PEDRAFITA-MENHIR MARCO ENTRE PARADA E CAMOIRA. Santo Estevo de Camoira (Lugo)-San Xoán de Parada (Outeiro de Rei)

PEDRAFITA-MENHIR MARCO ENTRE PARADA E CAMOIRA

"¿Puede haber algo más ridículo que la pretensión de que un hombre tenga derecho a matarme porque habita al otro lado del agua y su príncipe tiene una querella con el mío aunque yo no la tenga con él?."

Blaise Pascal

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

E retorno unha vez mais ás terras do Concello de Outeiro de Rei, ás terras limítrofes co Concello de Lugo, terras agarimosas por onde discorre o pai dos ríos galegos, o río por antonomasia, o río Miño. Entre o Concello de Lugo e o Concello de Outeiro de Rei, no denominado tamén Outeiro das Camoiras, separando ou unindo as parroquias de Santo Estevo de Camoira e San Xoán de Parada. Terras con personalidade de seu...

Marco do Monte de Camoira, entre Parada e Camoira. 
Captura de mapcarta.

E retorno a unha posible pedrafita, a un misterioso marco que descansa ergueito na inmensa soidade dos montes galegos, dos montes de Parada, dos montes de lugo. Os tempos implacables e o musgo verdescente non foron quen de eliminar este diminuto vestixio das nosas mais ancestrais costumes. Está aí para recordárnos un pasado que xa non é nin nunca voltará. 

De google maps.

Estamos pois diante do que hipotéticamente foi unha pedrafita. Trátase dun esteo que funciona e funcionou como marco de termo, situado entre os Montes de Camoira (Concello de Lugo) e Parada (Outeiro de Rei), á beira dun camiño ancestral, posiblemente prehistórico, agazapado entre unha voluptuosa vexetación: un pequeno esteo de granito, considerado un marco histórico, que foi emprazado neste lugar para a delimitación dos montes do término municipal de Outeiro de Rei e rectificado o 26 de agosto de 1856, segundo a aportación documental dada a coñecer por Xabier Moure.

Penedo coa mesma gravura que o marco: unha custodia.
Foto, Concello de Outeiro de Rei.

Este humilde marco debuxa unha sección cadrangular que amosa na parte duperior, na croa, un rebaixe a xeito de cazoliña: mide ao redor de doce centímetros de diámetro e seis centímetros de profundidade, adoitando unha clara forma hemiesférica.

Panel de Petróglifos no Monte de Camoira.
Fotografía, megaliticiablogspot.com

Na cara do norte sobresae un motivo circular do que parte un radio que se bifurca no seu extremo inferior, cun tamaño aproximado de vintesete centímetros de longo. Segundo un expedente, atopado por Moure, este símbolo representa o Santísimo Sacramento. Considero plausible a hipótese que mantén que hai necesariamente un fío condutor entre os ritos megalíticos, celtas e romanos e os monolitos de termo vencellados aos espíritus dos antepasados. Así por exemplo, as necrópoles megalíticas adoitan compartir o mesmo espacio de "límite". Por iso esa posibilidade da orixe prehistórica débese encadrar na etapa crono-cultural megalítica.

Fotografía de Xabier Moure, 2015

Os antigos camiños, camiños primitivos, camiños prehistóricos, corredoiras, serpenteaban polo cordal da serra, salpicados de mámoas, petróglifos e marcos... O interesante do marco que nos ocupa é a concavidade superior, así como a gravura que conserva na cara norte, moi ben estudada e investigada por Xabier Moure. Esta representación (interpretada como soliforme e incluso como un antropomorfo, en principio) atópase en moitas penas e nalgún esteo dunha anta, sobre todo no Concello de Outeiro de Rei. Non é necesario incidir ou desenvolver as investigacións de Moure nesta entrada: só subliñar que o que en principio semellaba un petróglifo prehistórico, que se repetía en varios emprazamentos, resultou ser outra cousa non menos interesante. Efectivamente, un documento de amolloamento das parroquias de Aspai, Martul e Parada de 1856, descubre que nos mollóns grávase o mesmo símbolo en diversos lugares e, ademais, descríbese como  a "insignia del Santísimo Sacramento." Polo tanto representan a custodia onde se coloca a hostia logo da consagración. Pouco logo Moure descubre outro documento dun preito do ano 1865 sobre unhas lindes entre Aspai e Parada: ao referirse a este marco aparece anotado que a custodia gravouse para "proteguelo en lugar pagano". Esta afirmación é clara e rotunda: no século XIX aínda se recoñecían os lugares paganos-sagrados-máxicos e aínda se consideraba necesaria a súa cristianización. 

