualidade.

EN SIGRÁS, NO MES DO SAN XOÁN, 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA, ENLACES

José Mª Bello Diéguez: "Un siglo de arte megalítica en Galicia" PDF.

Elizabeth Shee, "The Megalithic Art of Western Europe." 1981.

Manuel Murguía: "Historia de Galicia".

Sobrino Lorenzo-Ruza, R.: "Megalitos del Monte Corzán". Zephyrus IV, 1953.

García Martínez e E. Shee: "Tres tumbas megalíticas decoradas en Galicia". Trabajos de Prehistoria, T. 30, 1973.

Antón Bouzas Sierra e Fernando Alonso Romero: "Los cercados del macizo del Corzán." (Negreira, A Coruña)

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/monte-das-mamoas.html

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/mamoa-de-espinaredo-e-mamoa-do-raposo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/dolmenes-corzan-20795179

https://lindeiros.net/negreira-publica-un-mapa-on-line/

https://concellodenegreira.gal/gl/novas/mapa-en-lina-de-turismo-descubrenegreira

https://goo.gl/kWmjbn

https://xurdemoran.blogspot.com/2014/02/mapas-del-camino-fisterra-y-muxia-etapa_4911.html#google_vignette

https://concellodenegreira.gal/uploads/media/document/guia_turistica.pdf

https://concellodenegreira.gal/uploads/media/document/guia_turistica.pdf

https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/2016/08/pazo-de-coton-negreira.html

https://loboquirce.blogspot.com/2016/06/ponte-vell-do-maceira-coruna.html

https://es.wikiloc.com/wikiloc/view.do?id=20795179

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/mamoa-de-espinaredo-e-mamoa-do-raposo.html

https://pefcgalicia.org/camino-fisterra-muxia-es/4-negreira/

ANTA-DOLMEN MÁMOA DO RAPOSO OU MINA DO LAGARTO. San Vicenzo de Aro. Negreira

ANTA-DOLMEN MÁMOA DO RAPOSO OU  MINA DO LAGARTO

ROTEIRO MEGALÍTICO DO MONTE CORZÁN 4

"Los hombres se cansan antes de dormir, de amar, de cantar y bailar que de hacer la guerra."

Homero

Debuxo de Moncho Boga, 2026

E continúo coa miña andaina imaxinaria, co meu percorrido virtual, coa axuda inestimable de moitos amigos e coa virtualidade que me proporciona o ubicuo Alex Negreira e as súas estupendas fotografías. Continúo pois co meu particular imaxinario argallando unha ruta que non sei si é real e tampouco sei (só podo imaxinar) a dificultade de acceder a estes indefensos exemplares da nosa extraordinario listaxe de antas, de dólmenes, de mámoas, de pedrafitas, de "rodas..."

Fotografía extraída de megaliticiablogspot.com

Sigo polo tanto na chaira do Monte Corzán, no lugar de Pedralonga, pertencente á parroquia de San Vicenzo de Aro. Para atopala, primeiro hai que chegar ao lugar ou aldea de Pedralonga. Desde aquí, debemos dirixirnos cara ao sul por unha estreita pista hoxe asfaltada que leva ao lugar ou aldea de Vilar. A aproximadamente un quilómetro e douscentos metros atópase a mámoa que podemos ver (si a arboreda non o impide) mirando ao leste: ubícase a uns cincuenta metros da estrada. Actualmente malia que hai algunhas pradeiras, cada vez aparecen como por arte de maxia mais eucaliptos que impiden a súa visión inmediata.

Mapa da Ruta Megalítica do Monte Corzán. Google maps.

A súa ubicación atópase nun outeiro moi suave, na depresión (tantas veces sinalada) interior do Monte Corzán, preto dalgúna afroramentos rochosos e onde aínda se poden apreciar zonas de monte baixo, algunhas pradeiras e o avance contínuo e meticuloso das hordas de eucaliptos.

