ANTA-DOLMEN DAS NAMELAS 3. Santa María de Ventosa, Agolada.

ANTA-DOLMEN DAS NAMELAS 3

10.-POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ

"Toda forma de desprecio, si interviene en la política, prepara o instaura el fascismo."

Albert Camus.

 

Debuxo da Anta das Namelas 3, Moncho Boga.

E chegamos, con certa ilusión e algún cansancio, á sorprendente Anta das Namelas 3, que se sitúa a preto de cen metros da anta das Namelas 2. Atópase a uns 600 metros de altitude nunha aba que vai descendento de xeito nada abrupto coa dirección norte-sul, caendo  paseniñamente cara ao río Arnego, non sin antes interromperse por algunha cativa vagoada ou depresión (onde están precisamente As Namelas 2 e 3) ou por algunhas extensas chairas (onde se situa a Anta Chaira do Medio). 

Mapa de situación da Anta das Namelas 3. Google maps.

Para chegar a estas terras altas valen tanto ou tan pouco as mesmas indicacións que para a meirande parte das antas que compoñen esta estupenda ruta..., polo que considero realmente indispensable levar o XPS, tendo en conta que en caso contrario, probablemente non atoparemos ningunha destas magníficas antas que salpican a terra dezana de Agolada e Rodeiro.

Planta das Namelas 3,
versión propia a partir de Fábregas/Penedo, 1995.

A necrópole da que forma parte este exemplar (como xa debiamos saber) está composta por cinco mámoas das que dúas aínda están a conservar restos da estrutura arquitectónica. A mámoa onde se acubilla  acada unhas dimensións de tipo medio que se cifran en dezaoito metros para o diámetro que vai do norte ao sul, case vinte no do leste-oeste así como unha altura que non chega ao metro. 

Fotografía de Alex Negreira
extraída do blogue megaliticia.blogspot.com

A anta 3 debuxa unha cámara que se adscribe formalmente ás do tipo poligonal simple (sen atisbos de corredor de entrada) e está a conservar cinco esteos de granito, faltándolle a tampa ou pedra cobertora. Semella moi probable que estivera constituida por un esteo mais, a xulgar polo debuxo da planta. As dimensións desta cativa e feitiña anta non chegan ao metro de lonxitude o que lle confire un certo aspecto de cista, mais polo tamaño que pola estrutura. Segundo Fábregas/Penedo, os incendios forestais afectaron sobre todo á parte superior dos chantos.

Esteo onde está a gruvura do antropomorfo.
Fotografía Fábregas/Penedo, 2001 (ver bibl)

A excepcionalidade desta anta ven dada pola existencia dunha gravura antropomorfa que ocupa a cara interna dun dos esteos, excepcionalidade pola case inexistencia de representacións deste tipo tanto en Galicia coma no Norte de Portugal. Ademais, excepcionalidade debido ao contexto: trátase dunha área megalítica cunha inusitada cantidade de antas decoradas tanto con técnicas pictóricas como con gravuras e é a única cun antropomorfo. Excepcionalidade porque a meirande parte destas representacións desenvólvense a través de motivos xeométricos. 

O Esteo coa gravura antropomorfa.
Fotografía de Manuel Busto Galego de ospendellos.blogspot.com

En efecto, cabe incidir en que as representacións antropomorfas tanto en Galicia coma no Norte de Portugal, son extremadamente escasas, de aí a excepcionalidade da gravura da Anta de As Namelas 3. Pouco mais ou menos teñen representacións antropomorgas as seguintes: a Anta 2 de Portela do Pau, a Anta de Pedrao, a Mámoa da Eireira, o esteo dos Campiños, a estela de Poio ou o posible do Coto dos Mouros en Rodeiro.

Debuxo do antropomorfo a partires do calco de Anxo R. Paz.
En Fábregas/Penedo (ver bibl)

Segundo a descrición de Fábregas/Penedo (2001), o esteo que amosa a singular gravura antropomorfa, ten unhas medidas que non sobrepasan os sesenta centímetros de altura e uns corenta centímetros para o ancho. A figura humana debúxase de forma centrada e ocupa os dous terzos da superficie do chanto. Estase a conservar en perfecto estado, si se esceptúa a cabeza, incompleta e de forma trapezoidal.

