PEDRAFITA-MENHIR DO COTO DE ALDIR. Santa Mariña de Covelo. Covelo

PEDRAFITA-MENHIR DO COTO DE ALDIR

PEDRAFITA DO COTO DE ALDIR I

"No sé con qué armas se luchará en la Tercera Guerra Mundial, pero sí sé con cuáles lo harán en la Cuarta Guerra Mundial: palos y mazas".

Albert Einstein

                                     Debuxo de Moncho Boga, 2026.

Unha vez mais, outra, volto ás sureñas terras da Paradanta, volto ao Concello de Covelo. Dicía ao sur: no sur de Galicia, no sur da provincia de Pontevedra, custodiado entre os cordais montesios dos Montes de Paradanta, da Serra do Suído e o Faro de Avión..., Covelo aparece incrustado como unha illa que amosa unha inxente e interesante riqueza tanto natural coma do patrimonio histórico-artístico e arqueolóxico.

Mapa extraído de: www.diarioluso-galaico

Nalgunhas páxinas adicadas a ensalzar estes valores dise que mantén viva a esencia do mundo rural galego así coma un legado histórico de especial relevancia. E é certo.

Fotografía do libro de Alberte Reboreda, ver bibl.

Na seguinte entrada deste blogue refexionarei sobre outra pedrafita moi pretiño desta e así tentarei completar unha visión de conxunto ao redor deste singular emprazamento.

Como prácticamente todos os actuais concellos galegos, Covelo creouse como tal no ano 1836 e aglutina ou confórmase perante catorce parroquias. A capital municipal, onde está a Casa do Concello, é a parroquia de Santiago de Covelo.

Portalón de entrada do Museo etnográfico do Pazo da Cruz.

Ao longo da historia, aparte dos interesantes vestixios prehistóricos, o territorio que hoxe abrangue Covelo, estivo suxeito a diversas xurisdicións, pertencentes aos Condes de Amarante, ao Marqués de Sobroso e a distintos mosteiros como os de Melón ou A Franqueira.

Mapa 1:25000 onde aparede o Coto de Altir. Topográfico Nacional.

A parroquia de Santa Mariña, segundo os estudos de Alberte Reboreda, atópase ou serve de transición estre as terras do Alto Tea ou Val de Tielas e o curso medio deste fermoso e espectacular río. É polo tanto unha terra de tránsito desde sempre e para sempre: sucada por vías e camiños, camiños e vías prehistóricas, roteiros dos mais importantes da antiga provincia de Tui. Destaca o camiño que levaba desde o Peirao de Redondela ata Ribadavia a través da Ponte de Cernadelas e A Caniza. Hoxe en día as vías de comunicación mais importantes son a estrada PO-261 (Mondariz-Maceira) e a N-12 (Vigo-Logroño).

Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2024.

O Coto de Aldir, onde se ubica a nosa pedrafita, atópase documentado por primeira vez no ano 1151 e Santa Mariña, desde o ano 1198 cando pertencía ao Mosteiro de Melón. Na Idade Moderna aparece adscrita ao Mosteiro de A Franqueira. Aldir, neste senso, foi un auténtico omphalos, embigo, do Couto que se atopa no Outeiro ou Couto de Aldir: na actualidade é todo un xacemento arqueolóxico. O Couto foi así, segundo Reboreda, en orixe un Castro, para logo converterse nunha fortaleza medieval. Aldir non só nomea a ise máxico e lexendario lugar, senón que tamén constitúe un topónimo único.

As hipotéticas gravuras. Foto de Sendín, 2024.

A posible e probable pedrafita da que hoxe me estou a ocupar, atópase abatida, tirada no chan, entre outras pedras, nunha paraxe chaira do Coto de Aldir, na parroquia de Santa Mariña de Covelo. Foi atopada por Maximino Fernández Sendín: este incansable loitador pola conservación das cousas de antes, rexenta a Casa-museo Etnográfico do Pazo da Cruz, onde se atopa a sé do Centro de Estudos de A Paradanta e O Condado. 

Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2024.

Segundo a descrición de Maximino Fernández, estamos diante dun enorme monolito de mais de tres metros de altura que se atopa hoxe en día (ano 2024) tumbado e facendo de peche dunha finca. Nas súas minuciosas pescudas averiguou que a pedrafita (segundo relato do presidente da Comunidade de Montes de Covelo Alex Cendón) foi trasladada no ano 2007 desde un lugar a menos de cen metros cando se estaban a realizar as obras de mellora e ensanchamento da estrada Covelo-Maceira.

