PEDRAFITA-MENHIR DA PORTELA DE PADORNELO. Lubián, Alta Sanabria, Zamora.

PEDRAFITA-MENHIR DA PORTELA DE PADORNELO

"El tiempo todo lo da y todo lo quita; todo cambia pero nada perece." 

Giordano Bruno

Debuxos de Moncho Boga.

Hai xa moitos anos que lle levo dando voltas a un extraordinario cruceiro estudado e debuxado por Castelao: a Cruz das Portelas de Padornelo, situado no Concello de Lubián, na Alta Sanabria, lindeiro co país galego. Antes de entrar nunha análise mais minuciosa ao carón deste enigmático fito, vou precisar algunhas pequenas notas xeográficas e aquilas vencelladas coa historia das mentalidades deste especial emprazamento fronteirizo.

Mapa: Diputación de Zamora.

A  Alta Sanabria está conformada polos concellos de Hermesinde, Lubián, Pías e Porto (provincia de Zamora, Comunidade Autónoma de Castilla-León) e tradicionalmente a fala, a toponimía e a meirande parte dos seus costumes e tradicións son esencialmente galegos e por iso os concellos da Baixa Sanabria os coñecen co alcume de "los gallegos". Mesmo os habitantes destes catro concellos identifícanse como galegos, desde o mesmo Porto de O Padornelo.

Foto de Padornelo, Concello de Lubián.

Xeográficamente a peculiar situación de As Portelas exténdese entre  Padornelo e A Canda: unha auténtica fronteira natural entre Galicia e  a Alta Sanabria. No extremo suloccidental atópase o "Penedo dos Tres Reinos" que é o lugar onde están a confluir os reinos de Galicia, Portugal e León e, aínda hoxe, é o fito fronteirizo entre Portugal e as provincias de Zamora e Ourense. 

Como toda área fronteiriza, estes concellos fluctuaron históricamente entre diversas xurisdicións, tanto civís como eclesiásticas, de xeito que ata o século XIX coa creación actual das provincias e dos novos concellos, a situación quedou fixada tal como hoxe a coñecemos. 

Mapa, Diputación de Zamora.

Pois ben, ás beiras da vella estrada, no mais alto, atopábase, erqueita e poderosa, unha curiosa e ruda cruz que foi trasladada de lugar en diversas ocasións, nun vaivén que puido rematar cosa súa destrución e esquecemento: na  década de 1970 foi levada ata un prado cercano e logo, froito da presión veciñal, rehubicada na praza do pobo en Portela de Padornelo. No seu lugar orixinal chantouse unha réplica.

http://terraduero.info/descubre/Padornelo/Cruz-de-la-Portilla

O tremendo esteo que conforma a cruz mide ao redor dos tres metros de altura e, na parte superior, recórtase a cruz cristiana, conferíndolle o aspecto dun cruceiro. Ocupando unha das súas caras aparece gravada unha longa inscrición medieval. A cruz probablemente ten que ver e é a orixe etimolóxica do pobo: é posible que aluda á delimitación xurisdicional e, nas súas orixes mais profundas, puido ser unha pedrafita, transformada en cruz na Idade Media. 

Foto, Colmenero década 1970.

Para Castelao, a Cruz de As Portelas non é mais que un miliario cristianizado. Consideraba o miliario como o transo entre a pedrafita e o marco quilométrico, do mesmo xeito que na Bretaña francesa o "lech" é a transición entre o menhir e a cruz outa (croaz-hir). Este monolito enxertado ao carón dunha calzada, que no lugar denominan "vrea vella", atópase no  lindeiro natural de Galicia, ao entrarmos nas terras sanabresas de Zamora. 

Calco, Colmenero década 1970.

Para Castelao amosa unha semellanza absoluta e indiscutible co "lech" da Bretaña. Ademais aporta uns poucos mais datos de especial relevancia: os galegos que se dirixían a Castela deposibaban pedriñas ao seu pé, como así mesmo se facía noutras moitas pedrafitas galegas que xa temos reseñado neste blogue. Como conclusións, Castelao apostilla que a Cruz das Portelas é tan vella como as mais vellas da Bretaña e, por aparecer chantada á beira dunha calzada romana é moi probable que esteamos diante dun miliario reaprobeitado ou dun elemento de transición entre o miliario e a "cruz outa" de camiño.

