ANTA-DOLMEN LEIRA DA RAPADA. San Xoán de Vilatán, O Saviñao.

ANTA-DOLMEN LEIRA DA RAPADA

"Nadie está tan loco como para elegir la guerra mientras hay paz. Durante tiempos de paz, los hijos entierran a sus padres, pero en la guerra son los padres quienes envían a sus hijos a la tumba."

Heródoto

Debuxo de Moncho Boga, 2026.

ALGUNHAS NOTAS XERAIS

Nestes días oprobiosos, mirando si sae o místico sol, si sae a luz da verdade e da xustiza, estiven ollando por aquí e por aló, e volvín dar con ese enigmático megalito (para algúns de dubidosa adscrición neolítica) que é a anta de Leira da Rapada. E doúseme por debuxalo, por facer a miña particular interpretación ascética e tamén (non si?) estética, a miña estética persoal e intransferible. E, dicía, unha cousa levoume á outra: decidín voltar a describilo, decidín elaborar outra entrada. O Concello de O Saviñao, alfaia da Ribeira Sacra do Miño, ben o merece.

Un mapa de O Saviñao, en LVG.

Entre salientabeis paisaxes outonais, paisaxes autóctonos, entre os espectaculares meandros do río Miño, pai de todos os ríos galegos, entre a a mistura da paisaxe selvática coa paisaxe humanizada, aséntase este espectacular anaco da terra galega.

Igrexa de San Estevo de Ribas de Miño.
Fotografía extraída da páx. web galiciamaxica.

Sen entrar en todos os inxentes recursos histórico-artísticos, naturais, paisaxísticos, é interesante incidir na conveniencia de visitar o Ecomuseo de Arxeriz onde, aparte de ensinar, dun ameno xeito, os costumes e modos de vida vencellados ao Miño e á vida cotiá dun pazo galego, nas súas propiedades aséntase un castro (escavado en parte) desde onde hai unhas marabillosas vistas do Cabo do Mundo.

 

Unha vista do Ecomuseo de Arxeriz.
Fotografía de: http://www.ecomuseodearxeriz.org/

Este Ecomuseo amosa na súa páxina web un plano detallado das igrexas románicas do Miño e do Sil. Por destacar algunhas, dentro do término municipal de O Saviñao, son imprescindibles San Estevo de Ribas de Miño, San Martiño de Cova, San Paio de Diomondi, San Vitorio de Ribas de Miño, Santa María de Seteventos, San Lourenzo de Fión...

Captura do Mapa interactivo do Ecomuseo de Arxeriz onde se sitúan
todas as igrexas de orixe románico da Ribeira Sacra do Miño e do Sil.
http://www.ecomuseodearxeriz.org/

Voltando ao noso propio mundo debo subliñar que no sobranceiro concello de O Saviñao hai catalogadas 56 mámoas (destaca a Anta de Abuime) e, a indómita e defensora pertinaz Asociación Veciñal de O Saviñao, defensora acérrima dos valores que estamos a sinalar, xa hai anos que propuxo a creación dun necesario itinerario neolítico. Ignoro si estas lóxicas pretensións foron atendidas polas autoridades municipais. Tamén dicir que no ano 2024 o Concello estaba a estudar a posibilidade de acondicionar o camiño de acceso ao dolmen de Leira da Rapada... 

Anta de Abuíme. Fotografía de Leticia Couto, 2024.

A Asociación Veciñal ademais consideraba necesario implementar medidas para favorecer o aproveitamento turístico e achegar estes recursos a un tipo de visitante respetuoso cos valores medioambientais, arqueolóxicos e, en xeral, cos valores culturais. Pero semella que no ano 2022 as cousas pouco cambiaran, segundo fun indagando nas novas dos medios de comunicación: a Asociación Veciñal de O Saviñao nestas datas pedía actuar no contorno da anta de Leira da Rapada a saber, a sinalización, mantemento anual, limpeza do camiño de acceso á anta, colocación dun panel explicativo... En definitiva, non sei como andaran as cousas a día de hoxe.

SAN XOÁN DE VILATÁN

Para chegar á parroquia de Vilatán, si saímos de Escairón (capital municipal) debemos coller a estrada LU-617 con direción a Chantada e, no quilómetro catro, hai que coller o desvío á dereita que marca Vilatán: chegaremos logo duns catrocentos metros.

Casa do Penedo.
Foto da Asociación Veciñal de O Saviñao.

San Xoán de Vilatán é unha das parroquias mais cativas do Concello. A igrexa é do século XVIII e aséntase sobre un castro moi alterado. Malia esa desafortunada circunstancia, aínda se poden albiscar unha parte dun terraplén e tamén un anaco do foxo defensivo. 