As hipotéticas gravuras. Foto de Sendín, 2024.

A pedrafita do Coto de Aldir amosa forma cadrangular moi redondeada nas esquinas conferíndolle un aspecto cilíndrico a medida que vai chegando á croa: a feitura aé moi basta e é probale que nalgunha das súas caras apareza algunha gravura. Polas fotos de que dispoño non se aprecia cazoliña algunha, pero sí algunhas liñas que talvez sexan prehistóricas, á beira doutras modernas. 

Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2024.

A súa situación nunha pequena chaira, preto dun panel de petróglifos e dunha necrópole megalítica a menos de cincoenta metros, un castro (exemplo de recinto de transición  entre o Bronce Final e a Idade do Ferro), a presenza dun camiño prehistórico, a existencia dun manancial (Mina de Auga)..., todo iso fala elocuentemente dunha área vista como lugar sagrado desde sempre, como un referente para as xentes de todas as épocas e idades. 

Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Conta Maximino que hai xa algúns anos, moi preto da pedrafita, aparecía unha mámoa con tres ou catro chantos da cámara que era coñecida como a "Tumba dos Mouros". Así mesmo recolleu a seguite lenda ou copliña da zona: "Coto de Aldir, camiño de carro, hai ouro para sete reinados". Polo tanto, segundo Maximino, a pedrafita segue a atoparse en pleno contexto arqueolóxico, un probable "santuario prehistórico", como se defende desde diversos ámbitos e desde diversas consideracións doutros tantos estudosos do tema. 

Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Como acontece en tantas outras pedrafitas galegas, a do Coto de Adir podería funcionar, na súa orixe megalítica, como unha especie de fito anunciador da necrópole megalítica. Tamén, ao estar á beira do Castro do Coto de Adir, podería talvez marcar un cruzamento viario dos posibles camiños que partirían do castro. Só si a pedrafita volta a estar erqueita, poderíamos saber algo mais sobre a súa fasquía, e debuxar un esquema xeral para achegarmonos a un coñecemento pormenorizado ao redor da forma, función, estrutura...

Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Estamos, como ben mantén o descubridor da pedrafita, diante dun lugar especial, no contorno dun contexto arqueolóxico de relevancia sustancial. Por iso non podemos permanecer impasibles diante dos denodados esforzos deste incansable loitador para voltar a erguer a pedrafita na posición vertical. Non entendemos como nin as autoridades municipais nin os comuneiros son tan reaccios a erixir novamente a pedrafita: podería ser mais doado o seu estudo e converteríase nun elemento espectacular como recurso arqueolóxico visitable. Non debemos esquecernos que o turismo arqueolóxico (e sobre todo o megalítico) ten cada vez mais demanda entre o denominado "turismo cultural". Estou convencido que sería un elemento de primeiro orde que pasaría a engrosar o xa de por sí inxente patrimonio deste recuncho das Terras da Paradanta. Unha mágoa.

Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Desde aquí, desde este humilde foro, non podemos mais que animar os esforzos deste incansable loitador pola defensa destes esquecidos e humildes elementos que xalonan por centos a nosa terra.

Coma noutras pedrafitas ggalegas, é interesante a relación directa coa máxica sacralidade dos mananciais e do nacemento dos ríos, acompañadas das fontes: a sacralidade do culto ás fontes está ben documentada en Galicia a saber, son os lugares sacros por antonomasia. Os ríos, as fontes, artellaron tanto os hábitats como as vías de comunicación desde a prehistoria. Por iso a relación directa da nosa pedrafita coa Mina de Auga cercana e a importante vía de comunicación que circula ao seu carón.

Posible panel de petróglifos.
Foto de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Para case rematar, aí vai unha interpretación hipotética do significado do topónimo "aldir": é probable que teña orixe prerromana de xeito que se fai proceder da raíz "ald-" ou ben "alt-", vencellada a un lugar alto, a unha elevación, a un outeiro..., e dicir, un emprazamento prominente, elevado do terreno, feito que encaixa perfectamente coa configuración orográfica do contorno.

Planta do Castro do Coto de Aldir.
En César Parcero Oubiña, ver bibl.