Fotografía extraída de megaliticiablogspot.com

A mámoa onde se asentan os mínimos elementos pétreos que formaron parte da cámara ou anta, atópase moi alterada polas intensivas labouras agrícolas e a violación central do túmulo está cuberta cos materiais posiblemente levados polos arados. Na década de 1980 aínda estaba a conservar catro chantos da arquitectura megalítica ou cámara; hoxe en día está a conservar posiblemente dous esteos. 

Unha outra versión da Anta Mámoa do Raposo,
 Moncho Boga 2026.

O que queda da mámoa mide ao redor de vintecinco metros de diámetro e está moi disminuida en todo o seu perímetro e tamén no que atinxe ao seu volume: todo isto ven derivado da plantación de piñeiros que ocupan unha antiga pradeira. No centro aparece o sempiterno funil de violación que mide uns tres metros e medio de longo ou de diámetro por cerca de trinta centímetros de profundidade.

Outra vista da anta noutrora. Debuxo Moncho Boga, 2026.

Nun dos extremos sobresaen dous esteos de granito. Na zona mellor conservada da mámoa aparecen unha boa xeira de pedras graníticas de pequeno tamaño que poideran formar parte da coiraza pétrea. O chanto mais grande acada unha altura de preto de sesenta centímetros, unha anchura de case un metro e un grosor de entre quince e vinte centímetros.

En definitiva, e para rematar, estamos diante doutra anta, das moitas que salpican o Monte Corzán, e que loitan solitarias por sobrevivir ante a impenitente acción destrutora do ser humano.

EN SIGRÁS, DESPOIS DA BATALLA PENSO EN TÍ, 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA, ENLACES E OUTRAS ESENCIAS

Manuel Murguía: "Historia de Galicia".

Sobrino Lorenzo-Ruza, R.: "Megalitos del Monte Corzán". Zephyrus IV, 1953.

García Martínez e E. Shee: "Tres tumbas megalíticas decoradas en Galicia". Trabajos de Prehistoria, T. 30, 1973.

Antón Bouzas Sierra e Fernando Alonso Romero: "Los cercados del macizo del Corzán." (Negreira, A Coruña)

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/monte-das-mamoas.html

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/mamoa-de-espinaredo-e-mamoa-do-raposo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/dolmenes-corzan-20795179

https://lindeiros.net/negreira-publica-un-mapa-on-line/

https://concellodenegreira.gal/gl/novas/mapa-en-lina-de-turismo-descubrenegreira

https://goo.gl/kWmjbn

https://xurdemoran.blogspot.com/2014/02/mapas-del-camino-fisterra-y-muxia-etapa_4911.html#google_vignette

https://concellodenegreira.gal/uploads/media/document/guia_turistica.pdf

https://concellodenegreira.gal/uploads/media/document/guia_turistica.pdf

https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/2016/08/pazo-de-coton-negreira.html

https://loboquirce.blogspot.com/2016/06/ponte-vell-do-maceira-coruna.html

https://es.wikiloc.com/wikiloc/view.do?id=20795179

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/mamoa-de-espinaredo-e-mamoa-do-raposo.html

ANTA-DOLMEN DO CHAN DO OUTEIRO. San Vicenzo de Aro, Negreira

ANTA-DOLMEN DO CHAN DE OUTEIRO

RUTA MEGALÍTICA DO MONTE CORZÁN 3

"¿Hasta cuándo seguiremos creyendo que hemos nacido para el exterminio mutuo y que el exterminio mutuo es nuestro destino?"

 Eduardo Galeano

Debuxo de Moncho Boga, 2026.

E prosigo, paseniñamente, polas agrestes chairas do Monte Corzán; prosigo coa imaxinación, prosigo cunha anta da que non posúo fotografía: tan só podo amosar uns debuxos froito da miña persoal visión do mundo megalítico.