Igrexa de San Xoán de Vilatán.
Foto de La Voz de Galicia.

En xeral, en Vilatán poderemos admirar uns nada desdeñables elementos de arquitectura civil-tradicional, etnográfica e arqueolóxica: a Casa do Penedo, a Casa do Fidalgo, a Casa de Branco, unha eira enteira para mallar, así coma os restos mencionados do castro e a igrexa.

Ruta en Vilatán, wilkiloc.

O Castro de Leira da Rapada atópase a uns cento cincoenta metros da anta do mesmo nome: conserva parte das súas murallas, varios terrapléns de ata quince metros de altura..., e pódense descubrir diversos vestixios das cabanas e das murallas. A Asociación Veciñal de O Saviñao contábame hai xa uns anos que atoparon nas cercanías unha especie de machada de granito (picuda e coa base mais ancha onde semella describir unha muesca para fixar un pao, un soporte) e tamén un biface de cuarcita gris. No castro poideron descubrir diversos elementos propios da cultura castrexa como restos de cerámica e pedras furadas, os típicos contrapesos para os teares.

Unha paisaxe no Saviñao. Foto Asociación Veciñal de O Saviñao.

ANTA-DOLMEN DE LEIRA DA RAPADA

Foi descuberta a primeiros do ano 2017, na parroquia de San Xoán de Vilatán e, ata ese momento, era un monumento megalítico inédito e único no sur da provincia de Lugo. Como sabemos, poucas antas se están a conservar íntegras polo que foi considerado un descubrimento excepcional. O seu descubridos foi o arqueólogo monfortino Iván Álvarez Merayo: no medio dunha espléndida carballeira, consérvase enteiro, con varios esteos e a tampa ou pedra cobertora. Semella que non permanece practicamente nada da estrutura tumular ou mámoa.

Fotografía do blog fraga dos mouros.

Si a imos visitar, primeiro debemos chegar ao núcleo de Vilatán. Desde aí hai que ir pola estrada que leva a Felón, Vilameá e Marrube. Logo de percorrer ao redor de trescentos cincoenta metros, hai que desviarse á esquerda por un camiño sen asfaltar. Trátase dun ancho camiño que discorre por entre unha frondosa pantalla de árbores autóctonas (carballos e castiñeiros maiormente). Despois de catrocentos metros, o camiño-corredoira, descence suavemente bordeando o Castro de Leira Rapada. A uns cento cincoenta metros o camiño xira levemente á dereita e aí aparece un ramal á esquerda polo que hai que seguir uns cen metros ata chegar ao dolmen, inserido, emprazado, no medio dunha poderosa carballeira. E xa estamos diante da contundente e poderosa estrutura pétrea da nosa anta.

Fotografía da web Asociación Veciñal de O Saviñao.

Ubícase na aba que, desde o castro, descende cara ao río que discorre fondo e a separa das abas do Castro de Felón. Dentro da tipoloxía das antas galegas é unha das poucas excepcións (porque algunha mais hai) debido a que un dos esteos da posible cámara é un afloramento granítico natural reaprobeitado como soporte da tampa caso, como dicía, pouco común no amplo universo megalitíco galego. Este afloramento natural, un dos soportes da tampa, acada unha lonxitude de mais de catro metros e unha media duns oitenta centímetros de groso. Dous dos esteos que fan de soporte da tampa están labrados pola súa cara interna.

Fotografía do blog megaliticia.

Efectivamente, unha impresionante estrutura arquitectónica que se desenvolve a través dunha altura aproximada dun metro e oitenta centímetros e está cuberto por unha tampa ou pedra cobertora que mide mais de catro metros de longo e uns oitenta centímetros de grosor. A devandita pedra cobertora está asentada sobre outros dous esteos que miden na lonxitude, respectivamente, catro metros con sesenta centímetros e catro metros con corenta centímetros.

Fotografía do blog megaliticia.

O noso amigo megaliteiro Xabier Moure dubida de que se trate propiamente dunha anta, senon que lle parece un acubillo ou un "trilito" para o que se aproveitou un dos afloramentos rochosos da zona. Por outra banda, o arqueólogo Iván Álvarez puido documentar que a anta adoitábase empregar como refuxio para resgardarse das inclemencias metereolóxicas.

Calco dos petróglifos da Anta de Leira Rapada.
Autor, Diego Iglesias Barrilero. De Wilkipedia.