Debo agradecer a mediación do querido amigo Alberte Alonso para conseguir nun prazo de tempo "record" as fotografías que tomou o señor Maximino Fernández e, así mesmo, como non, agradecer a éste o permiso para publicar esas fotografías no presente blogue. Grazas a ambos os dous.

EN SIGRÁS, NAS AUGAS MIL DE 2026.

SAUDE, SORTE E LIBROS!!!

NON Á GUERRA!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES

Alberte Reboreda, 2022: "Santa Mariña de Covelo. Notas de toponimia, historia e Patrimonio". Imprime: Aceroplus-Ponteareas. Concello de Covelo e Deputación de Pontevedra.

Parcero Oubiña, César: " Lectura de la transición Bronce Final-Edad del Hierro en el NO ibérico. Dinámicas sociales y surgimiento del poblamiento fortificado". CSIC-INCIPIT.

http://www.casamuseopazodacruz.com/

https://www.facebook.com/CasaMuseoPazoDaCruz/?locale=es_ES

https://www.facebook.com/search/top/?q=Maximino%20Fernadez%20Send%C3%ADn

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

https://mapcarta.com/es/N1242456128

https://www.facebook.com/maximino.fernandezsendin/videos/coto-de-aldiri-covelo-pontevedra-santuario-prehist%C3%B3rico-en-%C3%A9l-se-registran-un-gr/1652135302623400/

https://www.facebook.com/groups/250663839378459/posts/1596498818128281/

https://www.diarioluso-galaico.com/articulo/area-metropolitana/covelo-municipio-entre-montanas-que-conserva-esencia-rural-galicia/20260316171254062745.html

https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=Cruz+outa

PEDRAFITA-MENHIR DA PORTELA DE PADORNELO. Lubián, Alta Sanabria, Zamora.

PEDRAFITA-MENHIR DA PORTELA DE PADORNELO

"El tiempo todo lo da y todo lo quita; todo cambia pero nada perece." 

Giordano Bruno

Debuxos de Moncho Boga.

Hai xa moitos anos que lle levo dando voltas a un extraordinario cruceiro estudado e debuxado por Castelao: a Cruz das Portelas de Padornelo, situado no Concello de Lubián, na Alta Sanabria, lindeiro co país galego. Antes de entrar nunha análise mais minuciosa ao carón deste enigmático fito, vou precisar algunhas pequenas notas xeográficas e aquilas vencelladas coa historia das mentalidades deste especial emprazamento fronteirizo.

Mapa: Diputación de Zamora.

A  Alta Sanabria está conformada polos concellos de Hermesinde, Lubián, Pías e Porto (provincia de Zamora, Comunidade Autónoma de Castilla-León) e tradicionalmente a fala, a toponimía e a meirande parte dos seus costumes e tradicións son esencialmente galegos e por iso os concellos da Baixa Sanabria os coñecen co alcume de "los gallegos". Mesmo os habitantes destes catro concellos identifícanse como galegos, desde o mesmo Porto de O Padornelo.

Foto de Padornelo, Concello de Lubián.

Xeográficamente a peculiar situación de As Portelas exténdese entre  Padornelo e A Canda: unha auténtica fronteira natural entre Galicia e  a Alta Sanabria. No extremo suloccidental atópase o "Penedo dos Tres Reinos" que é o lugar onde están a confluir os reinos de Galicia, Portugal e León e, aínda hoxe, é o fito fronteirizo entre Portugal e as provincias de Zamora e Ourense. 

Como toda área fronteiriza, estes concellos fluctuaron históricamente entre diversas xurisdicións, tanto civís como eclesiásticas, de xeito que ata o século XIX coa creación actual das provincias e dos novos concellos, a situación quedou fixada tal como hoxe a coñecemos. 

Mapa, Diputación de Zamora.

Pois ben, ás beiras da vella estrada, no mais alto, atopábase, erqueita e poderosa, unha curiosa e ruda cruz que foi trasladada de lugar en diversas ocasións, nun vaivén que puido rematar cosa súa destrución e esquecemento: na  década de 1970 foi levada ata un prado cercano e logo, froito da presión veciñal, rehubicada na praza do pobo en Portela de Padornelo. No seu lugar orixinal chantouse unha réplica.

http://terraduero.info/descubre/Padornelo/Cruz-de-la-Portilla

O tremendo esteo que conforma a cruz mide ao redor dos tres metros de altura e, na parte superior, recórtase a cruz cristiana, conferíndolle o aspecto dun cruceiro. Ocupando unha das súas caras aparece gravada unha longa inscrición medieval. A cruz probablemente ten que ver e é a orixe etimolóxica do pobo: é posible que aluda á delimitación xurisdicional e, nas súas orixes mais profundas, puido ser unha pedrafita, transformada en cruz na Idade Media. 