 
Foto urdinheira.blogspot.com

Tamén hai xa moitos anos lín un artigo na Revista Larouco nº 3 asinado por Rodríguez Colmenero e Santiago Ferrer onde analizaban este fito polo miudo, logo dunha viaxe en automóbil na que inopinadamente atoparon este senlleiro exemplar. O título xa é unha declaración palmaria de intencións a saber, "El hito-estela prehistórico de las Portillas de Padornelo."

Foto urdinheira.blogspot.com

Na estrada N-525 de Vilacastín a Vigo -escribían daquila- erixíase na década de 1970 unha pedraffita de granito que medía mais de tres metros de altura, co terzo superior esculpido en forma de cruz. Nun primeiro intre pensaron que se trataba dun miliario romano cristianizado (igual que Castelao), cousa que trocou algúns anos despois.  A continuación relatan os azarosos vaivéns do adusto mololito (que non remataron ata fai ben pouco): desapareceu do seu lugar ata que o redescubriron semierecto e a preto de cen metros do seu lugar de emprazamento orixinal, na aba setentrional do outeiro que flanquea o pobo polo sul.

http://terraduero.info/descubre/Padornelo/Cruz-de-la-Portilla

O posterior, detido e minucioso estudo, fixo que se decantasen pola adscrición ás estelas-menhires prehistóricas, refeita na Idade Media como cruceiro e tamén como posible fito de peregrinación. Dese xeito atopan paralelismos con outras estelas deste tipo coma o reverso da estela de Faioes, a do Rosal, Oimbra e A Gudiña, todos eles lugares relativamente pretos. Os paralelismos refírense sobre todo á metade inferior, con dúas bandas superpostas entre si. Na cara anterior descubren restos dos traballos da labra orixinario e o resto é o desvastado realizado na época medieval. 

As conclusións de Colmenero-Ferrer céntranse na consideración de que se trataba dunha pedrafita (estela-menhir) das do tipo fálico con decoración de bandas en relevo; probablemente, na parte superior remataría cun modelado antropomorfo destruido pola remodelacion no meievo. A proba é o  brazo horizontal da cruz  que serían as extemidades superiores. Aventuran tamén que a forma orixinal sería a dun cilindro do que sobresairían os muñóns dos brazos rematando en hemiesfera apuntada, sumando á estampa actual as dúas bandas laterais. 

Imaxe Concello de Lubián.

O remate triangular superior da cruz suxire que en orixe era un cono, de xeito que todo o conxunto formaba unha gran pedrafita das do tipo fálico. O autores, en suma, manteñen que este tipo de estelas-menhir seguiron a manterse na época romana coas mesmas funcións, como fitos de termo despois e sempre como "talismáns pripiciadores da fecundidade."

http://terraduero.info/descubre/Padornelo/Cruz-de-la-Portilla

As cruces monolíticas deste tipo é posible e probable que fosen pedrafitas reutilizadas, voltas a esculpir en forma de cruz. Como opina Dolores de la Peña, pode ser unha auténtica e antiga cruz dos camiños, o que se coñece como "hermae". Estes enigmáticos elementos colocábanse nos cruzamentos, e logo evolucionarian cara ao cruceiro cristián.

Debuxo de Castelao.

Para rematar, unha xeira pequena de consideracións. Comenzamos co topónimo "portela" (portilla) que se refire a un paso de montaña que se remonta á prehistoria. Como sabemos, son pasos de montaña e as pedrafitas poderían funcionar como pedras de termo (marcadores territoriais), sinais de rutas e abranguindo todo o anterior, como elementos simbólicos e rituais importantes para a comunidade en calquera época. Hai que considerar que estamos diante dunha ruta de tránsito empregada desde a prehistoria: vía romana, ruta xacobea (Camiño Sanabrés), antiga vía dos arrieiros... Polo tanto un auténtico punto de deslinde e de paso, o típico lugar para colocar pedrafitas e fitos antigos. Pero estamos diante da parroquia de Portela de Padornelo: "Padornelo" (ao igual que "Pedrón" ou "Padrón") é un topónimo íntimamente vencellado a pedras verticais, mollóns ou fitos e, por suposto, a pedrafitas megalíticas. Como xa vimos mantendo  noutras entradas, malia que hoxe non sexa unha pedrafita, o topónimo indica que posiblemente existise unha pedrafita empregada como límite, como sinal anunciadora e, como non, como símbolo fálico.