Pero un dos elementos que caracterizan esta anta son os petroglifos que aparacen gravados na parte superior da pedra cobertora: trátase dun conxunto de cinco insculturas tipolóxicamente semellantes: describen unha xeira de círculos concéntricos atravesados por unha liña. As gravuras ons moi difíciles de contemplar, debido aos desgaste pola erosión e pola proliferación do musgo: como case sempre, unha determinada luz solar permite a súa mellor visualización a tamén determinadas horas do día.

Un dos motivos concéntricos.
Foto avv veciñal de O Saviñao.

Sempre é e será un inmenso pracer mergullarse polas indómitas terras do Concello de Escairón, un territorio con suficientes elementos culturais para ilusionar os sentidos.

Outro dos motivos concéntricos.
Foto Asociación Veciñal de O Saviñao.

Estou seguro de que mais cedo que tarde chegarán a mín mais novas que me permitirán introducir novos datos ao redor da Anta da Leira da Rapada, unha indómita anta perdida no medio das máxicas carballeiras do Concello de O Saviñao.

EN SIGRÁS, A FINAIS DOS INTRANSIXENTES DÍAS DE ABRIL DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

ENLACES SÚPER INTERESANTES E OBRIGATORIOS

https://asociacionlosdolmenes.blogspot.com/2014/02/galicia-el-dolmen-de-leira-da-rapada-un.html

https://gl.wikiloc.com/rutas-outdoor/dolmen-leira-da-rapada-11309274

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/dolmen-leira-da-rapada.html

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/o-savinao/2014/07/31/visita-dolmen-recien-descubierto-leira-rapada/0003_201407M31C5991.htm

https://www.facebook.com/groups/1507289739330759/posts/24556933643939709/

https://xabean.blogspot.com/2014/08/dolmen-de-leira-da-rapadavilatano.html

https://www.elprogreso.es/articulo/ribeira-sacra/grupo-vecinal-pide-actuar-lugar-dolmen-leira-rapada/202209261859031603278.html

https://media.lavozdegalicia.es/scale.php?i=/default/2014/03/05/0012_201403M5C5F1jpg/Foto/M5C5F1.jpg&w=300px

https://aavvdosavinhao.org/nova/index.php/petroglifos-no-dolmen-ou-refuxio-da-leira-rapada/

https://afragadosmouros.blogspot.com/2014/03/dolmen-de-leira-de-rapada-achado-de.html

https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Petr%C3%B3glifos_da_Leira_da_Rapada.jpg

https://aavvdosavinhao.org/nova/index.php/visita-guiada-pola-area-da-leira-rapada/

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://aavvdosavinhao.org/nova/index.php/o-dolmen-da-leira-rapada-debe-ser-posto-en-valor/

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/170525000684/pr-g-162-ruta-da-ribeira-sacra-do-mino?langId=es_ES&tp=6&ctre=23

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/2017/05/09/mapa-turistico-mais-completo-das-igrexas-romanicas-do-mino-sil/0003_201705M9C4991.htm

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/lugo/comarca-da-terra-de-lemos/savinao/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta-dolmen+de+Leira+de+Rapada

https://www.facebook.com/apatrigal/posts/vilat%C3%A1n-o-savi%C3%B1ao-e-o-seu-patrimoniocarlos-rueda-francisco-albo-san-xo%C3%A1n-de-vila/2069492533329277/

https://www.academia.edu/118851696/El_PRIORATO_DE_SAN_MART%C3%8DN_DE_A_COVA_Y_LA_IMPRONTA_DE_LOS_CAN%C3%93NIGOS_REGULARES_DE_S_AGUST%C3%8DN_EN_LA_TIERRA_DE_LEMOS_Y_ALEDA%C3%91OS_EN_EL_CONTEXTO_DEL_CAMINO_DE_SANTIAGO

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/16841/miradoiro-da-cova?langId=es_ES&tp=4&ctre=17

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/o-savinao/2018/04/08/viaje-prehistoria-vilatan/0003_201804M8C5991.htm

asociación veciñal do saviñao21 de agosto de 2015, 03:58

https://turismo.ribeirasacra.org/museo-etnografico-ecomuseo-de-arxeriz

PEDRAFITA-MENHIR AS PEDRAS CAMPAÍÑAS. San Román das Encrobas, Cerceda.

PEDRAFITA-MENHIR AS PEDRAS  CAMPAÍÑAS

"La guerra es una masacre entre gentes que no se conocen, para provecho de gentes que sí se conocen pero que no se masacran." 

Paul Valéry

Debuxo de Moncho Boga, 2026.