Foto, Colmenero década 1970.

Para Castelao, a Cruz de As Portelas non é mais que un miliario cristianizado. Consideraba o miliario como o transo entre a pedrafita e o marco quilométrico, do mesmo xeito que na Bretaña francesa o "lech" é a transición entre o menhir e a cruz outa (croaz-hir). Este monolito enxertado ao carón dunha calzada, que no lugar denominan "vrea vella", atópase no  lindeiro natural de Galicia, ao entrarmos nas terras sanabresas de Zamora. 

Calco, Colmenero década 1970.

Para Castelao amosa unha semellanza absoluta e indiscutible co "lech" da Bretaña. Ademais aporta uns poucos mais datos de especial relevancia: os galegos que se dirixían a Castela deposibaban pedriñas ao seu pé, como así mesmo se facía noutras moitas pedrafitas galegas que xa temos reseñado neste blogue. Como conclusións, Castelao apostilla que a Cruz das Portelas é tan vella como as mais vellas da Bretaña e, por aparecer chantada á beira dunha calzada romana é moi probable que esteamos diante dun miliario reaprobeitado ou dun elemento de transición entre o miliario e a "cruz outa" de camiño.

 
Foto urdinheira.blogspot.com

Tamén hai xa moitos anos lín un artigo na Revista Larouco nº 3 asinado por Rodríguez Colmenero e Santiago Ferrer onde analizaban este fito polo miudo, logo dunha viaxe en automóbil na que inopinadamente atoparon este senlleiro exemplar. O título xa é unha declaración palmaria de intencións a saber, "El hito-estela prehistórico de las Portillas de Padornelo."

Foto urdinheira.blogspot.com

Na estrada N-525 de Vilacastín a Vigo -escribían daquila- erixíase na década de 1970 unha pedraffita de granito que medía mais de tres metros de altura, co terzo superior esculpido en forma de cruz. Nun primeiro intre pensaron que se trataba dun miliario romano cristianizado (igual que Castelao), cousa que trocou algúns anos despois.  A continuación relatan os azarosos vaivéns do adusto mololito (que non remataron ata fai ben pouco): desapareceu do seu lugar ata que o redescubriron semierecto e a preto de cen metros do seu lugar de emprazamento orixinal, na aba setentrional do outeiro que flanquea o pobo polo sul.

http://terraduero.info/descubre/Padornelo/Cruz-de-la-Portilla

O posterior, detido e minucioso estudo, fixo que se decantasen pola adscrición ás estelas-menhires prehistóricas, refeita na Idade Media como cruceiro e tamén como posible fito de peregrinación. Dese xeito atopan paralelismos con outras estelas deste tipo coma o reverso da estela de Faioes, a do Rosal, Oimbra e A Gudiña, todos eles lugares relativamente pretos. Os paralelismos refírense sobre todo á metade inferior, con dúas bandas superpostas entre si. Na cara anterior descubren restos dos traballos da labra orixinario e o resto é o desvastado realizado na época medieval. 

As conclusións de Colmenero-Ferrer céntranse na consideración de que se trataba dunha pedrafita (estela-menhir) das do tipo fálico con decoración de bandas en relevo; probablemente, na parte superior remataría cun modelado antropomorfo destruido pola remodelacion no meievo. A proba é o  brazo horizontal da cruz  que serían as extemidades superiores. Aventuran tamén que a forma orixinal sería a dun cilindro do que sobresairían os muñóns dos brazos rematando en hemiesfera apuntada, sumando á estampa actual as dúas bandas laterais. 

Imaxe Concello de Lubián.