Fotografía de https://www.instagram.com/san_xoan_de_parada

Estas reflexións talvez sexan pistas, indicios, que me levan a estudar o Marco de Termo desde unha perspectiva un pouco diferente. Primeiro baixo a consideración de que moitos miliarios romanos ás veces amosaban unha concavidade na parte superior a xeito de "cazoliñas", o que fai recordar un recipiente que se pode interpretar ou como un "machembrado arquitectónico" para encaixar outra peza e así formar unha estrutura mais complexa, ou coma un receptáculo para colocar ofrendas, ofrendas de proteción aos camiñantes, unha especie de "foculi". No hai que esquecerse de que os romanos adoitaban situar, xunto ás sepulturas, ou en lugares limítrofes, sinaladores de fronteiras, cun anaco de columna  corta (cipo) ou pilastra cadrangular denominada "Cippuma". O deus "Terminus" era o garda das fronteiras e dos límites ao que se lle realizaban diversas ofrendas e sacrificios de animais. 

Fotografía de https://www.instagram.com/san_xoan_de_parada

Por todo iso non se pode, nin se debe, nin quero desbotar  a posibilidade de que este sinxelo marco de sección cadrangular e coa concavidade superior, sexa unha reutilización romana dunha primitiva pedrafita que contivera en sí a mesma misión romana: de garda de camiños e de camiñantes.

Imaxe de https://www.instagram.com/san_xoan_de_parada

Malia que non estamos diante dunha ara adicada aos lares viales (en Galicia consérvase a meirande concentración destas aras de toda a Península Ibérica) podemos ver neste caso como a pedrafita posiblemente tivera a mesma función, sempre vencellada a necrópoles megalíticas, paneis de petróglifos e, por suposto, de protector e defensor de todo aquel que camiña, que viaxa.

Fito en Candás, co mesmo motivo. 
Fotografía onosopatrimonioblogspot.com

Tamén hai que incidir no carácter sacro dos camiños, que non recae só no propio camiño, senon no cruzamento dos camiños, nas encrucilladas. Trátase de lugares dunha poderosa carga simbólica, envoltos en brumosas e misteriosas lendas... Ise é o motivo fundamental para cristianizar eses lugares de transo (a abundancia de encrucilladas en Galicia tampouco se repite en ningún outro lugar da Península): sen embargo, malia a intensiva cristianización, aínda pervive o senso máxico do cruzamento. Aí chantaron cruceiros...

Ruta do río Miño entre Lugo e Outeiro de Rei

É así que destas pequenas pedrafitas, vencelladas inextricablemente aos camiños, semella desprenderse unha dimensión diferente: o carácter vial cunha clara e distinta función de proteción e compaña nas rotas que emprende o viaxeiro, tanto polos camiños da vida como polos camiños da morte.

EN SIGRÁS, LOITANDO CONTRA A ESTUPIDEZ HUMANA-GUERRA, 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES

https://www.instagram.com/p/DLrqdeGqp1r/?img_index=2&igsh=MWNsOGVzMGwxc2hlYw%3D%3D

https://www.instagram.com/p/DLrqdeGqp1r/

https://www.facebook.com/apatrigal/posts/%C2%BAo-enigma-dos-menhires-gravados-e-a-cristianizaci%C3%B3n-de-lugares-pag%C3%A1nsxabier-mour/2318603678418160/

https://patrimoniogalego.net/index.php/72561/2015/04/petroglifo-de-santa-comba/

https://patrimoniogalego.net/index.php/72564/2015/04/gravura-de-candai/

https://funjdiaz.net/folklore/07ficha.php?ID=3442&NUM=344

https://www.academia.edu/40341506/Los_dioses_Lares_Viales_y_su_distribuci%C3%B3n_en_la_Hispania_romana_The_vials_Lares_gods_and_their_distribution_in_roman_Hispania_

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/petroglifos-y-medorras-de-parada-225537972

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/petroglifos-monte-camoiras-21092708/photo-13208326

https://www.cultura.gal/es/nova/5925/incluidos-en-el-inventario-de-arqueoloxia-tres-petroglifos-del-monte-de-camoira-en-lugo

th_d9631e1bf83dbd91a546ee14ac2a0255_Outeiro-de-Rei-Petroglifo-

https://outeiroderei.gal/wp-content/uploads/2021/12/Ruta_insuas_do_mino_As_paisaxes_da_auga.pdf

https://www.paseargalicia.com/ruta-d-camino-do-mino-outeiro-de-rei/

https://outeiroderei.gal/wp-content/uploads/2021/12/Ruta_camino_do_mino_As_paisaxes_da_auga.pdf

ANTA-DOLMEN PENADARCA. San Xulián de Cazás, Xermade.