E, unha vez mais (espero que non sexa a última) retorno ao Monte Xalo, monte mítico-máxico onde os haia, monte falador, monte chairo, monte repleto de penas que falan, de penas adiviñadoras, fecundadoras, escorregadoras..., monte de mámoas, de menhires, de castelos..., monte de fadas, de meigas, de mouras e mouros, de nacemento de ríos, de brañas. Un monte, en definitiva, que domina coa súa maxestuosa siluteta os mais amplos horizontes físicos e míticos.

Pois ben, aquí no Monte Xalo, no término municipal de Cerceda, no mais alto, moi preto da Pedrafita do Caroliño, eríxense, aínda erguidas, as Pedrafitas Pedras Campaíñas. Outra pedra sagrada, sacra, unha pedra sonora, pero unha pedra artificial, unha pedra megalítica probablemente, unha pedra da que aínda se poden percibir os ecos do seu milenario son.

Fotografía de Manuel Rial, facebook.

Dicía na anterior entrada que para min (aínda que todas as pedras teñen interese) a especial curiosidade que suscitan estes novos elementos é que son "artificiais", non son as rochas naturais faladoiras, do Cadro, da Laxe Borrateira..., tan abondosas no noso país. Estas posibles pedrafitas (moitas delas funcionaron como marcos de término) son tamén sagradas pola sua especial cualidade de emitir un son.  Son penas faladoiro-musicais que denotan un extraordinario feito "falando unha linguaxe musical" e dicir, aquel instante ancestral cando se produce a identificación dos sons físicos cos sons "míticos".

O Petón, Monte Xalo. Foto Concello de Culleredo.

Cando intitulo esta entrada como "As Pedras Campaíñas" é porque se trata de varios fitos nas terras do monte Xalo, ben coñecidas por Lois Vilar Hermida e por Manuel Rial, entre algúns outros e outras. Algúns consideran que as catro que forman o conxunto de pedrafitas cantadoras, faladoras, campaíñas en fin, forman un aliñamento. Si este feito de materializa ou se concreta, estaríamos diante dun caso prácticamente único en Galicia.

Por iso, co compromiso de Lois Vilar e posiblemente co de Manuel Rial, estou á espera de ir visitar este especial emprazamento e, a partir de aí, xerar outra nova entrada para relatar as imprevisibles sorpresas que nos deparará ese sacro territorio. Será en breve.

En Sigrás, un venres de abril de 2026

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES SUXESTIVOS

SOLLA, Calros: "As pedras que saben de nós (e II): Escolma de penedos selleiros que, en Cerdedo, arrollan outras tantas redomas de saber popular." Nº 21. (2025) En https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=17&id=3227:

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/circular-desde-bornalle-rio-rateira-muros-182064569

https://themurostimes.com/2015/02/27/pedra-das-cruces-do-campo-da-ermida/

Vicente Feijoo Ares: "Las motivaciones de los nombres de las piedras en Galicia. Cultos, ritos y leyendas." DOI: 10.2436/15.8040.01.116

Martín Almagro-Gorbea, Fernando Alonso Romero: "Peñas Sacras de Galicia". Fundación Monteagudo, Betanzos MMXXII.

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/rio-rateira-abelleira-174647428/photo-108953309

https://patrimoniogalego.net/index.php/62958/2014/08/pedra-das-cruces-do-campo-da-ermida/

https://historiadegalicia.gal/2017/12/as-pedras-maxicas-pedregal-de-esteiro-pequeno-pindo-de-galicia/

https://patrimoniogalego.net/index.php/781/2011/05/pedra-das-pias/

facebook_1776271612107_7450223127750355273

https://turismoculleredo.gal/es/project/monte-xalo/

PEDRAFITA-MENHIR PEDRA DA CAMPANA. Santo Estevo de Abelleira, Muros.

PEDRAFITA-MENHIR PEDRA DA CAMPANA

"Cuando los ricos se hacen la guerra, son los pobres los que mueren." 

Jean Paul Sartre

Debuxo de Moncho Boga, 2026.

Escudriñando con lecer (lendo) o fabuloso traballo de Almagro e Alonso Romero sobre as Pedras Sacras de Galicia, atopeime, inopinadamente, con este esteo-pedrafita que me chamou poderosamente a atención, cando xa hai un tempo atopei outra semellante (cando menos participando do mesmo topónimo) nas montesías terras do Monte Xalo en Cerceda, na Coruña. Este é o motivo polo que vou adicar unha breve entrada a cada unha delas, sobre todo polo apertura dun campo novo para min e as novas expectativas que abren en canto á diversidade das nosas pedrafitas, do case insondable universo pedrafiteiro galego. En canto ás características formais pouco podo dicir de cada unha delas posto que por mais que investiguei, non atopei nada ao redor das súas dimensións ou de lendas que me podan achegar ás súas mais íntimas características. Sen embargo, con eses poucos datos, podo perxeñar un cativo relato de cada unha delas.