O remate triangular superior da cruz suxire que en orixe era un cono, de xeito que todo o conxunto formaba unha gran pedrafita das do tipo fálico. O autores, en suma, manteñen que este tipo de estelas-menhir seguiron a manterse na época romana coas mesmas funcións, como fitos de termo despois e sempre como "talismáns pripiciadores da fecundidade."

http://terraduero.info/descubre/Padornelo/Cruz-de-la-Portilla

As cruces monolíticas deste tipo é posible e probable que fosen pedrafitas reutilizadas, voltas a esculpir en forma de cruz. Como opina Dolores de la Peña, pode ser unha auténtica e antiga cruz dos camiños, o que se coñece como "hermae". Estes enigmáticos elementos colocábanse nos cruzamentos, e logo evolucionarian cara ao cruceiro cristián.

Debuxo de Castelao.

Para rematar, unha xeira pequena de consideracións. Comenzamos co topónimo "portela" (portilla) que se refire a un paso de montaña que se remonta á prehistoria. Como sabemos, son pasos de montaña e as pedrafitas poderían funcionar como pedras de termo (marcadores territoriais), sinais de rutas e abranguindo todo o anterior, como elementos simbólicos e rituais importantes para a comunidade en calquera época. Hai que considerar que estamos diante dunha ruta de tránsito empregada desde a prehistoria: vía romana, ruta xacobea (Camiño Sanabrés), antiga vía dos arrieiros... Polo tanto un auténtico punto de deslinde e de paso, o típico lugar para colocar pedrafitas e fitos antigos. Pero estamos diante da parroquia de Portela de Padornelo: "Padornelo" (ao igual que "Pedrón" ou "Padrón") é un topónimo íntimamente vencellado a pedras verticais, mollóns ou fitos e, por suposto, a pedrafitas megalíticas. Como xa vimos mantendo  noutras entradas, malia que hoxe non sexa unha pedrafita, o topónimo indica que posiblemente existise unha pedrafita empregada como límite, como sinal anunciadora e, como non, como símbolo fálico.

Imaxe corporativa do Concello de Lubián.

EN SIGRÁS, ESPERANDO QUE PASE ALGO, 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

NON Á GUERRA INDECENTE, COMO TODAS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES CON SUSTANCIA

https://urdinheira.blogspot.com/2011/07/unha-estatua-menhir-nas-portillas-do.html

http://terraduero.info/descubre/Padornelo/Cruz-de-la-Portilla

https://tuvozdigital.com/wp-content/uploads/2019/02/revista-N59-2019.pdf

https://es.wikipedia.org/wiki/Alta_Sanabria#/media/Archivo:1838_detalle_mombuey.jpg

Rodríguez Colmenero, A., Ferrer, S. Por tierras de León y Zamora. Nuevas inscripciones y reinterpretación de otras. Larouco, 3: 237-242.

https://www.diputaciondezamora.es/opencms/export/sites/dipu-zamora/.Archivos/documentos/provincia/portada/mapa-de-la-provincia-de-zamora.pdf

J. R. Ortiz del Cueto e Laura López Covacho: “Prospecciones arqueológicas en la Alta Sanabria: Resultados etnográficos pastoriles”. PDF.

PEDRAFITA-MENHIR MARCO CONMEMORATIVO EN MEAUS. Meaus

PEDRAFITA-MENHIR MARCO CONMEMORATIVO 

SOSPEITOSOS HABITUAIS XV

"Juré nunca mantenerme en silencio cuando los seres humanos soportasen sufrimiento y humillación. Siempre debemos tomar parte. La neutralidad ayuda al opresor, nunca a la víctima. El silencio alienta al torturador, nunca al torturado."

Elie Wiesel, 1986.

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Volto con inusitada ledicia ás nosas terras do sul. Aquila área con especial relevancia, con especial atractivo e con espeiciais características que a singularizan. Comarca transfonteiriza que destaca por valores de todo tipo: congostras ancestrais, etnografía, megalitismo, cultura castrexa, mundo romano, Alta e Baixa Idade media, naturaleza endémica, formacións naturais, mosteiros, castelos, vilas, pobos petrificados no tempo, fauna e flora única, espectaculares cursos fluviais, construcións adxetivas.., todo un universo desperso nunha comarca, escondido, agazapado, ás veces recóndito, entre as brumas lexendarias das profundas fronteiras, mistura de costumes, de formas, de xentes, de idiomas. Unha fala e un pobo con identidade de seu: o Couto Mixto.