Imaxe corporativa do Concello de Lubián.

EN SIGRÁS, ESPERANDO QUE PASE ALGO, 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

NON Á GUERRA INDECENTE, COMO TODAS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES CON SUSTANCIA

https://urdinheira.blogspot.com/2011/07/unha-estatua-menhir-nas-portillas-do.html

http://terraduero.info/descubre/Padornelo/Cruz-de-la-Portilla

https://tuvozdigital.com/wp-content/uploads/2019/02/revista-N59-2019.pdf

https://es.wikipedia.org/wiki/Alta_Sanabria#/media/Archivo:1838_detalle_mombuey.jpg

Rodríguez Colmenero, A., Ferrer, S. Por tierras de León y Zamora. Nuevas inscripciones y reinterpretación de otras. Larouco, 3: 237-242.

https://www.diputaciondezamora.es/opencms/export/sites/dipu-zamora/.Archivos/documentos/provincia/portada/mapa-de-la-provincia-de-zamora.pdf

J. R. Ortiz del Cueto e Laura López Covacho: “Prospecciones arqueológicas en la Alta Sanabria: Resultados etnográficos pastoriles”. PDF.

PEDRAFITA-MENHIR MARCO CONMEMORATIVO EN MEAUS. Meaus

PEDRAFITA-MENHIR MARCO CONMEMORATIVO 

SOSPEITOSOS HABITUAIS XV

"Juré nunca mantenerme en silencio cuando los seres humanos soportasen sufrimiento y humillación. Siempre debemos tomar parte. La neutralidad ayuda al opresor, nunca a la víctima. El silencio alienta al torturador, nunca al torturado."

Elie Wiesel, 1986.

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Volto con inusitada ledicia ás nosas terras do sul. Aquila área con especial relevancia, con especial atractivo e con espeiciais características que a singularizan. Comarca transfonteiriza que destaca por valores de todo tipo: congostras ancestrais, etnografía, megalitismo, cultura castrexa, mundo romano, Alta e Baixa Idade media, naturaleza endémica, formacións naturais, mosteiros, castelos, vilas, pobos petrificados no tempo, fauna e flora única, espectaculares cursos fluviais, construcións adxetivas.., todo un universo desperso nunha comarca, escondido, agazapado, ás veces recóndito, entre as brumas lexendarias das profundas fronteiras, mistura de costumes, de formas, de xentes, de idiomas. Unha fala e un pobo con identidade de seu: o Couto Mixto.

https://www.talesofawanderer.com/blog/2015/02/08/couto-mixto/

Antes de entrar en contexto, recordar que aldea de Meaus, do concello de Baltar, xunto con  Santiago e Rubiás (Calvos de Randín) formaron parte dun caso curioso e único en Europa do que veuse nomear unha República independente. Malia que non existira tal denominación, o certo é que efectivamente durante un tan longo período de tempo como son setecentos anos, existiu de feito o mítico Couto Mixto e o seu Camiño Privilexiado.

https://www.talesofawanderer.com/blog/2015/02/08/couto-mixto/

Hoxe voume tirar pola fiestra sen paracaidas e traio a colación este esteo magnífico e significativo usado como fito ou escultura conmemorativa: unha peza estupenda (non se me ocurre nada mellor) para conmemorar ou para sinalizar a importancia de Meaus no sistema organizativo do Couto Mixto.

Mapa de José de Castro López, 1863.

Para ir rematando,  aí vai unha pequena digresión ao redor do topónimo "meaus". Adoitanse defender tres posturas en canto ao seu significado. Unha delas mantén que "meaus" equivale a "maus" que ben significar "malo". Polo tanto faría referencia a terrenos que non son moi aptos para a agricultura, inhóspitos... Outra das interpretación relaciona a súa etimoloxía con termos xeográficos ou de propiedade, de xeito que podería proceder do termo latino "medianus" e dicir, "situado no medio". A partir de aí a evolución fonética chega a "meaos" e logo a "meaus"  e/ou "maus". É esta unha interpretación no senso xeográfico: referido a unha posición central ou intermedia, como coincide na súa situación dentro do Couto Mixto. A etimoloxía popular fico o resto: a palabra evolucionou a As Maus de xeito que se asociou a palabra descoñecida coa palabra "maus" (man), malia non ter relación real algunha. A última interpración (que eu coñeza) mantén que é un hidrotopónimo: procedería da raíz indoeuropea *mã- ou *mãw- que significa húmido, mollado ou pantano...