E prosigo, redundantemente, polas vetustas e antiguas terras altas do Monte Corzán, monte mítico aínda por descubrir, por explorar; un monte talvez místico onde probablemente continúen aparecendo novos exemplares do neolítico (tamén doutras épocas), sen dúbida. 

Estou diante dunha mámoa que aínda existía no ano 2023: supoño e espero que siga no seu lugar, no seu emprazamento de milenios.

Mapa de situación das Antas da Rota do Monte Corzán.

Atópase no lugar de Pedralonga pertencente á parroquia de San Vicenzo de Aro: o emprazamento é unha depresión interior na cume dunha pequena dorsal así como nunha suave aba ou pendente que vai caendo paseniñamente cara ao sueste. A vexetación preponderante é o monte baixo, sobre todo as impresionantes toxeiras, rudas e salvaxes. Algúns escasos piñeiros froito da repoboación: profundos que chegan ata os esteos que aínda permanecen da estrutura arquitectónica. Como dicía antes, unha densa vexetación de monte baixo (toxeira espesa) está a cubrir toda a masa tumular ou mámoa.

Mapa de situación da Anta do Chan de Outeiro, 2026.

Estamos, pois, diante dunha mámoa da que case non se percibe o funil de violación: o burato central, froito dos menesterosos furtivos buscadores de inexistentes tesouros, acada unha superficie de cinco por tres metros, mais longa na direción noreste-sudoeste e ao redor de corenta centímetros de profundidade. Neste burato de violación emprázanse os catro chantos da cámara que se están a conservar. 

A mámoa ou túmulo acada uns vintedous metros no eixo norte-sul, os dazaoito no eixo leste-oeste e non sobresae en altura mais do metro e medio. Como curiosidade constatar que preto dos esteos da cámara aparece chantado un marco de separación de fincas. Sobre a mámoa aparecen abondosas pedras graníticas de mediano tamaño que mais que probablemente forman parte da coiraza pétrea e son mais abondosas cara ao perímetro, formando unha especie de anel perimetral. Na parte superior ou central xa son mais escasas.

Debuxo versión de Moncho Boga, 2026.

No funil de violación aparecen, probablemente in situ, os catro esteos que formaban a anta ou dolmen. O esteo meirande non sobresae mais de oitenta centímetros, ao redor de cincoenta de ancho e uns trinta e cinco de grosor.

Pouco mais teño que dicir sobre esta anta. Sen embargo, un pouquiño mais: xa é un clásico, debido as labouras de repoboación forestal, a aparición de profundos sucos que neste caso chegan ata os esteos da cámara. E todo por uns poucos eucaliptos e/ou piñeiros de mais. Tamén pola absoluta falta de control institucional.

EN SIGRÁS, LOGO DA GRADUACIÓN DE MANUEL, 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA, ENLACES

José Mª Bello Diéguez: "Un siglo de arte megalítica en Galicia" PDF.

Elizabeth Shee, "The Megalithic Art of Western Europe." 1981.

Manuel Murguía: "Historia de Galicia".

Sobrino Lorenzo-Ruza, R.: "Megalitos del Monte Corzán". Zephyrus IV, 1953.

García Martínez e E. Shee: "Tres tumbas megalíticas decoradas en Galicia". Trabajos de Prehistoria, T. 30, 1973.

Antón Bouzas Sierra e Fernando Alonso Romero: "Los cercados del macizo del Corzán." (Negreira, A Coruña)

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/monte-das-mamoas.html

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/mamoa-de-espinaredo-e-mamoa-do-raposo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/dolmenes-corzan-20795179

https://lindeiros.net/negreira-publica-un-mapa-on-line/

https://concellodenegreira.gal/gl/novas/mapa-en-lina-de-turismo-descubrenegreira

https://goo.gl/kWmjbn

https://xurdemoran.blogspot.com/2014/02/mapas-del-camino-fisterra-y-muxia-etapa_4911.html#google_vignette

https://concellodenegreira.gal/uploads/media/document/guia_turistica.pdf

https://concellodenegreira.gal/uploads/media/document/guia_turistica.pdf

https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/2016/08/pazo-de-coton-negreira.html