https://www.talesofawanderer.com/blog/2015/02/08/couto-mixto/

Antes de entrar en contexto, recordar que aldea de Meaus, do concello de Baltar, xunto con  Santiago e Rubiás (Calvos de Randín) formaron parte dun caso curioso e único en Europa do que veuse nomear unha República independente. Malia que non existira tal denominación, o certo é que efectivamente durante un tan longo período de tempo como son setecentos anos, existiu de feito o mítico Couto Mixto e o seu Camiño Privilexiado.

https://www.talesofawanderer.com/blog/2015/02/08/couto-mixto/

Hoxe voume tirar pola fiestra sen paracaidas e traio a colación este esteo magnífico e significativo usado como fito ou escultura conmemorativa: unha peza estupenda (non se me ocurre nada mellor) para conmemorar ou para sinalizar a importancia de Meaus no sistema organizativo do Couto Mixto.

Mapa de José de Castro López, 1863.

Para ir rematando,  aí vai unha pequena digresión ao redor do topónimo "meaus". Adoitanse defender tres posturas en canto ao seu significado. Unha delas mantén que "meaus" equivale a "maus" que ben significar "malo". Polo tanto faría referencia a terrenos que non son moi aptos para a agricultura, inhóspitos... Outra das interpretación relaciona a súa etimoloxía con termos xeográficos ou de propiedade, de xeito que podería proceder do termo latino "medianus" e dicir, "situado no medio". A partir de aí a evolución fonética chega a "meaos" e logo a "meaus"  e/ou "maus". É esta unha interpretación no senso xeográfico: referido a unha posición central ou intermedia, como coincide na súa situación dentro do Couto Mixto. A etimoloxía popular fico o resto: a palabra evolucionou a As Maus de xeito que se asociou a palabra descoñecida coa palabra "maus" (man), malia non ter relación real algunha. A última interpración (que eu coñeza) mantén que é un hidrotopónimo: procedería da raíz indoeuropea *mã- ou *mãw- que significa húmido, mollado ou pantano...

Mapa turístico da Baixa Limia.

Non sei si é unha peza moderna, si foi tallada pola man do home ou é natural... O que podo supoñer e supoño é que se trata dalgún fito prehistórico empregado para isa función.  Amosa forma aparentemente cadrangular cunha cara recta e outra abombada, coma o falo, o que lle está a conferir un claro aspecto fálico. A forma e a talla parecen avaliar esta feble hipótese, a falta de mais información. E, si non fose así, trátase sen dúbida dunha pedrafita moderna que merece figurar no catálogo inconmensurable das pedrafitas galaicas. 

En Sigrás, no irremediable inverno de 2026.

Saúde, sorte e libros!!!

NON Á GUERRA!!!

BIBLIOGRAFÍA ESENCIALMENTE FUNDADMENTAL

Barros, Carlos (1994). "O Couto Mixto. Unha república esquecida". Medievalismo.

Cairo, Heriberto; Godinho, Paula (2013). "El tratado de Lisboa de 1864: la demarcación de la frontera y las identificaciones nacionales". Historia y política: Ideas, procesos y movimientos sociales (30).

Brandón, Delfín Modesto (1907). "Interesante Historieta del Coto Mixto: con una digresión político-social-religiosa". A Coruña: Tierra Gallega.

García Mañá, L. M. (2005) Couto Mixto, unha república esquecida. Ed. Xerais.

López Mira, A. X. (2008) O Couto Mixto: Autogoberno, fronteiras e soberanías distantes. U. Vigo, Madrygal.

Rodríguez Cruz, José (2006). «O Couto Mixto: Lendas de tradición oral», en Lethes: Cadernos Culturais do Limia, nº. 7

PEDRAFITA-MENHIR PEDRA DO PIÓN. Santiago de Bravos, Ourol.

PEDRAFITA-MENHIR PEDRA DO PIÓN.

"Todos somos genios. Pero si juzgas a un pez por su capacidad de trepar árboles, vivirá toda su vida pensando que es un inútil." 

Albert Einstein

Debuxo versión Moncho Boga, Sigrás 2025.

Hoxe apetéceme mergullarme nesta rara pedrafita da que non sei prácticamente nada: nin estiven alí, nin sei onde está, tampouco podo dicir moitas cousas dela..., mais atráeme coma un imán. O que si sei de certo é que se me antoxa moi semellante á pedrafita Pedra Chantada na Terra Cha, tanto pola forma coma polo material arrugado polo tempo con que están labradas ambas as dúas. Mágoa non ter as vistas das posibles catro caras: malia que semella cilíndrica, probablemente, como acontece coa Pedra Chantada de Vilalba, a sección debe ser cadrangular coas arestas moi achanzadas, conferíndolle un aspecto case cilíndrico.