ANTA-DOLMEN PENADARCA

"El gran Cartago lideró tres guerras: después de la primera seguía teniendo poder; después de la segunda seguía siendo habitable; después de la tercera… ya no se encuentra en el mapa."

Albert Camus

Debuxo de Moncho Boga, 2026.

Atópase, como o seu nome propio indica E Penadarca, lugar pentencenta á parroquia de San Xulián de Cazás que forma parte do Concello de Xermade. 

Imaxe-captura extraída de google maps

Polo tanto, para chegar podemos decidir viaxar en automóbil desde Xermade; non obstante, calquera outro medio de transporte é perfectamente válido, engadindo o recomendable exercicio físico: andando ou correndo... Aínda así, considero convínte que se vaia co correspondente XPS, por si acaso.

Fotografía do blog megaliticiablogspot.com

O estado de conservación é bastante regular, tirando a malo, por non dicir que moi malo: consérvanse únicamente os restos dun esteo e diversas pedras espaiadas pola mámoa que moi ben poideran formar parte da estrutura tumular ou da coiraza pétrea, sen desbotar a posibilidade de que algúns deles sexan esteos da cámara esnaquizados.

Fotografía do blog megaliticiablogspot.com

A mámoa e os seus cativos restos forman parte dunha necrópole denominada "Conxunto de A Silvela-Penadarca" e está formada por oito mámoas. A da Silvela compónse de seis mámoas, situadas nunha área chaira cuberta de monte baixo, sobre todo de toxos. As outras dúas (as correspondentes a Penadarca) atópanse nas inmediacións de áreas adicadas a labradío e pradeiras, como é o caso da que nos ocupa. Atópanse a unha altitude duns quinientos metros.

Imaxe-captura extraída de google maps

Estou diante dunha área da Terra Cha especialmente importante no eido megalítico: moi preto atópase (no Concello de Vilalba) a pedrafita Pedra Chantada, e tamén, relativamente cerca, a Anta de Modiafariña e a Anta do Millazal que se poden visitar nesta mesma viaxe.

Imaxe-captura extraída de google maps

Perderse por estas terras é unha experiencia abafante: aínda quedan estupendas carballeiras, pradeiras, e a vaca rubia galega campa ás súas anchas. 

Imaxe-captura extraída de google maps

A brétema constitúe un espectáculo que non se pode perder, malia que é recomendable achegarse nun día soleado e, a ser posible, primaveral.

EN SIGRÁS, MERGULLADO NO MES DE MAIO, 2026

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES RECOMENDABLES

Pombo Mosquera, J. A., "El megalitismo en el NWde la Terra Cha: relaciones entre el hombre y el medio." II Seminario de Arqueología del NO. Madrid 1983, 90.

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/penadarca.html

https://museos.xunta.gal/es/museos/museo-prehistoria-y-arqueologia-vilalba

Xosé A. Pombo Mosquera; Mª Luisa Rego Álvarez: "O Megalitismo nas Terras de Vilalba (Lugo)" Brigantium, Boletín do museo arqueolóxico e histórico de A Coruña. 1989-90.

ANTA-DOLMEN MÁMOA DO CASTRILLÓN. San Mamede das Trabancas, Agolada.

 ANTA-DOLMEN MÁMOA DO CASTRILLÓN-LAMAS

"Los hombres han sido siempre, en política, víctimas necias del engaño ajeno y propio, y lo seguirán siendo mientras no aprendan a descubrir detrás de todas las frases, declaraciones y promesas morales, religiosas, políticas y sociales, los intereses de una u otra clase."

Guillermo de Ockham

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Sempre hai que voltar ao dezano Concello de Agolada, sempre hai que voltar obrigatoriamente e sen ningún tipo de inxustificada disculpa, ás feraces, amenas e voluptuosas terras deste singular territorio.