https://loboquirce.blogspot.com/2016/06/ponte-vell-do-maceira-coruna.html

https://es.wikiloc.com/wikiloc/view.do?id=20795179

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/mamoa-de-espinaredo-e-mamoa-do-raposo.html

https://pefcgalicia.org/camino-fisterra-muxia-es/4-negreira/

ANTA-DOLMEN MINA DE PORTOESCURO, MINA DE ESPIÑAREDO OU MÁMOA DO MONTE CORZÁN 11. San Vicenzo de Aro, Negreira

ANTA-DOLMEN MINA DE PORTOESCURO

RUTA MEGALÍTICA DO MONTE CORZÁN 2 

"Que un hombre muera por una causa no significa nada en cuanto al valor de la causa."

Oscar Wilde

Debuxo de Moncho Boga, 2026.

Estou diante do único esteo que se conserva da estrutura arquitectónica do que foi a coñecida como Anta de Espiñaredo, aquila da que probablemente falara Murguía e que estudaron polo miudo E. Shee e Carlos García e cuxas conclusións deixaron reflectidas aló polo lonxano ano de 1973. Por unha razón ou por outra, malia que é coñecido por este nombre, o seu nome tradicional é Anta Mina de Portoescuro. Tamén é coñecida como Mámoa do Monte Corzán 11. Atópase na parroquia de Aro e aséntase en terras do lugar de Pedralonga. 

Debuxo versión da planta segundo Murguía.

Cando Ramón Sobrino visitou a zona para investigar si todavía ficaban estes elementos que describía Murguía en 1901, quedou abraiado pola impoñente presenza de varias antas que xalonaban un medio hostil en pleno corazón de Galicia. Sobrino realizou pequenas escavacións, debuxou croquis, medidas..., e conseguiu tamén que os veciños, intrigados polas andanzas daquel home, fixeran escavacións furtivas pensando que o investigador buscaba o mesmo, ouro: nas súas viaxes, Sobrino descubriu con desesperanza a desaparición de varios esteos dalgunhas das antas que compoñen a necrópole.

Versión da planta da Mina de Portoescuro a partir do
debuxo de Sobrino.

Antes de continuar, debo subliñar que non fun quen de atopar ningunha fotografía do esteo que se está a conservar, pero sei de certo que o ortostato aínda se conserva e que tamén se conservan as gravuras constatadas tanto por Sobrino como por E. Shee. E tamén debo facer especial mención ao perigo e á pouca atención que dedican as autoridades competentes a estes solitarios e indefensos vestixios da nosa prehistoria.

Situación aproximada da Anta Mina de Portoescuro.

Para chegar debemos dirixirnos ao lugar de Pedralonga. Unha vez alí, desde o sul do lugar, hai que coller a estrada e a pouco menos de dous quilómetros, é necesario xirar á dereita e introducirse nunha pista: logo de percorrer uns oitocentos metros, deberíase estar á altura da mámoa que se asenta mirando ao oeste ou ben, á dereita no senso da marcha e dicir, cara ao sul.

Sección da Anta Mina de Portoescuro, a partir de R. Sobrino.

A mámoa e anta que nos ocupa, como barruntaba antes, xa foi descrita por Murguía no ano 1901 na súa "Historia de Galicia". E ningún estudoso a voltar visitar ata que a curiosidade levou a Ramón Sobrino a alugar un "auto" e introducirse ao xeito dos exploradores decimonónicos por aquilas inhóspitas terras. Murguía describía unha colosal mámoa, que acochaba unha anta de planta poligonal, e medía trinta e dous metros de diámetro así como catro e medio de altura. A partir deses someros datos, Sobrino deduce unha planta poligonal con corredor desenvolvido e que non conservaba xa a pedra cobertora ou tampa. A cámara, segundo R. Sobrino, medía uns catro metros de lonxitude. Murguía tamén describiu e debuxou catro gravuras en tres dos chantos que conformaban a cámara megalítica.