Podería dicir que o Marco do Pión é un punto na xeografía moi elevado e situado no Concello de Ourol. Emprázase nunha área  montesía, de serra, de cordal, que se caracteriza por debuxar unha paisaxe singular rural e boscosa do interior da Mariña lucense Occidental.

Fotografía de José Puentes.

O término "marco", como é ben sabido, tanto na cartografía como no eido arqueolóxico, adoita nomear un fito ou un mollón de pedra que delimita terras, parroquias, concellos e incluso provincias. "Pión" refírese ao nome específico deste alto monte e fai de referencia  ao "camiñante": é unha zona de paso relevante, moi preto do antigo "Camiño Real", no contorno inmediato da divisoria de augas do río Sor. O lugar, por iso, forma parte do patrimonio arqueotoponímico da comarca, marcando rutas de transo que conectaban o interior coa costa norte galega, mariñana, igual que pasa polas terras ortegalianas da Serra Faladoira, na outra vertente). Tamén hai que dicir que se atopa vencellado a necrópoles megalíticas: a divisoria de augas da bacía hidrográfica do río Sor, tanto o Camiño Real como as necrópoles megalíticas atópanse prácticamente na mesma divisoria.

Mapa de Domingo Fontán: pódese ver a parroquia de Bravos e
o Pico do Pión. Desde aí as augas verquen cara á bacía do Sor; desde a meirande
parte da parroquia, verquen cara á bacía do Landrove.

Como moitas outras veces, é significativa a análise de Dolores González de la Peña, que incide na frecuencia con que se menciona o Camiño Real no Catastro da Ensenada (1753), sobre todo nas delimitacións das parroquias que se atopan na bacía do río Sor ou nos seus lindeiros: na delimitación da parroquia de Bravos noméase o Marco do Pión, Coto do Peón, e a continuación o Camiño Real, que ven formando a fronteira natural.

Fotografía de José Puentes.

A bacía do Sor, limitada pola divisoria de augas da devandita bacía pola man esquerda amosa unha gran densidade de necrópoles, dólmenes, mámoas e pedrafitas, así como o camiño prehistórico dos arrieiros. Sen embargo pola parte dereita non amosa a mesma densidade (talvez porque non se lle adicaron os mesmos estudos e propeccións). Segundo Dolores a análise da microtoponimia podería axudar a descubrir novos elementos, así como exhaustivas prospeccións, engado eu. Redundando na importancia que debeu ter este Camiño Real, poderíanse relacionar coas aras adicadas aos Lares Viais achadas en Ourol, de xeito que probablemente este camiño xa sería unha ruta importante na prehistoria. A Ara Vial de Casas Vellas (Miñotos, Ourol) atopouse á beira do Camiño Real empotrada no muro dunha finca.

Como marco de termo, posiblemente pedrafita reaproveitada para esta nova función, separa as parroquias de Santiago de Bravos (Ourol), San Pantaleón de Cabanas (Ourol, Santa María de Cabanas (O Vicedo) e Santa María de Galdo (Viveiro).

Todos estes elementos, que teñen que ver co contexto inmediato e coa caracterización prehistórica da beira da Faladoira, falan da mais que probable adscrición tipolóxica da Pedrafita do Pión ao extraordinario universo megalítico galego.

En Sigrás, despois dunha semana da maldita guerra, 2026.

Saúde, sorte e libros!!!

NON Á GUERRA!!!

ENLACES RECOMENDADOS

https://jmpuentesr.wordpress.com/category/fotografias/

https://arqueotoponimia.blogspot.com/2021/06/divisoria-de-augas-do-sor.html#:~:text=As%C3%AD%20por%20exemplo%2C%20na%20delimitaci%C3%B3n%20da%20fegres%C3%ADa,cami%C3%B1ante)%20e%20de%20seguida%20o%20Cami%C3%B1o%20Real%2C

Dialnet-DedicatoriasALosLaresVialesEnLaProvinciaDeLugo-963560%20(1).pdf

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/200525000145/pr-g-204-ruta-ribeira-do-bispo-miradoiro-de-augas-caidas?langId=es_ES&tp=6&ctre=23

PEDRAFITA-MENHIR DO VIEIRO. San Martiño de Cotá, Friol.