Pontella do río Rateira, wilkiloc, ver bibl.

A primeira pedrafita, A Pedra da Campana, está ubicada na parroquia de Abelleira, moi preto do nacemento do río Rateira, nas terras do Concello de Muros. Segundo as informacións, lacónicas, do traballo inxente mencionado mais enriba, atópase tamén moi preto de onde estivera a Ermida de San Lourenzo, hoxe desaparecida.

A pedrafita que podemos ver na fotografía extraída dese libro e da interpretación debuxada, parece estar ubicada nunha aba que probablemente mira ao río, nun lugar que semella ter moita visibilidade e ser moi visible.  Ten forma abonbada e cilíndrica e vai diminuindo pouco a pouco até chegar á croa; con moita inseguridade, probablemente sobrepase os tres metros de altura. Na base aparecen uns croios que lle dan un certo aspecto fálico. A súa presenza preto do manancial que da nacemento ao río é unha das características mais importantes á hora de caracterizar unha pedrafita.

Fotografía da Pedra da Campana extraída do Libro
de Almagro-Alonso, ver Bibl.

A meirande parte das denominadas "Pedras sonoras" en Galicia, son formacións rochosas naturais que emiten sons de diversas características. Estas penas, con propiedades acústicas especiais, reflicten o son ao seren golpeadas, por causa do vento ou por amplificar os sons do contorno.  A mentalidade tradicional os consideraba sons máxicos, sobrenaturais, polo que adoitanse clasificar en xeral entre as "penas sacras". O que me chamou a atención sobre a Pedra da Campana é que non semella unha formación natural (como na meirande parte dos casos) senon que ten a feitura dunha pedra tallada pola man do home e polo tanto as súas características e significado deben ser mais específicas. Segundo Almagro e Alonso, é probable que na Prehistoria se poideran empregar as veces golpeándoas con humildes instrumentos musicais de percusión para transmitir unha mensaxe, un rogo... Estas mensaxes tamén as podían oir os deuses e os antepasados. Malia que só posuímos o nome, Pedra da Campana, podemos deducir a través das lendas noutras pedras naturais coas mesmas propiedades sonoras, que moitas veces os sons que producen estas penas son máxicos e porque no seu interiior viven seres sobrenaturais: por exemplo a preciosa lenda da moura que vive no seu interior, unha moura fermosa e de loiros cabelos. En xeral o ser humán axuda á moura  e, si non cumple a petición ou a condición, perde a recompensa prometida.

A Pedra das Cruces no campo da Ermida,
foto de Elixio Vieites.

Tamén poden ser (seguindo o fío interpretativo de Almagro-Alonso), ou pódense interpretar como "ritos de iniciación": o participante é castigado si non realiza a proba axeitadamente. Tamén pode ser a testemuña dalgún culto adicado ás pedras da campana, pedras ás que se consultaba por entender que no interior habitaba un numen (divinidade, xenio ou musa) ao que se invocaba para coñecer o futuro.

En defitinitva, Galicia é de pedra e a pedra é Galicia: cada pedra, sexa natural ou artificial, oculta un relato de seres lexendarios, un universo mitolóxico cunha racionalidade propia, as súas teorías sobre a orixe das pedras, dos grandes monumentos megalíticos, das pedrafitas, un mundo superpoboado por mouras, mouros encantados, por xigantes, por serpes, diaños, encantos..., constitúe toda unha explicación do mundo preracional, unha teogonía.

Foto mapcarta.

Si a nosa pedrafita se atopa emprazada preto do nacemento do río Rateira, podemos vencellar a pedrafita ao nacemento do río como o lugar sacro por excelencia. O culto aos mananciais, ás fontes, está ben documentado en toda a xeografía mítica galega: ao redor deles artelláronse, organizáronse tanto os hábitats prehistóricos como as rutas de comunicación, os milenarios camiños galegos. Malia que non coñezo o terreo, polas cercanías transcorre e serpentea unha rota xacobea...

Para rematar, unhas palabras de Vicente Feijoo Ares que me gustaron especialmente, relacionadas coas cantareiras pedras galegas:

"Todas las peñas con propiedades acústicas de Galicia, tanto las reales como las míticas, forman un importante capítulo de las peñas sacras, pues jugaban un amplio papel en el imaginario y la mitología popular. Los testimonios conservados en la actualidad son escasos y con riesgo creciente de que se pierdan, lo que supone una pérdida de este Patrimonio tan peculiar y atractivo, pues estas peñas sonoras siempre han debido llamar la atención de la gente y han fomentado la mentalidad «mágica» popular, por esa característica tan llamativa que ofrecen, tan próxima al fondo animista del que parecen proceder todas estas creencias en el carácter sacro y sobrenatural de determinadas peñas."