Fotografía de Alex Negreira extraída do blogue
megaliticia.blogspot.com

Segundo a caracterización que estou a seguir, as pernas describen unha liña continua en forma de "U" invertida, que continúa cara a enriba cun trazo lixeiramente ondeado: o que debe ser o tronco. As extremidades superiores son moi longas, desproporcionadas talvez, e o brazo dereito amosa, á altura da metade, mais ou menos, unha oquedade que interpretan coma un ornato ou un instrumento musical... O brazo esquerdo remata adquirindo unha forma algo redondeada e, moi preto deste extremo, xurden tres liñas ou trazos rectilíneos lixeiramente diverxentes. Un pouco mais lonxe, outro trazo ou liña con forma curva. Todo o antropomorfo foi feito mediante a técnica do repicado, cuxas pegadas aínda se poden apreciar na parte mais alta.

Fotografía de Alex Negreira extraída do blogue
megaliticia.blogspot.com

As conclusións do somero e impactante estudo de Fábregas/Penedo pódense resumir do seguinte xeito: as coincidencias coa ubicación do gravado coas outras das antas inmediatas, ocupando case a totalidade da superficie do esteo. As proporcións desmesuradas das extremidades superiores, a cabeza ben diferenciada do conxunto, feitos todos eles que a diferencian notoriamente doutras representacuóns luso-galaicas.

Fotografía extraída  de Fábregas/Penedo 2001 (ver Bibl)

En canto á cronoloxía manexada, á luz doutras datacións, considérase que a gravura en cuestión debe ser coetanea co momento de construción do monumento. Coa prudencia debida, situano cara ao IV milenio a. de X.C, o que coincide coas datacións realizadas en Dombate e Antelas.

Panel coas antas da ruta.

En suma, o realmente importante desta gravura humana consiste en que as representacións antropomorfas tanto en Galicia como no Norte de Portugal son moi escasas, como dicía mais enriba. Si consideramos a enorme extensión do horizonte megalítico nesta área e a cada vez mais numerosa aparición de restos de pintura e gravuras, estas representacións poden contarse cos dedos da man.

Debuxo da Anta de  As Namelas 3, Moncho Boga 2025.

Desde aquí, por último e para rematar, súmome ás voces que piden a gritos a proteción destes elementos únicos, a proteción, defensa e posta en valor duns monumentos decorados que, si non se adican os medios axeitados, estarán irremediablemente avocados á desaparición. Exemplos dabondo hai nesta increíble Terra do Deza.

EN SIGRÁS, NUN DÍA CHUVIOSO DO ESTÍO DE 2026.
SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES ABSOLUTAMENTE NECESARIOS

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoas-da-chaira.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77106/2015/08/mamoa-de-coto-cornellal/

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela.  Gallaecia, 2001. (PDF)

Fábregas Vácarce e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Ortostato grabado de Agolada (Pontevedra): Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del NW Penínsular.", Ed. Sociedade Portuguesa de Antropología Cultural, 1995.

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

Fernando Carrera Ramírez e Ramón Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en el Noroeste Peninsular. Conocimiento y conservación" Tórculo Edicións, 2006.

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-coto-cornellal-axiaz.html
https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-deza/agolada/
iglesia-de-san-xulian-de-ventosa

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta+Coto+do+Cornellal

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/xeografia/

 

ANTA-DOLMEN CHAIRA DO MEDIO. Santa María de Ventosa, Agolada.

ANTA-DOLMEN CHAIRA DO MEDIO

9.-POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ

"Cada guerra es una destrucción del espíritu humano."

Henry Miller

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

E, con sentidiño, vou chegando ao remate desta xeira de extraordinarias antas que están a salpicar de xeito harmonioso e inexplicable o Concello de Agolada. E chego á tremendamente descoñecida Anta-Dolmen da Chaira do Medio. Debido sobre todo aos seus motivos artísticos novedosos, a anta foi declarada BIC por resolución do 15/03/2021 e publicouse no DOGA nº 70 do 08/04/2021. A pesares, polo tanto, de ter a máxima proteción que concede a Lei de Patrimonio Cultural de Galicia, a anta permanece no mais absoluto abandono: a desidia institucional prevalece sobre a obligatoriedade legal da súa proteción.

Mapa de situación. Google maps.

Atópase moi preto das mámoas que conforman a Necrópole de As Namelas e por iso o traxecto para chegar é o mesmo que veño describindo nas entradas anteriores. Sexa como sexa, é imperioso levar con un o XPS. A súa situación xeográfico-orográfica a localiza na chaira inferior da aba do Coto e a vexetación que prospera con fruición é o monte baixo alternando con monte alto, sobre todo de piñeiros.

Planta da Chaira do Medio versión
a partir de Fábregas-Penedo1995 (ver bibl.)