Mapa turístico da Baixa Limia.

Non sei si é unha peza moderna, si foi tallada pola man do home ou é natural... O que podo supoñer e supoño é que se trata dalgún fito prehistórico empregado para isa función.  Amosa forma aparentemente cadrangular cunha cara recta e outra abombada, coma o falo, o que lle está a conferir un claro aspecto fálico. A forma e a talla parecen avaliar esta feble hipótese, a falta de mais información. E, si non fose así, trátase sen dúbida dunha pedrafita moderna que merece figurar no catálogo inconmensurable das pedrafitas galaicas. 

En Sigrás, no irremediable inverno de 2026.

Saúde, sorte e libros!!!

NON Á GUERRA!!!

BIBLIOGRAFÍA ESENCIALMENTE FUNDADMENTAL

Barros, Carlos (1994). "O Couto Mixto. Unha república esquecida". Medievalismo.

Cairo, Heriberto; Godinho, Paula (2013). "El tratado de Lisboa de 1864: la demarcación de la frontera y las identificaciones nacionales". Historia y política: Ideas, procesos y movimientos sociales (30).

Brandón, Delfín Modesto (1907). "Interesante Historieta del Coto Mixto: con una digresión político-social-religiosa". A Coruña: Tierra Gallega.

García Mañá, L. M. (2005) Couto Mixto, unha república esquecida. Ed. Xerais.

López Mira, A. X. (2008) O Couto Mixto: Autogoberno, fronteiras e soberanías distantes. U. Vigo, Madrygal.

Rodríguez Cruz, José (2006). «O Couto Mixto: Lendas de tradición oral», en Lethes: Cadernos Culturais do Limia, nº. 7

PEDRAFITA-MENHIR PEDRA DO PIÓN. Santiago de Bravos, Ourol.

PEDRAFITA-MENHIR PEDRA DO PIÓN.

"Todos somos genios. Pero si juzgas a un pez por su capacidad de trepar árboles, vivirá toda su vida pensando que es un inútil." 

Albert Einstein

Debuxo versión Moncho Boga, Sigrás 2025.

Hoxe apetéceme mergullarme nesta rara pedrafita da que non sei prácticamente nada: nin estiven alí, nin sei onde está, tampouco podo dicir moitas cousas dela..., mais atráeme coma un imán. O que si sei de certo é que se me antoxa moi semellante á pedrafita Pedra Chantada na Terra Cha, tanto pola forma coma polo material arrugado polo tempo con que están labradas ambas as dúas. Mágoa non ter as vistas das posibles catro caras: malia que semella cilíndrica, probablemente, como acontece coa Pedra Chantada de Vilalba, a sección debe ser cadrangular coas arestas moi achanzadas, conferíndolle un aspecto case cilíndrico.

Podería dicir que o Marco do Pión é un punto na xeografía moi elevado e situado no Concello de Ourol. Emprázase nunha área  montesía, de serra, de cordal, que se caracteriza por debuxar unha paisaxe singular rural e boscosa do interior da Mariña lucense Occidental.

Fotografía de José Puentes.

O término "marco", como é ben sabido, tanto na cartografía como no eido arqueolóxico, adoita nomear un fito ou un mollón de pedra que delimita terras, parroquias, concellos e incluso provincias. "Pión" refírese ao nome específico deste alto monte e fai de referencia  ao "camiñante": é unha zona de paso relevante, moi preto do antigo "Camiño Real", no contorno inmediato da divisoria de augas do río Sor. O lugar, por iso, forma parte do patrimonio arqueotoponímico da comarca, marcando rutas de transo que conectaban o interior coa costa norte galega, mariñana, igual que pasa polas terras ortegalianas da Serra Faladoira, na outra vertente). Tamén hai que dicir que se atopa vencellado a necrópoles megalíticas: a divisoria de augas da bacía hidrográfica do río Sor, tanto o Camiño Real como as necrópoles megalíticas atópanse prácticamente na mesma divisoria.