Captura extraída de
https://pte.es/Mapas/Pontevedra/i36020/Agolada.html

E, malia que sexa desde a comodidade dun sillón e coa facilidade que permite un ordenador, eu volto coa imaxinación; volto coa imaxinación porque a viaxe física non é factible de momento. Cómpre sinalar que unha parada na capital municipal é sempre un pracer, e tamén é un pracer obrigatorio visitar o espectacular conxunto etnográfico dos Pendellos. Pero así mesmo é un singular atractivo a inmensa cantidade de antas, mámoas, petróglifos, castros, pazos, igrexas románicas, carballeiras..., que identifican e singularizan este impresionante concello.

Fotografía do blog megaliticiablogspot.com

Hoxe mergúllome no estudo divulgativo dunha preciosa mámoa da que non sei moitas cousas, excepto que é relativamente fácil de atopar, que se atopa moi preto da capital municipal, que talaron os pinos e carballos que a estaban a cubrir e que, nas cercanías, destruíron dúas estacións de petróglifos coñecidas como a Picurela I e II, feitos denunciados polo investigador González Alén e polo blog dos Pendellos, que atopei  nunha entrada de Ángel Utrera (no blo ospendellosblogspot.com) titulada "A insensibilidade polo noso patrimonio."

Fotografía do blog megaliticiablogspot.com

Noutro orde de cousas non menos importante, hai que subliñar que para chegar débese coller a estrada Agolada-Lugo e, en Trabancas, debemos introducirnos por unha pista que leva ao lugar de Lamas e alí coller un camiño con dirección leste. Con estas lacónicas indicacións probablemente, senon con toda seguridade, non chegaredes a esta fermosa mámoa. Polo tanto podedes seguir o mapa que adxunto ou mellor, agora que me decato, vai ser fundamental deixarse guiar polo XPS.

Fotografía do blog megaliticiablogspot.com

A mámoa ou túmulo na que se insiren os poucos restos á vista da anta, desenvólvese a través dun diámetro de vintedous metros e unha altura de dous metros e medio. Na superficie sobresaen a duras penas dous esteos que forman parte da estrutura arquitectónica ou cámara, da que non podemos saber nada da súa forma ou tipoloxía. Un dos esteos mide aproximadamente un metro de altura. Debido á pontente cuberta vexetal que está a cubrir toda a superficie tumular, non se pode apreciar si hai restos da coiraza. Sen embargo algunhas informacións falan de diversas pedras de mediano tamaño que poderían formar parte desa cuberta pétrea. 

Fotografía do blog megaliticiablogspot.com

Malia que a meirande parte das fotos que aporto, procendentes da máxica man de Alex Negreira a través do seu blog megaliticiablogspot.com, pódese contemplar a poderosa mámoa cuberta de vexetación arbórea e, na última, pódese observar a tala prácticamente total de todas as árbores que estaban a cubrir completamente a súa fermosa superficie.

Fotografía do blog ospendellos.blogspot.com

A mámoa foi violada salvaxemente, non en épocas históricas, senon nunha data tan recente como é o ano 1987, segundo contan, por uns furtivos de Lalín. 

O emprazamento topográfico é nunha llanura, rodeada dunha vexetación que consiste maiormente en pradeiras, cultivos e masas de monte alto.

Por último dicir que nesta mámoa, ou nas inmediacións, atopouse unha maza de pedra puída que se garda no Museo de Pontevedra: trátase, como se pode ver na fotografía, dunha maza de forma eíptica con perforación central bastante biselada ou rebaixada cara ao exterior. Pesa case un quilo, ao redor de cincoenta centímetros de lonxitude, sete centímetros de ancho e acada os tres con dez centímetros de grosor. Ángel Utrera fala de dúas mazas na mesma mámoa que eu non fun quen de atopar.

Fotografía Museo de Pontevedra.

Pouco mais teño que dicir deste fermosa mámoa que inverosimilmente aínda garda moitos segredos e algúns restos da estrutura arquitectónica megalítica no seu interior. Esperamos con certa inquedanza que a mámoa se siga a conservar  nestes incertos tempos para a arqueoloxía en xeral e para os monumentos megalíticos en particular.

EN SIGRÁS, VENDO MAIO PASAR, 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!! 