A Anta Mina de Portoescuro atópase a uns trescentos setenta metros sobre o nivel do mar, sobre unha pendente suavemente achairada cara ao leste, no extremo da dorsal ubicada entre dous ríos; trátase dunha depresión interior do Monte Corzán. Nesta área predomina o monte baixo, as pradeiras e as repoboacións salvaxes de piñeiros e de eucaliptos. A uns cento vinte metros cara ao leste descorre plácidamente o río Pedralonga, que sesemboca ou únese co río Corzán a uns douscentos metros ao sul da mámoa. 

Esteo e gravura da Anta Mina de Portoescuro a partir de R. Sobrino.

Como dicía, a mámoa atópase infamemente afectada pola repoboación de eucaliptos e piñeiros, así como por un espeso monte baixo composto sobre todo de toxos e silvas. As alteracións mais potentes polo tanto consisten no gran funil de violación e as devanditas repoboacións. 

A mámoa mide aproximadamente uns vintesete metros no diámetro norte-sul, uns vintecatro no leste-oeste así como unha altura de pouco mais de dous metros. No centro da mámoa ábrese o salvaxe funil de violación: no interior, no lado do leste, sobresae, erecto, in situ, aínda inexplicablemente, o único gran esteo que se está a conservar de xeito milagroso. Na parte do norte deste poderoso burato, aparecen unha boa xeira de pedras de mediano tamaño que poideron formar parte dalgún muro que facía de peche e delimitación dos terreos. O funil de violación ten unhas dimensións tamén poderosas: mais de catro metros e medio no eixo norte-sur; case seis mestros e medio no exio leste-oeste e unha profundidade de pouco mais dun metro.

Versión das gravuras da Anta Mina de Portoescuro a 
partir dos debuxos de García Martínez e Elisabeth Shee, 1973.

A parte que permenece á vista ou que sobresae do único chanto que se está a conservar mide ao redor dos oitenta centímetros: nos traballos de escavación que realizaron no ano 1973 García e Shee o esteo medía un metro e medio de altura. Debido á colmatación a outra parte permanece soterrada. En canto á anchura, acada os oitenta e cinco centímetros, e para o grosor  mide case vinte centímetros. 

Segundo as  informacións que fun recavando, semella que aínda se conservan as gravuras que debuxaran García Martínez e  E. Shee: o coitelo da parte superior e os ondulados verticais da parte dereita do esteo.

Situación das antas do Monte Corzón na parroquia de Aro.

Nas datas nas que Elisabeth Shee publicou a síntesis da Arte Megalítica en Europa, non se coñecían aínda as antas decoradas con pinturas en Galicia (moi poucas) por iso encadraba as gravuras do megalitismo galego no grupo misceláneo, englobando indiferenciadamente os megalitos galegos, caracterizados, daquila, pola case exclusiva presenza de gravuras. Este paradigma explicativo atópase hoxe en día desfasado debido que as investigacións atopan cada vez mais restos de pinturas que decoran o interior das nosa antas.

Non quixera rematar sen facer unha pequena reflexión en voz alta: a extrañeza que causa que unha das míticas antas galegas permaneza fora dos circuitos do megalitismo sendo un dos exemplares mais coñecidos na literatura megalítica, case desde que existe a disciplina da prehistoria. E iso estando ubicada moi preto da capital galega e tamén do Camiño ao fin do mundo, da rota xacobea onde morre o sol e o mar sangra.

EN SIGRÁS, NOS PROLEGÓMENOS DA GRADUACIÓN DE MANU, 2026

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA, ENLACES

José Mª Bello Diéguez: "Un siglo de arte megalítica en Galicia" PDF.

Elizabeth Shee, "The Megalithic Art of Western Europe." 1981.

Manuel Murguía: "Historia de Galicia".