Mapa de Domingo Fontán: pódese ver a parroquia de Bravos e
o Pico do Pión. Desde aí as augas verquen cara á bacía do Sor; desde a meirande
parte da parroquia, verquen cara á bacía do Landrove.

Como moitas outras veces, é significativa a análise de Dolores González de la Peña, que incide na frecuencia con que se menciona o Camiño Real no Catastro da Ensenada (1753), sobre todo nas delimitacións das parroquias que se atopan na bacía do río Sor ou nos seus lindeiros: na delimitación da parroquia de Bravos noméase o Marco do Pión, Coto do Peón, e a continuación o Camiño Real, que ven formando a fronteira natural.

Fotografía de José Puentes.

A bacía do Sor, limitada pola divisoria de augas da devandita bacía pola man esquerda amosa unha gran densidade de necrópoles, dólmenes, mámoas e pedrafitas, así como o camiño prehistórico dos arrieiros. Sen embargo pola parte dereita non amosa a mesma densidade (talvez porque non se lle adicaron os mesmos estudos e propeccións). Segundo Dolores a análise da microtoponimia podería axudar a descubrir novos elementos, así como exhaustivas prospeccións, engado eu. Redundando na importancia que debeu ter este Camiño Real, poderíanse relacionar coas aras adicadas aos Lares Viais achadas en Ourol, de xeito que probablemente este camiño xa sería unha ruta importante na prehistoria. A Ara Vial de Casas Vellas (Miñotos, Ourol) atopouse á beira do Camiño Real empotrada no muro dunha finca.

Como marco de termo, posiblemente pedrafita reaproveitada para esta nova función, separa as parroquias de Santiago de Bravos (Ourol), San Pantaleón de Cabanas (Ourol, Santa María de Cabanas (O Vicedo) e Santa María de Galdo (Viveiro).

Todos estes elementos, que teñen que ver co contexto inmediato e coa caracterización prehistórica da beira da Faladoira, falan da mais que probable adscrición tipolóxica da Pedrafita do Pión ao extraordinario universo megalítico galego.

En Sigrás, despois dunha semana da maldita guerra, 2026.

Saúde, sorte e libros!!!

NON Á GUERRA!!!

ENLACES RECOMENDADOS

https://jmpuentesr.wordpress.com/category/fotografias/

https://arqueotoponimia.blogspot.com/2021/06/divisoria-de-augas-do-sor.html#:~:text=As%C3%AD%20por%20exemplo%2C%20na%20delimitaci%C3%B3n%20da%20fegres%C3%ADa,cami%C3%B1ante)%20e%20de%20seguida%20o%20Cami%C3%B1o%20Real%2C

Dialnet-DedicatoriasALosLaresVialesEnLaProvinciaDeLugo-963560%20(1).pdf

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/200525000145/pr-g-204-ruta-ribeira-do-bispo-miradoiro-de-augas-caidas?langId=es_ES&tp=6&ctre=23

PEDRAFITA-MENHIR DO VIEIRO. San Martiño de Cotá, Friol.

PEDRAFITA-MENHIR DO VIEIRO

SOSPEITOSOS HABITUAIS XIV

"Los débiles no luchan. Los más fuertes quizás luchen una hora. Los que aún son más fuertes, luchan unos años. Pero los más fuertes de todos luchan toda su vida, y éstos son los indispensables".

Bertolt Brecht

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

E xa que estaba, virtualmente, nas frondosas terras de Friol, xa que estaba na Anta da Moruxosa e xa que alí ben pretiño eríxese un pequeno fito de granito que ben poidera ser unha pedrafita, deixeime levar pola tentación de expresar cunhas poucas e sinxelas verbas unha pequena descrición do devandito fito que se ergue como un cartaz pouco antes da necrópole megalítica da Moruxosa.

Fotografía de Xabier Moure, 2013.

Sen dúbida este chanto ergueito no camiño prehistórico é un dos candidatos tradicionais a pasar a formar parte das miñas pedrafitas sospeitosas habituais: teno ben merecido. Debo subliñar que a primeira vez que estiven por estes lares, no lugar non había ningún esteo: non estaba, foi chantada con posterioridade. Malia iso, talvez foi atopada como moitas outras tapada e volta a erixir por algún veciño que admirou a súa boa feitura, digo eu.

Esteos á beira da Casa da Moruxosa. Foto de Xabier Moure, 2013.