O contido desta entrada é un resumo do fundamentado estudo que os investigadores Ramón Fábregas e Rafael Penedo publicaron no ano 1995. Neste pequena e estupenda investigación, dase a nova, a información e a análise pormenorizados, das gravuras atopadas nun dos esteos da Anta da Chaira do Medio. A importancia do achádego céntrase no novedoso do motivo da gravura, sen paralelos no megalitismo galego (malia que si os hai moi semellantes nos petróglifos), polo que se trata dun caso único, illado, e ubicado en pleno corazón da Terra do Deza, abondosa noutro tipo de gravuras diferentes temáticamente.

Fotografía de Manuel Busto Galego en ospendellos.blogspot

A Anta localízase no contexto do Val de Camba (en terras de Ventosa), que está formado ou comprende os concellos de Agolada, Lalín e Rodeiro. Xa sinalei noutras entradas deste mesmo blogue a importancia deste val no conxunto do megalitismo dezano: aí se ubican as antas decoradas de Parada de Alperiz, as do Coto do Cornellal, As Namelas, o Monte Guillar...

Mapa do Val de Camba do ano 1931.
Extraído do blogue, historiasdedeza.wordpress.com

Atópase a unha altitude de case seiscentos metros e acubíllase nunha mámoa de pequenas dimensións: ao redor dos trece metros no diámetro norte-sul, os once metros no leste-oeste así como uns cincoenta centímetros de altura. Como dicía, no interior desta mámoa atópase a estrutura arquitectónica ou anta, moi remexida, violada, espoliada, que sobresae dese funil conservando cinco esteos de granito, dos que só un parece ser que está fora do lugar orixinal. Desenvolve unha planta poligonal simple posto que non se aprecia resto algún do corredor de entrada.

Esteo decorado da Anta Chaira do Medio. Fotografía extraída
de Fábregas-Vilaseco (Ver Bibl.)

Segundo Fábregas-Penedo (1995, ver bibli.), o esteo no que se debuxa a gravura é de granito e mide uns sesenta e tres centímetros de longo, case cincoenta e cinco de ancho e atinxe un grosor medio duns vintedous centímetros. A altura máxima desde o chan é de ao redor de sesenta centímetros. A orientación da gravura prodúcese cara ao noroeste. A técnica da feitura é o piqueteado, moi irregular neste caso. O motivo gravado adopta unha forma que tende a rectangular, con oito liñas transversais case paralelas e continúa mais aló do chan, na parte soterrada, fincada, do esteo.

O motivo "escaleriforme" da Anta Chaira do Meido. Versión propia
a partir de Anxo R. Paz en Fábregas-Vilaseco (Ver bibl.)

Precisamente unha das grandes particularidades desta gravura é a non existencia de paralelos nin próximos nin en xeral no contexto megalítico galego, mais que os "escaleriformes" de Pena das Cazolas en Silleda, outro rectangular en Campo Lameiro..., pero sempre ao aire libre. Os outros paralelos os atopan fora de Galicia. E dicir, aparece en múltiples contextos, interpretándose que en xeral poderían corresponderse con figuracións humanas, intencións relixiosas ou facer referencia a antepasados míticos...

Panel cos debuxos da ruta.

En definitiva, a gravura interpretada pode ser datada, tendo en conta o seu illameto dentro do contexto do megalitismo galego e faltando evidencias cronolóxicas concretas, en torno a finais do IV milenio a. de X.C.

Para rematar, a única fotografía que atopei desta silandeira anta é de Manuel Busto, ilustre coñecedor, divulgador e investigador das terras do Concello de Agolada.

EN SIGRÁS, NOS PRIMEIROS FRÍOS ESTIVAIS DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES INSOSLAIABLES

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoas-da-chaira.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77106/2015/08/mamoa-de-coto-cornellal/

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela. PDF.

Fábregas Vácarce e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Ortostato grabado de Agolada (Pontevedra): Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del NW Penínsular.", Ed. Sociedade Portuguesa de Antropología Cultural, 1995.

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

Fernando Carrera Ramírez e Ramón Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en el Noroeste Peninsular. Conocimiento y conservación" Tórculo Edicións, 2006.

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-coto-cornellal-axiaz.html
https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-deza/agolada/
iglesia-de-san-xulian-de-ventosa

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta+Coto+do+Cornellal

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/xeografia/

ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DAS NAMELAS 2. Santa María de Ventosa, Agolada

ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DAS NAMELAS 2.