ENLACES MOI RECOMENDABLES

Angel Utrera Baza: "Os Pendellos de Agolada. A Feira." Anuario Descubrindo, Nº 11. Ano 2011, pp: 41- 61. ISSN: 1139-7527, PDF.

http://kit.consellodacultura.gal/web/uploads/adxuntos/arquivo/5c7fb50e46b82-toponimia_agolada.pdf

Luz Méndez: "Toponimia de Agolada." Colección Terra Nomeada. Real Academia Galega, 2016.

https://pte.es/Mapas/Pontevedra/i36020/Agolada.html

https://es.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/mamoa-de-lamas-trabancas

https://megaliticia.blogspot.com/2021/05/Mamoa-de-Lamas-Trabancas.html

https://ospendellos.blogspot.com/2019/05/petroglifos-de-aian-picurela-i-e-ii.html

https://museo.depo.gal/es/coleccion/explora-a-coleccion/-/patrimonio/25331

https://ospendellos.blogspot.com/2020/09/o-outeiro-de-laside-no-monte-de-lamas.html

PEDRAFITAS-MENHIRES PEDRAS CAMPAÍÑAS. Meirama, Cerceda.

PEDRAFITAS-MENHIRES AS PEDRAS CAMPAÍÑAS

"Toda la tierra está al alcance del sabio, ya que la patria de un alma elevada es el universo."

Demócrito de Abdera

Debuxo de Moncho Boga, 2026.

E voltei ás Pedras Campaíñas do Monte Xalo, como me empracei na entrada do 17 de abril. El voltei cos extraordinarios compañeiros de inquedanzas megaliteiras, etnográficas, históricas..., Lois Vilar  e Manuel Ruibal, ambos os dous exploradores da memoria. Grazas a eles o Monte Xalo xa non permanecerá en silencio a pesares de todas as desfeitas que se levan realizando impunemente nos últimos tempos.

Pedrafita Pedras Campaíñas 1. 
Fotografía de Moncho Boga.

Pois ben, as Pedras Campaíñas ubicadas nas prehistóricas terras do Monte Xalo, poden enmarcarse dentro da categoría que Almagro e Alonso Romero denominan "Penas Sonoras": son aquilas que teñen propiedades acústicas especiais cando son golpeadas cun obxecto metálico ou ben por causa do vento amplifican o seu son por todo o contorno. Estes sons amplificados son considerados pola sociedade tradicional galega como "sons máxicos, sobrenaturais". Por iso son clasificadas entre as "Penas Sacras", debido ás debanditas propiedades sobrenaturais.

Pedrafita  Pedra Campaíña 1. 
Fotografía de Moncho Boga.

Entre as penas sacras-sonoras, as mais abondosas no noso país, son as penas naturais, moi poucas artificiais teñen esta cualidade ou calificación. Por iso, dentro da materia que a min me interesa, teñen especial relevancia as pedrafitas ou penas artificiais con esta especial propiedade acústica. Xa falei da Pedra da Campana de Muros; agora tócalle a estas tres excepcionais pedrafitas sonoras que vou considerar como un conxunto, como formando parte dun todo hoxe desaparecido.

Pedrafita  Pedra Campaíña 1. 
Fotografía de Moncho Boga.

A pertinencia de consideralas en conxunto ben dada por varias circunstancias: non son nin foron nunca marcos de termo, atópanse moi preto entre elas, xalonan unha ruto probablemente prehistórica e participan da mesma natureza acústica. 

Pedrafita  Pedra Campaíña 1. 
Fotografía de Moncho Boga.

Efectivamente, as tres Pedrafitas Pedras Campaíñas atópanse chantadas nun camiño prehistórico, nunha suave pendente limitando o monte chamado Monte das Pedras Campaíñas. Segundo as informacións recollidas por Manuel Ruibal nas súas detectivescas andanzas e pacientes pescudas por estas impresionantes paraxes, os veciños entrevistados falaron de moitas mais pedrafitas hoxe desaparecidas: tanto este vello camiño como o camiño do Xalo estaban flanqueados por este tipo de marcos en ambas as dúas beiras. A suave curva na que están emprazadas as tres pedrafitas, que inopinadamente aínda sobreviven, así como as novas doutras mais circunvalando toda a especie de chaira que conforma o Monte das Pedras Campaíñas, fanme pensar nun gran Círculo Lítico, mais que nun aliñamento.

Pedrafita  Pedra Campaíña 2. 
Fotografía de Moncho Boga.

Manuel Ruibal recabou informacións de diversos veciños que lembraban cando petaban cos gabillos nas pedrafitas para facelas "cantar". Pero, tamén na mesma área do Monte das Pedras Campaíñas, recolleu a lenda da ubicua galiña cos pitos de ouro, lenda que se repite por toda a bisbarra. 