Cada letra, cada palabra que interpreta, cada pedra que aparece, contribúen a esclareces un misterio que semella insondable, inmarcesible..., e cada palabra, cada pedrafita, continúan aí pese ás diatribas insidiosas de Martiño de Dumio.

En Sigrás, nos procelosos días centrais de abril de 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

E, para rematar dunha vez por todas, deixar constancia das numerosas "penas sacras" que salpican e pódense admirar hoxe en día por todo o contorno de Muros: A Pedra do Cadro, a Pedra Pía, A Laxe Borrateira, O Castelo da Laxe, as Patudas de Santa Mariña...

A Pedra das Pías. Foto de Elixio Vieites.

BIBLIOGRAFÍA ESENCIAL, FUNDAMENTAL E INDÓMITA. TAMÉN IMPRESCINDIBLE...

SOLLA, Calros: "As pedras que saben de nós (e II): Escolma de penedos selleiros que, en Cerdedo, arrollan outras tantas redomas de saber popular."  Nº 21. (2025) En https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=17&id=3227:

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/circular-desde-bornalle-rio-rateira-muros-182064569

https://themurostimes.com/2015/02/27/pedra-das-cruces-do-campo-da-ermida/

Vicente Feijoo Ares: "Las motivaciones de los nombres de las piedras en Galicia. Cultos, ritos y leyendas."  DOI: 10.2436/15.8040.01.116

Martín Almagro-Gorbea, Fernando Alonso Romero: "Peñas Sacras de Galicia". Fundación Monteagudo, Betanzos MMXXII.

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/rio-rateira-abelleira-174647428/photo-108953309

https://patrimoniogalego.net/index.php/62958/2014/08/pedra-das-cruces-do-campo-da-ermida/

https://historiadegalicia.gal/2017/12/as-pedras-maxicas-pedregal-de-esteiro-pequeno-pindo-de-galicia/

https://patrimoniogalego.net/index.php/781/2011/05/pedra-das-pias/

PEDRAFITA-MENHIR PEDRA DAS ESTANTEGAS OU MARCO DAS TRANTAS. Santa Mariña do Covelo, Covelo.

PEDRAFITA-MENHIR PEDRA DAS ESTANTEGAS OU MARCO DAS TRANTAS

PEDRAFITA DO COTO DE ALDIR II

"¿Puede haber algo más ridículo que la pretensión de que un hombre tenga derecho a matarme porque habita al otro lado del agua y su príncipe tiene una querella con el mío aunque yo no la tenga con él?".

Blaise Pascal

Debuxo de Moncho Boga, 2026.

E sigo nas agarimosas terras de Covelo, nas a veces abruptas terras de fronteira, nas a veces rudas estampas dunha naturaleza case salvaxe, humanizada e representativa, de numerosos elementos arquitectónicos, prehistóricos, naturais, que caracterizan a antiga e case desaparecida Galicia rural.

De mapcarta.

Sigo no Coto de Aldir, lugar de pleitos desde sempre, lugar de loitas enconadas polos límites, polos lindeiros, polos marcos... Loita pola pertenza, pola posesión entre varias parroquias, como acontece en toda Galicia. Sen embargo non é a miña misión decidir o lugar de pertenza deste pequeno anaco do Coto de Aldir, desta penecharia onde se asentan dúas características pedrafitas. Un outeiro talvez máxico, sagrado, rodeado de penedos con cazoliñas de diverso tamaño, de penas como tronos, de penas de reis, de minas de auga, mananciais, de necrópoles megalíticas, de poboados castrexos e, por suposto, de dúas pedrafitas que caracterizan este sobranceiro santuario.

De Alberte Reboreda, ver bibl.

Como estaba a relatar na entrada anterior, a chaira con lixeira inclinación, onde se asentan estas dúas e mais que probables pedrafitas, forma parte dun gran outeiro sagrado (de altarius), un santuario ao aire libre onde se amosan todos os ingredientes que permiten a afirmación desta paraxe coma un santuario prehistórico que se mantivo como un fósil desde a prehistoria ata hoxe en día.

Unha vista da Casa Museo Pazo da Cruz.

A segunda pedrafita desta pequena chaira conservouse ergueita debido á súa reutilización como marco de término, probablemente como as "petra fictas" que aparecen profusamente na documentación medieval galega. E, posiblemente tamén, reutilizouse neste senso debido ao seu carácter simbólico, debido a que constituiuse como un referente para as mentalidades desde a prehistoria, desde os homes que a chantaron nese lugar: mesmo referente, diferentes funcións, distintos significados.