Sobrino Lorenzo-Ruza, R.: "Megalitos del Monte Corzán". Zephyrus IV, 1953.

García Martínez e E. Shee: "Tres tumbas megalíticas decoradas en Galicia". Trabajos de Prehistoria, T. 30, 1973.

Antón Bouzas Sierra e Fernando Alonso Romero: "Los cercados del macizo del Corzán." (Negreira, A Coruña)

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/monte-das-mamoas.html

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/mamoa-de-espinaredo-e-mamoa-do-raposo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/dolmenes-corzan-20795179

https://lindeiros.net/negreira-publica-un-mapa-on-line/

https://concellodenegreira.gal/gl/novas/mapa-en-lina-de-turismo-descubrenegreira

https://goo.gl/kWmjbn

https://xurdemoran.blogspot.com/2014/02/mapas-del-camino-fisterra-y-muxia-etapa_4911.html#google_vignette

https://concellodenegreira.gal/uploads/media/document/guia_turistica.pdf

https://concellodenegreira.gal/uploads/media/document/guia_turistica.pdf

https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/2016/08/pazo-de-coton-negreira.html

https://loboquirce.blogspot.com/2016/06/ponte-vell-do-maceira-coruna.html

https://es.wikiloc.com/wikiloc/view.do?id=20795179

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/mamoa-de-espinaredo-e-mamoa-do-raposo.html

https://pefcgalicia.org/camino-fisterra-muxia-es/4-negreira/

ANTA-DOLMEN MINA DE ESPIÑAREDO. San Vicenzo de Aro, Negreira

ANTA-DOLMEN MINA DE ESPIÑAREDO

RUTA MEGALÍTICA DO MONTE CORZÁN 1

"Todas las guerras son santas. Os desafío a que encontréis un beligerante que no crea tener al cielo de su parte."

Jean Anouilh

Debuxo de Moncho Boga, Sigrás 2025.

E xa estamos na máxica chaira do mítico Monte Corzán e, cun pouco de sorte, estamos tamén na depresión suave onde se asentan as antas que vou describir nesta entrada. Estamos, pero antes tivemos que facer o camiño, tivemos que chegar e, si arriscades e non empregades o XPS, aí vai unha pequena descrición do percorrido: desde a aldea de Pedralonga, débese  coller unha pista asfaltada que sae na dirección sul cara á aldea de Vilar. Logo de percorrer aproximadamente un quilómetro e medio (un pouco menos) a mámoa aséntase maxestuosa a uns cen metros mirando ao oeste.

Mámoa da Anta Mina de Espiñaredo.

Denominada tamén Anta da Mámoa do Monte Corzán 10 atópase, pois, no lugar de Pedralonga formando parte dunha necrópole dunhas trece mámoas. A área conforma unha ampla superficie achairada  atravesada polo río corzán. A contorna actualmente está repobaoda de diverso arborado no que predominan os piñeiros e os eucaliptos. Deste xeito tan glamuroso, toda a superficie da mámoa aparece sulcada por varias liñas de eucaliptos e piñeiros. Acompanando esta masa arbórea, a mámoa tamén está cuberta de monte baixo a saber, de silvas e toxo.

Fotografía de megaliticiablogspot.com

A mámoa ten unha dimensións considerables, acadando no eixo norte-sul ao redor de trinta  e cinco metros, uns trinta e un no eixo leste-oeste así como unha altura, tamén aproximada, de pouco menos de tres metros. A extensión da violación (na busca dos inexistentes tesouros dos máxicos mouros) vai desde os catro metros e sesenta centímetros no eixo norte-sul, uns seis metros e trinta centímetros no eixo leste-oeste, ata o metro de profundidade.