Pedrafita  Pedra Campaíña 2. 
Fotografía de Moncho Boga.

A Pedrafita Pedra Campaíña número 1 é a mais alta das tres que se están a conservar. Emprázase nun valo da corredoira, no linde dese ancestral camiño e co monte mais elevado. Amosa sección case triangular e a cara mais ancha que mira ao camiño atópase perfectamente regularizada e é lixeiramente abombada: mide, para o ancho (nese fronte) ao redor dun metro e vinte centímetros e sobresae case dous metros desde a rasante do camiño.

Pedrafita  Pedra Campaíña 2. 
Fotografía de Moncho Boga.

A Pedrafita Pedra Campaíña 2 tamén describe a sección lixeiramente triangular e a súa altura desde a rasante é un pouco menor que a da predafita 1. A Pedrafita 3 sobresae desde o cómaro un metro e corenta centímetros amosando unha fisonomía cónica coa superficie moi ben regularizada. Ningunha destas tres pedrafitas funcionaron como marcos de termo, como dicía mais enriba.

Pedrafita  Pedra Campaíña 2. 
Fotografía de Moncho Boga.

Si a hipótese do incerto gran Círculo Lítico poidese ser verificada, estaríamos diante dun lugar único dentro do universo megalítico galego: ao imitar o son das campanas ao seren golpeadas cun trebello metálico calquera , estas emitirían un son que se oiría desde lugares distantes, ao xeito das campanas das igrexas, e o seu significado sería recoñecible para quen soubese interpretar o seu código. Almagro e Alonso manteñen  a hipótese de que é posible que na Prehistoria poderíanse empregar estes sons non só para transmitir mensaxes aos vivos, senon que tamén estas mensaxes as poderían oir os deuses e os antepasados. 

Pedrafita  Pedra Campaíña 3. 
Fotografía de Moncho Boga.

A todo o impresionante conxunto de pedras con poderes máxicos de que está cuberta toda a superficie do Monte Xalo, hai que engadirlle as sobrenaturais propiedades musicais das Pedrafitas Pedras Campaíñas. Unha pequena diferenza entre a Penaquetanxe, dada a coñecer por Carlos Solla nas terras de Cerdido-Cotobade, é que esta é unha pena natural, un penedo que escorrenta tormentas, tronos, lóstregos... 

Pedrafita  Pedra Campaíña 3. 
Fotografía de Moncho Boga.

Pero é unha diferenza non tanto en canto á función (pois das nosas non a sabemos, non hai relato tradicional), da que poderían participar, senon en canto ao aspecto formal ou construtivo. 

Pedrafita  Pedra Campaíña 3. 
Fotografía de Moncho Boga.

Seguindo a Almagro e Alonso, coincido plenamente cando consideran que para entender mellor a linguaxe sonora das pedras sonoras que se espallan por todo o territorio galego, é necesario reconstruir a súa paisaxe sonora, a paisaxe sagrada de que forman parte.

Fonte considerada o nacemento do Río Anllóns.
Fotografía de Moncho Boga.

Dentro dunha posible tipoloxía das pedras sonoras, Feijoo Ares indica varios tipos en función de onde proceda o son a saber, debido ao aire, ao eco, por percusión cunha pedra, un pao ou un obxecto metálico, ou "por un ser lexendario que habita dentro da rocha". Neste senso Dolores de la Peña (seguindo a Alonso Romero, ver bibl) profundiza na grande probabilidade de que estas pedras, que emiten un son vibrante ao seren golpeadas, tamén fosen interpretadas como sínais de bo ou mal agorio. É interesante a súa consideración de que estes sons (resultado de prehistóricos cultos litolátricos) fosen cristianizados edificando campanarios ao identificar aquel son co dunha campá, para converterse no símbolo por antonomasia da nova relixión mesiánica.

Nun Altar Rupestre descuberto por Manuel Ruibal con pías naturais, canles, cazoliñas...
Foto de Lois Vilar Hermida.

Para rematar, debo, quero e é absolutamente necesario e indispensable destacar a inxente laboura de Lois Vilar Hermida e de Manuel Ruibal (entre outros) na tremenda laboura de recuperación dunha morea de lendas ao redor do Monte Xalo, considerando que cada vez que desaparece un conto dos nosos veciños, desaparece tamén unha importantísima parte da nosa indentidade, do noso pasado e da nosa historia.