Fotografía do Libo de Alberte Reboreda
sobre a parroquia de Santa Mariña. Ver bibl.

Como apostillaba con respecto á Pedrafita do Coto de Aldir I (e segundo os estudos de Alberte Reboreda) o topónimo Aldir aparece documentado por vez primeira no ano 1151, contituíndose nun Couto medieval situado en Santa Mariña de Covelo, dando nome ao "principal outeiro da nosa parroquia", nun documento do mosteiro cisterciense de Melón. Non é descabelado pensar que a nosa pedrafita xa funcionase daquila como marco delimitador do Couto.

Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

No ano 1756, nun apeo parroquial entre as parroquias de Santiago e Santa Mariña de Covelo co título "Demarcacións que circundan esta Feligresía de Santiago de Covelo y su anejo San Bartolomé de la Lamosa. Por Cuevas ano de 1756",  aparece por vez primeira a pedrafita con nome propio: 

"Comienza esta Feligresía de Santiago de Covelo a demarcar por la esquina del Norte con la de / Santa Marina, mas abajo del Coto ó piedra llamada de las Estantegas, en el que se junta con la de Maceira con Covelo."

Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Noutro documento de deslinde do ano 1850 entre as mesmas parroquias (promovido polo Alcalde-Pedáneo de Santiago de Covelo) sinálanse os marcos ou mollóns que delimitan ambas as dúas parroquias: "...Piedra de las Estantegas y Coto del Monumento..." Segundo Alberte Reboreda, hoxe en día coñécese co nome deturpado de Marco das Trantas.

Gravura coa "P" de Parada.
Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Seguindo a Martinón Torres (ver bibl.) os megálitos de término carcterízanse ou teñen asociados tres grandes valores apreciados con distinta intensidade en función dos diversos contextos territoriais a saber, un valor simbóico-mítico, un  papel histórico-arqueolóxico e un valor social-territorial. Este emprego como marcadores dun territorio foise perdendo ao longo do tempo ata que quedou case exclusivamente circunscrito ás delimitacións das parroquias, concellos e incluso provincias. Martinón destaca a particular evolución desa consideración social-territorial sobre todo desde a Idade Media: o labrego medieval empregaba como demarcadores uns fitos que xa estruturaban a paisaxe, o territorio, desde sempre. Polo tanto tamén tiña, ese fito reutilizado, un valor mítico, un referente máxico. 

Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Malia que a partir do século XVII a función territorial foi desaparecendo, moitos monumentos megalíticos -engadindo ás mámoas- foron perdendo eses valores e polo tanto xa deixaron de ser imprescindibles. A nosa pedrafita constitúe un exemplo da persistencia do aproveitamento ao longo da noite dos tempos. Aínda  que os que construiron os megálitos desapareceron fai miles de anos, as súas construcións permaneceron na paisaxe impertérritas e, polo tanto, foron obxecto de novos usos: novas sociedades e novas culturas foron outorgándolles outros significados e diferentes funcións. Por todo iso non podemos estar mais de acordo con Martinón cando considera que estes singulares monumentos son depositarios de memorias colectivas ancestrais e acumulativas.

Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

A Pedrafita-menhir das Estantegas ou Marco das Trantas mide ao redor un metro e setenta e cinco centímetros. Este marco, este mollón, froito da reconversión dunha pedrafita megalítica nun elemento para acoutar un territorio (valor social-territorial), amosa nas súas caras as letras "C", "M" e "P" que posiblemente se correspondan coas parroquias de Covelo, Maceiras e Pazos. Tamén hai inscrita unha data: 1871. 

Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Trátase dun esteo de tipo medio coa base cadrangular (moi achanzada nas arestas) que se vai convertendo en triangular e vaise continuando ata diminuir na croa para adquirir unha forma mais redondeada, case cónica. O mais interesante ao meu xuizo é o claro aspecto fálico que se debe á forma da croa e ás pequenas escotaduras que formarían ou darían lugar ao glande. Na base, unha protuberancia talvez represente os testículos,  como acontece no Marco da Anta no concello coruñés de A Laracha. As características mais salientables das pedrafitas de "tipo fálico" son: a curvatura da croa; caras rectas e convexas (norte e sur respectivamente); gravuras como coviñas, cruciformes, ferraduras e antropomorfos. Malia todas istas características, as pedrafitas poden tamén participar de varias manifestacións simbólicas e tamén funcionais e dicir, participan de varias tipoloxías.

Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Recompilando: o testículo na base (a raíz, unida á pelvis), logo a parte principal ou corpo (parte cilíndrica) cunha parte cóncava e a outra lixeirramente convexa, case recta e, por último, o glande (a punta) ou parte redondeada, cónica. Todo elo confírelle unha espectacular apariencia de falo.

Seguindo as minuciosas investigacións de Alberte Alonso, os cultos que xiran ao redor da fertilidade son de orixe prehistórico: a práctica dunha xeira de rituais para estimular e protexer a fecundidade vexetal, animal e humana. As pedrafitas fálicas estaban a cumplir funcións relixiosas e a súa finonomía asóciase ao culto da fertilidade: xenera renacemento, vida e fertilidade; a forza creativa e fecundadora. 

Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Debido á situación desta pedrafita, á beira dunha anta desaparecida, á cercanía doutras tres e ao discorrer dun camaiño primitivo, tamén considero que pode adscribirse á función de pedrafita anunciadora da necrópole megalítica, coma un fito que nos anuncia o lugar da morte, o solar dos ancestros.

Redundando no carácter máxico do outeiro do Coto de Aldir, engadir a cercanía do manancial chamado Mina do Coto de Aldir, as numerosas penedas con cazoliñas de diverso tamaño que delimitan todo o contorno inmediato, as formacións rochosas de formas caprichosas, a necrópole megalítica, o castro, os camiños prehistóricos..., todo iso fai que, á beira destas dúas fermosas pedrafitas, lle confiran a esta paraxe unha cualidade con carácter de seu.

No outro lado da estrada pódese ver a Pedrafita
de Aldir I.
Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Para rematar, unhas breves consideracións toponímicas.  Con respecto ao topónimo "Estantegas"  pódese presumir que procede da base "estant-", vencellado con "estar", "permanecer", sitio onde algo se mantén. Mais o sufixo abundancial "-egas", o que viría a dar "lugar onde algo está asentado ou que se mantén". Significaría algo así como aquilo que está de pé, estable. Si o vencellamos co cercano manancial da Mina do Coto poderíamos aventurar que significa zona de rechán onde a auga do manancial queda retida ou rezuma, como terras estancadas. En suma, terras de ladeira onde a auga do manancial permanece, formando un terreo húmido ou encharcado. Pero tamén onde as pedrafitas permanecen, duradeiras e silentes. O topónimo "Trantas" co que tamén se coñece esta pedrafita, é probable que se forme coa raíz "tras- / trans-" que significa "ao outro lado de" ou "mais aló de". A terminación "-as" moitas veces é un plural típico de zonas ou terreos determinados, polo que o topónimo significaría "terreno que está ao outro lade de..."

Fonte Mina do Coto de Aldir.
Fotografía de Maximino Fernández Sendín, 2026.

Un sinceiro agradecemento ás informacións de Maximino Fernández Sendín sobre esta sobranceira zona e un silencioso grito de ánimo na súa  teimuda procura para erguer no seu estado vertical a pedrafita do Coto de Aldir I, feito que por fin semella que vai por bo camiño, segundo as propias informacións de Maximino. Saúdos Maximino e moitas grazas por todo.

EN SIGRÁS, COAS PRIMEIRAS RAIOLAS DOS SOL DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES INSOSLAIABLES

Marcos Martinón-Torres: "Los megalitos de término. Crónica del valor territorial de los monumento megalíticos a partir de las fuentes escritas." Trabajos de Prehistoria 58, nº 1, 2001, pp. 95 a 108.

Alberte Reboreda, 2022: "Santa Mariña de Covelo. Notas de toponimia, historia e Patrimonio". Imprime: Aceroplus-Ponteareas. Concello de Covelo e Deputación de Pontevedra.

Parcero Oubiña, César: " Lectura de la transición Bronce Final-Edad del Hierro en el NO ibérico. Dinámicas sociales y surgimiento del poblamiento fortificado". CSIC-INCIPIT.

http://www.casamuseopazodacruz.com/

https://www.facebook.com/CasaMuseoPazoDaCruz/?locale=es_ES

https://www.facebook.com/search/top/?q=Maximino%20Fernadez%20Send%C3%ADn

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

https://mapcarta.com/es/N1242456128

https://www.facebook.com/maximino.fernandezsendin/videos/coto-de-aldiri-covelo-pontevedra-santuario-prehist%C3%B3rico-en-%C3%A9l-se-registran-un-gr/1652135302623400/

https://www.facebook.com/groups/250663839378459/posts/1596498818128281/

https://www.diarioluso-galaico.com/articulo/area-metropolitana/covelo-municipio-entre-montanas-que-conserva-esencia-rural-galicia/20260316171254062745.html

https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=Cruz+outa