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Como vemos, no centro, na croa  ábrese ese amplo e vigoroso funil de violación no que aínda sobresaen tres esteos que formaron parte da estrutura arquitectónica (Murguía identificara oito). O mais grande emprázase no lado leste e mide de altura uns oitenta centímetros e, na parte baixa, mais dun metro de anchura, que vai diminuíndo ata chegar aos pouco mais de trinta centímetros. O segundo esteo apenas sobresae do chan tumular pero acada unha lonxitude de mais de cincuenta centímetros así como unha anchura dun trinta. Por último, o terceiro esteo mide uns oitenta centímetros de lonxitude, os trinta e oito de ancho así coma un grosor de dazanove centímetros. Ningún destes chantos amosan restos de gravuras, aínda que no primeiro deles intúense unhas liñas verticais.

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Pouco mais podo dicir sobre esta senlleira mámoa e os poucos restos que se están a conservar..., mais que engadir que é necesario tomar as medidas oportunas para protexer estes senlleiros exemplares da nosa época megalítica.

Situación das Antas na parroquia de Aro.

Para rematar non o quero facer sen referirme aos mouros, aos nosos mouros que tamén habitan toda a Terra da Barcala: os nosos particulares elfos que, xunto ás súas fermosas compañeiras mouras de cabelos louros, custodian tesouros e as mouras peitean os seus cabelos dourados á beira dos cristalinos ríos ao mencer... Desde Ponte Maceira (construida polos mouros), ata as lendas dos ritos da fertilidade ou a mítica e ubicua Raíña Lupa, que tamén transitou por estes lares...

Sección de planta da anta Mina de Espiñaredo. Versión
propia a partir de Sobrino Lorenzo-Ruza, 1956.

Unha ultimísima nota: a Anta de Espiñaredo que estudamos aquí  non é a das gravuras de E. Shee, de Murguía.  Desa ocupareime noutra entrada, é a anta sinalada co número 11. Malia todo iso nesta mámoa tamén andiveron investigando sobre todo Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza, que nos deixou algúns interesantes apuntamentos metodolóxicos así como uns estupendos debuxos tanto das gravuras desta mámoa como da planta e do alzado da estrutura tumular e arquitectónica megalítica.

Versión propia das gravuras da Anta Mina de Espiñaredo a partir dos
debuxos de Sobrino Lorenzo-Ruza, 1956.

Non me vou achegar nesta entrada ao misterioso mundo das gravuras megalíticas nin á súa difícil interpretación. Só deixo constancia, a través dunha visión propia deses debuxos, da importancia que tiveron, teñen e puideron ter estes extraordinarios vestixios do mundo megalítico galego.

EN SIGRÁS, REMATANDO OS MAIOS, 2026

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA

Manuel Murguía: "Historia de Galicia".

Sobrino Lorenzo-Ruza, R.: "Megalitos del Monte Corzán". Zephyrus IV, 1953.

García Martínez e E. Shee: "Tres tumbas megalíticas decoradas en Galicia". Trabajos de Prehistoria, T. 30, 1973.

Antón Bouzas Sierra e Fernando Alonso Romero: "Los cercados del macizo del Corzán." (Negreira, A Coruña)

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/monte-das-mamoas.html

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/mamoa-de-espinaredo-e-mamoa-do-raposo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/dolmenes-corzan-20795179

https://lindeiros.net/negreira-publica-un-mapa-on-line/

https://concellodenegreira.gal/gl/novas/mapa-en-lina-de-turismo-descubrenegreira

https://goo.gl/kWmjbn

https://xurdemoran.blogspot.com/2014/02/mapas-del-camino-fisterra-y-muxia-etapa_4911.html#google_vignette

https://concellodenegreira.gal/uploads/media/document/guia_turistica.pdf

https://concellodenegreira.gal/uploads/media/document/guia_turistica.pdf

https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/2016/08/pazo-de-coton-negreira.html

https://loboquirce.blogspot.com/2016/06/ponte-vell-do-maceira-coruna.html

https://es.wikiloc.com/wikiloc/view.do?id=20795179

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/mamoa-de-espinaredo-e-mamoa-do-raposo.html

https://pefcgalicia.org/camino-fisterra-muxia-es/4-negreira/