PEDRAFITA-MENHIR DO VIEIRO

SOSPEITOSOS HABITUAIS XIV

"Los débiles no luchan. Los más fuertes quizás luchen una hora. Los que aún son más fuertes, luchan unos años. Pero los más fuertes de todos luchan toda su vida, y éstos son los indispensables".

Bertolt Brecht

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

E xa que estaba, virtualmente, nas frondosas terras de Friol, xa que estaba na Anta da Moruxosa e xa que alí ben pretiño eríxese un pequeno fito de granito que ben poidera ser unha pedrafita, deixeime levar pola tentación de expresar cunhas poucas e sinxelas verbas unha pequena descrición do devandito fito que se ergue como un cartaz pouco antes da necrópole megalítica da Moruxosa.

Fotografía de Xabier Moure, 2013.

Sen dúbida este chanto ergueito no camiño prehistórico é un dos candidatos tradicionais a pasar a formar parte das miñas pedrafitas sospeitosas habituais: teno ben merecido. Debo subliñar que a primeira vez que estiven por estes lares, no lugar non había ningún esteo: non estaba, foi chantada con posterioridade. Malia iso, talvez foi atopada como moitas outras tapada e volta a erixir por algún veciño que admirou a súa boa feitura, digo eu.

Esteos á beira da Casa da Moruxosa. Foto de Xabier Moure, 2013.

Pero, redundanto na mesma consideración, pouco logo de contemplar a fotografía anterior enviada por Moure, tamén me enviou outra fotografía dunhas laxas que ben poideran ser os restos dunha anta froito do que tantas veces lle pasa en Galicia ao noso desprotexido patrimonio. Sumando elementos, non podo deixar de pensar que unha cousa leva á outra, esta a outra mais e dese xeito podo perxeñar un pequeno relato.

Posibles cazoliñas nun dos esteos. 
Fotografía de Xabier Moure, 2013.

O chanto, esteo ou fito sen lugar a dúbidas foi feito pola man de home, é de naturaleza antrópica. Non sei porque apareceu aí, pero podo imaxinar, como tantas outras veces, a un paisano que o atopou roturando as terras e, pola súa boa feitura, decidiu chantalo no lugar no que agora o podemos contemplar...

Fotografía de Moncho Boga, 2025.

Esta inopinada pedrafita atópase, ao igual que a anta e a necrópole da Moruxosa, situada detrás da Casa da Moruxosa, tamén denominada Casa do vieiro. Malia que hoxe é a parte posterior, noutrora tivo que ser a parte de diante debido a que por aí serpenteaba o Camiño Real, antigo camiño prehistórico. Encrávase nun antigo cruzamento, nunha encrucillada.

Fotografía de Moncho Boga, 2025.

Estruturralmente estamos diante dun fito que apenas sobrepasa o metro de altura e amosa certa sección cadrangular coas arestas moi achanzadas o que lle confire un aspecto xeral de cilindro. No ano 2013 (como se pode testemuña a fotografía) estaba chantado perfectamente nivelado, perpendicular ao chan; hoxe en día amosa unha considerable inclinación. 

Fotografía de Moncho Boga, 2025.

Nunha da súas caras poden apreciarse unha xeira de concavidades que talvez sexan coviñas, cazoliñas hemiesféricas: si a apreciación é correcta estaríamos sen dúbida diante dunha auténtica pedrafita.

Fotografía de Moncho Boga, 2025.

Abundando sobre a súa adscrición, o contexto megalítico da área e o camiño prehistórico semellan datos moi interesantes para a súa caracterización megalítica. Alberte Alonso a cataloga como "pedrafita con outras funcións":  e dicir, puido funcionar como marco significativo ao longo dos milenios con funcións representativas en cada época, como un referente, como un fito anunciador da necrópole...

Fotografía de Moncho Boga, 2025.

Pouco mais podo dicir deste raro exemplar chantado e esquecido..., un exemplar que foi trasladado ata aquí e chantado no lugar mais apropiado, se exceptuamos o seu propio lugar de emmprazamento, descoñecido. Unha mágoa...

En Sigrás, nos días procelosos que nos tocou vivir, 2026.

Saúde, sorte e libros!!!

NON Á GUERRA!!!

ENLACES

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Cot%C3%A1