Pero, redundanto na mesma consideración, pouco logo de contemplar a fotografía anterior enviada por Moure, tamén me enviou outra fotografía dunhas laxas que ben poideran ser os restos dunha anta froito do que tantas veces lle pasa en Galicia ao noso desprotexido patrimonio. Sumando elementos, non podo deixar de pensar que unha cousa leva á outra, esta a outra mais e dese xeito podo perxeñar un pequeno relato.

Posibles cazoliñas nun dos esteos. 
Fotografía de Xabier Moure, 2013.

O chanto, esteo ou fito sen lugar a dúbidas foi feito pola man de home, é de naturaleza antrópica. Non sei porque apareceu aí, pero podo imaxinar, como tantas outras veces, a un paisano que o atopou roturando as terras e, pola súa boa feitura, decidiu chantalo no lugar no que agora o podemos contemplar...

Fotografía de Moncho Boga, 2025.

Esta inopinada pedrafita atópase, ao igual que a anta e a necrópole da Moruxosa, situada detrás da Casa da Moruxosa, tamén denominada Casa do vieiro. Malia que hoxe é a parte posterior, noutrora tivo que ser a parte de diante debido a que por aí serpenteaba o Camiño Real, antigo camiño prehistórico. Encrávase nun antigo cruzamento, nunha encrucillada.

Fotografía de Moncho Boga, 2025.

Estruturralmente estamos diante dun fito que apenas sobrepasa o metro de altura e amosa certa sección cadrangular coas arestas moi achanzadas o que lle confire un aspecto xeral de cilindro. No ano 2013 (como se pode testemuña a fotografía) estaba chantado perfectamente nivelado, perpendicular ao chan; hoxe en día amosa unha considerable inclinación. 

Fotografía de Moncho Boga, 2025.

Nunha da súas caras poden apreciarse unha xeira de concavidades que talvez sexan coviñas, cazoliñas hemiesféricas: si a apreciación é correcta estaríamos sen dúbida diante dunha auténtica pedrafita.

Fotografía de Moncho Boga, 2025.

Abundando sobre a súa adscrición, o contexto megalítico da área e o camiño prehistórico semellan datos moi interesantes para a súa caracterización megalítica. Alberte Alonso a cataloga como "pedrafita con outras funcións":  e dicir, puido funcionar como marco significativo ao longo dos milenios con funcións representativas en cada época, como un referente, como un fito anunciador da necrópole...

Fotografía de Moncho Boga, 2025.

Pouco mais podo dicir deste raro exemplar chantado e esquecido..., un exemplar que foi trasladado ata aquí e chantado no lugar mais apropiado, se exceptuamos o seu propio lugar de emmprazamento, descoñecido. Unha mágoa...

En Sigrás, nos días procelosos que nos tocou vivir, 2026.

Saúde, sorte e libros!!!

NON Á GUERRA!!!

ENLACES

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Cot%C3%A1

ANTA-DOLMEN DE MORUXOSA. San Martiño de Cotá, Friol.

ANTA-DOLMEN DE MORUXOSA

"Con la guerra aumentan las propiedades de los hacendados, aumenta la miseria de los miserables, aumentan los discursos del general, y crece el silencio de los hombres."

Bertolt Brech

Debuxos versión de Moncho Boga.

O Concello de Friol, ao que volto e retorno sempre que podo, é  un enorme concello ubicado na extremeira occidental da provincia de Lugo, lindando coa provincia de A Coruña. Está conformado por trinta e dúas parroquias e mais de trescentas entidades de poboación (lugares, barrios), moitos deles lamentablemente abandonadoa hoxe en día, nun proceso paulatino de despoboación do territorio rural.

O motivo de subir outra entrada sobre a Anta da Moruxosa (xa publicada neste blogue o 13 de xuño de 2012) débese a dous motivos fundamentais: a nostalxia das primeiras veces a finais do século XX, a participación no minucioso traballo de campo de "Prospección arqueolóxica cara á Delimitación e Declaración de Ben de Interese Cultural de Xacementos Megalíticos das Provincias de A Coruña e Lugo", da man do arqueólogo Fidel Méndez, Begoña e Jose, que estivemos traballando arreo en varios xacementos megalíticos do Concello de Friol e, finalmente, pola visita que fixen no ano 2025 acompañado de Meli e Constante. Todos estes factores retrotaéronme a datas que xa non voltaran e das que necesito deixar constancia.