8.-POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ

"Somos mucho más fuertes cuando nos tendemos la mano y no cuando nos atacamos, cuando celebramos nuestra diversidad […] y juntos derribamos los poderosos muros de la injusticia."

Cynthia Mckinney

Debuxo de Moncho Boga, Sigrás 2025.

Deixo atrás a Necrópole do Cornellal e diríxome cara á necrópole do lugar denominado As Namelas, aínda na parroquia de Ventosa. Sigo camiñando coas palabras e a imaxinación, sigo por eses agrestes montes, sigo por entre silvas, xestas..., camiños pedregosos, repoboacións forestais, sigo camiñando na busca dos elementos colosais que supuxeron a primeira apropiación dun espazo, a primeria arquitectura monumental con sentido decidido de perdurar, cunha utilización continuada durante milenios nalgúns casos, a primeira humanización da paisaxe que se coñece en Galicia. 

Situación da Anta Namelas 2. Google maps.

Sigo polo tanto escudriñando esas enormes construcións dos homes do Neolítico, aquiles homes que cun enorme esforzo adicaron unha tremenda cantidade de tempo e esforzo á morte, ao culto aos antepasados e que semella  perdura e perdurará en Galicia a pesares dos cambios de milenios: o ancestral culto á morte. 

Fotografía extraída da páxina web patrimoniogalego.net

As antas galegas, como se ven mantendo na bibliografía especializada, preséntanse pois como a primeira arquitectura monumental. Non só a función funeraria, senon que se conforman como as primeiras construcións que foron feitas coa intención clara de perdurar, talvez cun senso de "eternidade." Por iso talvez se converteron en referentes, destacando e dominando a paisaxe: unha apropiación tanto simbólica como real do territorio.

A mámoa da anta 2 de As Namelas é das do tipo medio pequeno acadando nos seus eixos os dez metros no norte-sul e case os trece no eixo leste-oeste. Presenta abondosos restos da coiraza pétrea.

Fotografía de Alex Negreira do blogue megaliticia.blogspot.com

Forma parte dunha necrópole composta por cinco mámoas, das que a número 1 foi completamente desfeita posiblemente debido a labouras forestais. Confórmase a través dunha cámara de planta poligonal, de reducidas dimensións, que conserva seis esteos, dous deles con decoración xeométrica a xeito de gravuras de traza ondulada e crebada.  Están perfectamente imbricados entre sí, feito común para garantir a estabilidade do conxunto arquitectónico.

As gravuras en dous esteos da cámara.
Fotografía de Alex Negreira do blogue megaliticia.blogspot.com

Os seis esteos están na súa posición orixinal e, ademais, aparece outro chanto ou laxe desprazada no lado do suleste da mámoa que parece que foi esnaquizado e rebaixado: probablemente é o que queda da pedra cobertora ou tampa.  Por outro lado, a uns cen metros desta anta atópase a Anda de As Namelas 3.

Planta da anta de As Namelas 2. A partir de Penedo et alii.

Como dicía antes, os gravados atópanse sobre a cara interna de dous esteos da cámara: consisten nun motivo xeométrico que está composto por liñas en zigue-zague ou liñas ondeadas gravadas en paralelo. Trátase posiblemente dun tipo de representación xeométrica a xeito de decoración que é típico ou moi común na arte megalítica do horizonte tumular de Galicia.

Panel cos debuxos das antas da ruta.

Sen moito mais que dicir, dispóñome a perxeñar o seguinte elemento desta imaxinada (non por imaxinada menos real) ruta das frondosas terras de Ventosa.

EN SIGRÁS, REMATANDO O MES DE AUGUSTO DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES IMPRESCINDIBLES

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoas-da-chaira.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77106/2015/08/mamoa-de-coto-cornellal/

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela. PDF.

Fábregas Vácarcel e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del Nw Penínsular", 1995

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-coto-cornellal-axiaz.html
https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://pendellos.blogspot.com/

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-deza/agolada/
iglesia-de-san-xulian-de-ventosa

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta+Coto+do+Cornellal

ANTA-DOLMEN DO COTO DO CORNELLAL 5. Santa María de Ventosa, Agolada.

 ANTA-DOLMEN DO COTO DO CORNELLAL 5 

7.-POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ 

"La revolución no es sólo una cuestión de cambio político, sino también de transformación personal y social."

Herbert Marcuse

Debuxo de Moncho Boga, Sigrás 2025.