EN SIGRÁS, NO MES DOS MAIOS, 2026

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA, ENLACES E DEMAIS FAMILIA

SOLLA, Calros: "As pedras que saben de nós (e II): Escolma de penedos selleiros que, en Cerdedo, arrollan outras tantas redomas de saber popular." Nº 21. (2025) En https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=17&id=3227:

Lois Vilar: "O Monte Xalo. Patrimonio cultural e tradición oral dun monte máxico". Edita: Undodez Producións S.L. 2025.

Fernando Alonso Romero: "Cultos y creencias en torno a los megalitos del área atlántica europea". Ed. Andavira, 2012.

https://www.facebook.com/manuel.ruibalr/

https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=Campa%C3%AD%C3%B1as

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/circular-desde-bornalle-rio-rateira-muros-182064569

https://themurostimes.com/2015/02/27/pedra-das-cruces-do-campo-da-ermida/

Vicente Feijoo Ares: "Las motivaciones de los nombres de las piedras en Galicia. Cultos, ritos y leyendas." DOI: 10.2436/15.8040.01.116

Martín Almagro-Gorbea, Fernando Alonso Romero: "Peñas Sacras de Galicia". Fundación Monteagudo, Betanzos MMXXII.

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/rio-rateira-abelleira-174647428/photo-108953309

https://patrimoniogalego.net/index.php/62958/2014/08/pedra-das-cruces-do-campo-da-ermida/

https://historiadegalicia.gal/2017/12/as-pedras-maxicas-pedregal-de-esteiro-pequeno-pindo-de-galicia/

https://patrimoniogalego.net/index.php/781/2011/05/pedra-das-pias/

facebook_1776271612107_7450223127750355273

https://turismoculleredo.gal/es/project/monte-xalo/

https://historiadegalicia.gal/2021/05/un-parque-eolico-esnaquizara-penaquetanxe-a-rocha-que-esconxura-tormentas-e-nubeiros/

ANTA-DOLMEN ARCA DE RAMASQUIDE. Santa Eulalia de Frexulfe, O Valadouro.

ANTA-DOLMEN ARCA DE RAMASQUIDE

"En la guerra, la verdad es la primera víctima." 

Esquilo

Debuxo de Moncho Boga, 2024.

Atópome novamente, aínda que sexa en espíritu, na asombrosa Serra do Xistral, na Mariña de Lugo, no Concello do Valadouro:  poderosa serra que esconde unha enorme multitude de elementos megalíticos, etnográficos e histórico-artísticos, como pedrafitas, círculos líticos, antas, castros, ermidas penas que falan, abrigos, chozos, curros..., así como un importantísimo valor natural como é o caso das turbeiras. Desde o neolítico ata a Idade Media: un tesouro que está á espera ser descuberto. Pero a Serra do Xistral tamén está a padecer a incomprensión dos tempos contemporáneos: o eucalipto xa campa, ábrense novas pistas e destrúense antigas corredoiras, amoreanse penas e esteos. Si non se fai algo, este tesouro natural e histórico pronto pasará aos anales do esquecemento mais brutal.

Mapa turístico do Valadouro. Imaxe de Hotel Vila do Val.

Para chegar hai que coller a estrada CP-0101 que leva de Ferreira ao Cadramón e remata en Abadín. Desde Ferreira, no lugar de Freixido aparece unha pista costaneira á man dereita, na ribeira esquerda da Fraga das Lerias, lindando co Rego da Pumarega. Dicir que é convinte (non necesario) ir en  coche e, logo duns dous quilómetros, andando. Tamén hai que subraiar que habendo XPS, non debería un arriscar guiándose polo mapa. 

Unha instantánea da Serra do Xistral. Foto de www.terrasdelugo

Como dicía, a anta atópase no lugar de Ramasquide en pleno contorno da Fraga das Lerias, un dos derradeiros reductos  de bosque autóctono que permanece no Concello do Valadouro. O seu lugar de emprazamento é de non doada localización, escondida nas profundidades do bosque atlántico. O emprazamento denomínase Chaira de Ramasquide, moi preto das misteriosas estruturas do Bico Longo.

Unha das posibles pedrafitas do camiño de Ramasquide.
Fotografía de Manuel Camba Gayoso.

A estrutura arquitéctonica, segundo os datos recollidos do traballo Arqueoloxía do Valadouro (ver bibl.), desenvólvese a través de dous chantos verticais que suxeitan a pedra cobertora. A pedra cabeceira é unha rocha natural aproveitada para isa finalidade. O chan desta sinxela cámara atópase enlousado. Todo este conxunto aparece cuberto por unha espesa silveira no contexto dunha plantación de piñeiros.