 

Fotografía do ano 2008.

Orográficamente pódese dicir que a área central do Concello ocupa unha superficie relativamente  chaira  salpicada cunha xeira de alturas que o delimitan, coma un bordo: polo noroeste atópase a Serra da Cova da Serpe, polo norleste o Cordal de Ousá e polo oeste e suroeste a Serra do Careón. 

Dous ríos  principais caracterízan a súa rede hidrolóxica con pequenos regatos que salpican todo o territorio: os ríos Parga e Narla. Este último serpentea polo centro da capital municipal e nace nas vertentes do Corno do Boi.

Como chegar imaxe google maps.

A anta que nos oucupa (denominada de Moruxosa e tamén localmente Capilla do Vieiro) atópase indo pola estrada que leva de Friol a Lugo, a uns seis quilómetros no territorio da parroquia de Cotá, onde hai unha casa á esquerda, illada, tradicional e hoxe en día restaurada, a carón da que parte, pola súa esquerda, un camiño que leva á devandita anta, a uns douscentos metros. A casa  e o lugar coñéncense co nome de Moruxosa.

Panta da Anta da Moruxosa.

Dicía que se atopa á beira dun camiño, dunha corredoira, dun vieiro, "Camiño Real" que atravesa desde tempos inmemoriais todo o Concello e que era a ruta de unión entre o Camiño Primitivo e o Camiño do Norte, uníndoos desde Lugo até Sobrado dos Monxes. O Camiño leva ao Río Narla e, nambas as dúa beiras, ubícase a necrópole megalítica da Moruxosa.

Fotografía do ano 1995.

Unha destas mámoas, que denominamos de Moruxosa ou Capilla do Vieiro, é dun tamaño considerable, malia que só se aprecia por unha das beiras; está en bo estado de conservación e amosa unha grande altura en relación ao seu diámetro. Na súa superficie non se aprecian restos da coiraza e está cortada polo lado do sul por un valo de pedra que a separa do camiño así coma por un cómaro, o que limita a visualización do conxunto. A desproporción entre a altura e o diámetro probablemente se debe á cercanía do río Narla (ao norte) o que debeu provocar a erosión da masa tumular por ese lado.

Fotografía do ano 1993.

No centro (dentro do funil de violación) eríxese unha das antas mais fermosas de Galicia, unha das relativamente poucas antas galegas, ademais, que está a conservar a tampa ou pedra cobertora na súa posición orixinal.

Fotografía do ano 1995.

A cámara ou estrutura arquitectónica distribúese ao redor de cinco esteos debuxando unha planta poligonal tendente a circular así coma un sexto esteo apoiado na tampa e sobrepasándoa. Pódese deducir que debido a esa colocación  excepcional, o chanto non se atopa na súa posición orixinal. En principio semella que carece de corredor de entrada, aínda que non debería desbotarse esa posibilidade. A altura vai desde un metro ata o metro e medio, dependendo da perspectiva. A adscrición tipolóxica da cámara semella en principio cun aspecto de cista, talvez debido á falta dalgún dos seus chantos. Sen embargo é mais que probable que se trqate dunha cámara poligonal moi simétrica e de escasas dimensións.

Fotografía do ano 2008.

Como sabemos, para o estudo do horizonte megalítico galego, é xa un paradigma a relación entre as necrópoles megalíticas e as rutas prehistóricas, como semella acontecer neste caso. Temos que engadir aquí a presenza dunha posible pedrafita que, si esa é a súa naturaleza, pode funcionar como fito anunciador da necrópole, como auténtico cartaz que sinala o camiño e o emprazamento dun lugar sagrado.

Fotografía 2008.

O topónimo Camiño do Vieiro é moi interesante posto que se refire ao dolmen vencellado a un camiño cuxa orixe se perde no noite dos tempos, da prehistoria. Noutros países, como Portugal e Francia algunhas antas foron empregadas como capelas... En Galicia conservamos os topónimos Capela dos Mouros (Samarugo, Vilalba) e, si a hipótese de Dolores de la Peña é certa, os dolmens de Grises Vellas que fai derivar de igrexa a saber: Grises Vellas = Ecclesias Vetulas.

Fotografía 2008.

Reflexionando sobre as rutas de tránsito prehistóricas, como é o caso (posterior Camiño Real) non podo deixar de remarcar a tradicional interpretación da construciónn de moreas de necrópoles megalíticas á beira destes camiños, destes "vieiros", desta Capilla do Vieiro ou Anta da Moruxosa: visibles a longa distancia, visibles desde estes camiños, moitas veces facendo de auténticos marcadores espaciais, reforzando a memoria mítica. Estes vieiros, ancestrais, prehistóricos, son moitas veces camiños naturais que se adaptan ás divisorias das augas, que unen necrópoles megalíticas..., son camiños que outras veces se converteron en vías romanas, en camiños medievais (ruta xacobea), vencellados míticamente aos mouros e ás lendas dos seus fabulosos tesouros. 

Fotografía 2008.

Por outra banda, temos o topónimo Moruxosa. Trátase dun topónimo relativamente abondoso para denominar a áreas megalíticas en xeral e a antas en particular. No Concello de Toques a anta Forno dos Mouros atópase na Moruxosa. 

Fotografía 2025.

O topónimo pode e débese interpretar etimolóxicamente en relación íntima coa paisaxe megalítica galega. Malia iso semella claro que procede de "muruxa" (unha herba silvestre) de xeito que o lugar e a anta tomaron o nome dos terreos onde se asenta a anta. Por outro lado, sen dúbida débese vencellar tamén cos nosos seres míticos e lexendarios: os mouros, eses extraordinarios, máxicos e mitolóxicos seres  habitantes de Galicia antes que os cristiáns, magníficos e sobrenaturais construtores de antas, castros e penas sacras; gardiáns de tesouros fabulosos, ocultos, seres misteriosos, o alter ego da idiosincrasia galega.

Fotografía 2025.

Por iso Moruxosa pode ser un topónimo reinterpretado pola etimoloxía popular: a explicación das construcións artificiais, recoñecidas pola sociedade tradicional galega como non naturais, a tradición popular os asocia cos mouros integrándoos no imaxinario mítico para xenerar relatos de encantamentos, tesouros, etc. Polo tanto, lingüísticamente procede da planta "muruxa", co sufixo abundancial -osa: a conexión do topónimo cos mouros é cultural e simbólica, non lingüística.

Fotografía 2025.

Outra liña de investigación lévanos a unha raiceira atlántica europea, indoeuropea talvez, de xeito que a raíz de Moruxosa sería "mor-/mur-" que significa ou nomea elevacións, montículos, acumulacións de pedra e de terra..., que resaltan na paisaxe circundante. Poderíamos concluir considerando que a similitude fonética entre mor e mouro posibilitou a asimilación ou asociación mítica, ficando integrado no universo mitolóxico galego de construtores sobrenaturais. O interesante e sorprendente desta interpretación estriba en que o nome do lugar está a conservar unha memoria lingüística anterior á propia anta.

Fotografía 2025.

En suma, a pesar de ter sido declarada Ben de Interese Cultural, a anta coa súa mámoa atópanse en terreos privados, feito que se debería solucionar por parte das autoridades competentes. Malia iso, o conxunto megalítico atópase en bo estado de conservación e os danos que se detectan son sobre todo debido ao corte mencionado antes debido a un valo e polo norte causados pola erosión. Tamén cabe incidir en que a cámara perdeu algúns esteos e as lousas que se conservan amosan un proceso de degradación que está a provocar perdas da masa nalgún dos soportes e na tampa.

Foi un pracer voltar, como dicía, a Friol, voltar á Moruxosa. 

En Sigrás, nun aciago día para a botánica de Cambre do ano 2026.

Saúde, sorte e libros!!!

NON Á GUERRA.

EN SIGRÁS, NOS ACIAGOS E BELICOSOS DÍAS  DA INFERNAL INVASIÓN. 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA

Juan F. Núñez Jato e Laura Rodríguez Varela: "Prospeccións no Concello de Friol I: mámoas e folclore arqueolóxico". Rev. Croa nº 6, 1996.

VV.AA.: "Antas e pedrafitas de Galicia. (Guía para a súa localización)". Asociación de Amigos do Museu Arqueolóxico de A Coruña, 1996.

Ramón Boga Moscoso: "Dólmenes de Galicia. Arquitectura das grandes pedras". Bahía Edicións, A Coruña 1997.

 https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=Grises+vellas