Anta Arca de Ramasquide. Fotografía de 
Manuel Camba Gayoso.

No ano 2005, segundo contan os autores do libro antes mencionado, a anta estaba completamente cuberta de vexetación e, na súa descrición, López Calzada determinaba que non se atisbaba evidencia algunha da masa tumular ou mámoa, pero si da tremenda e curiosa estrutura arquitectónica que está a conservar a pedra cobertora ou tampa. A descrición de López Calzada engade tres chantos ou esteos mais para a cámara: en vez dos dous de que falaba antes, engade outros tres, de xeito que sería unha cámara con cinco esteos e pedra cobertora. As dimensións da tampa son case colosais posto que acada un grosor de cincoenta centímetros e para o longo e o ancho non se puido determinar pola vexetación exhuberante que a estaba a cubrir. A altura total é dun metro e oitenta centímetros  (engadindo o grosor da tampa) e a altura no interior é aproximadamente dun metro. A lonxitude ou profundidade do interior é de preto dun metro e corenta centímetros mentres que o ancho acada os noventa centímetros. Para a pedra ou esteo da cabeceira aproveitouse unha gran rocha natural, feito que (malia que non é moi común) está documentado en algunhas outras antas galegas.

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Contan os autores deste estupendo traballo que un paisano casado en Frexulfe relatoulles  que a anta estaba noutrora cuberta  de terra. Esta información recibiuna da súa dona que á súa vez a ouvira do seu pai. Pero ademais recolleron outra lenda ao redor desta magnífica anta: "A Arca de Ramassquide, que está na Fraga das Lerias, fixérona unha vella e mais un vello para abrigárense".

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Para rematar, fágome eco das estupendas intuicións de Manuel Camba Gayoso (que me proporcionou interesantes informacións) ao indicar que estamos diante ou na "enigmática Fraga das Lerias", unha área con abondosos restos de "refuxios o que denota unha ocupación ininterrumpida desde o Neolítico." 

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Toda esta chaira incicial de Ramasquide atópase circunvalada por un longo muro que semella de mampostería: o Camiño Vello do Escallal. Relata Camba que este Camiño do Escallal atópase xalonado por varias pedrafitas de pequeno tamaño, como sinalando a dirección cara á anta. Consérvanse cando menos catro pedrafitas, o que indicaría un posible camiño ritual. O Camiño leva dereitamente á Anta Arca de Ramasquide que se empraza nun lugar con acusado desnivel. 

Unha vista da Serra do Xistral. Foto de
Manuel Camba Gayoso

Nesta área montaraz e luxuriosa da Serra do Xistral (cando non toda a Serra do Xistral mesma) pódense visitar unha morea de elementos megalíticos de especial interese, moitos deles xa publicados neste blog a saber, Arca de Sinás, Anta de Santo Tomé, Círculo Lítico de Prado das Chantas, Círculo Lítico das Pedragosas...

En Sigrás, nun día un pouco ventoso de abril de 2026.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES E BIBLIOGRAFÍA 

Isaac Pérez, Manuel Lourenzo, Xesús Pisón (2010): "Arqueoloxía do Valadouro. Prenistoria". Servizo de Publicacións Deputación de Lugo.

https://megaliticia.blogspot.com/2020/06/arca-de-ramasquide-paradolmen.html

https://www.valadouro.gal/category/turismo-gl/

prliminaresdaserradoxistral.blogspot.com

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/arcas-de-ramasquide-y-sinas-51599410

https://toponimiavaladouro.blogspot.com/2013/07/toponimia-do-concello-do-valadouro.html

https://www.facebook.com/profile.php?id=100063822677499&locale=es_ES#

https://terrasintermediasdoxistral.blogspot.com/2020/03/7-zona-14-fraga-das-leiras-4-ramasquide.html

https://www.hotelviladoval.com/ferreira-o-valadouro-ubicacion-de-nuestro-hotel/

https://www.terrasdelugo.info/o-valadouro.html

https://store.avenza.com/products/o-valadouro-cartografia-municipal-geochart-map?srsltid=AfmBOorqQeu6T7WsnxXNvvoOu76Z0lGHem7Gqi0-ADf1UdQsE7eRmmSo

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/arcas-de-ramasquide-y-sinas-51599410/photo-34236117

https://parquearqueoloxicodaserradoxistral.blogspot.com/2020/?m=0