A Anta-dolmen Mámoa do Coto do Cornellal 5 atópase moi preto do emprazamento da anterior e chégase, obviamente, seguinto o mesmo itinerario-percorrido que para a mámoa 4 e dicir, a da etapa 6.

Mapa co itinerario proposto. Google maps.

As características do emprazamento e da botánica so idénticos a saber, atópanse nunha suave penecharia que vai adoptando a forma dunha suavísima vagoada ou cunca, e o predominio do monte baixo é casi total, malia que hai algunhas pradeiras e diversas repoboacións de monte alto.

Fotografía de Alex Negreira do bloque megaliticia.blogspot.com

A mámoa na que se insiren os restos da anta é das do tamaño medio grande e estivo a sufrir as consecuencias dalgún incendio forestal o que deixou pegadas que afectaron á masa xeral da mámoa. Tanto os tobos dos conexos, que están a facer das súas, como a gran fochanca do espolio no centro da mámoa, permiten describir unha imaxe xeral bastante definida.

Como dato salientable, na aba da mámoa atopouse un seixo circular cunha sección lenticular que amosa en ambas as dúas caras uns cativos rebaixes en forma de cazoliñas.

Fotografía de Alex Negreira do bloque megaliticia.blogspot.com

As características da mámoa pódense describir do seguinte xeito: adscríbese ás da tipoloxía do tipo medio grande; atópase relativamente ben conservada e a súa superficie está completamente cuberta de pedras de tamaño medio que constituiron unha potente coiraza pétrea. En canto ao sempiterno burato do espolio, aparece, como case sempre, no centro da mámoa e tamén se atopa bastante colmatado.

Mide ao redor dos vinte metros no diámetro do noroeste-suleste e uns dezasete metros no que se orienta cara ao norleste-suroeste. O cono de violación vai desde os dous metros até o metro e medio, mais ou menos.

Panel cos debuxos das antas incluidas na ruta.

Hoxe en día na fochanca do espolio asoman numerosas pedras de tamaño medio grande que poideran formar parte da coiraza pétrea ou ben poideran ser apiadas nese lugar debido ás labouras agrarias; por entre elas asoman dous grandes esteos que probablemente son os que se están a conservar da estrutura arquitectónica megalítica ou anta.

Esquema. Moncho Boga, 2026.

Con esta anta-dolmen deixo detrás a necrópole da chaira do Coto do Cornellal e diríxome paseniñamente cara á necrópole das Namelas, que será obxecto das vindeiras entradas.

EN SIGRÁS, NO MES AUGUSTO DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES IMPRESCINDIBLES

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoas-da-chaira.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77106/2015/08/mamoa-de-coto-cornellal/

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela. PDF.

Fábregas Vácarcel e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del Nw Penínsular", 1995

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-coto-cornellal-axiaz.html
https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://pendellos.blogspot.com/

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-deza/agolada/
iglesia-de-san-xulian-de-ventosa

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta+Coto+do+Cornellal

ANTA-DOLMEN COTO DO CORNELLAL 4. Santa María de Ventosa, Agolada.

ANTA-DOLMEN DO COTO DO CORNELLAL 4 

6.-POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ 

"Como vivo en milenios, siempre se me hace raro el oír hablar de las estatuas o los monumentos. No consigo pensar en una estatua que le esté dedicada a un hombre de mérito sin imaginarla derribada y destruida a causa de las guerras del futuro."

Walter Benjamin

Debuxo Moncho Boga, 2026.

No mesmo lugar de Axiaz, na mesma parroquia de Santa María de Ventosa, no mesmo Concello de Agolada..., sigo entretido intentando ensinar e divulgar os megaliterios segredos destas menesterosas terras. Sigo na Terra do Deza, sigo no Corazón de Galicia.

Mapa de situación. Google maps.

É como sigo por estes amenos paisaxes, xa é o intre de recordar o xeito de como achegarse, a ser posible en automóbil, que andar cansa moito: pois ben, desde a estrada N-640, saíndo da capital municipal, hai que obrigatoriamente coller cara á dereita como si fósemos para a Igrexa parroquial. Desde aí xurde unha desviación que leva dereitamente a Axiaz e, neste morriñento lugar, é convinte coller outro desvío cara ao sul na busca do río Turubelo. A case pouco menos dun quilómetro, desviámonos unha vez mais á dereita por unha pista-estrada ata que, si non chegamos á necrópole, é que estamos perdidos. Por iso recomendo encarecidamente conectar o XPS. As mámoas dispóñense mais ou menos na direción do suroeste.

Fotografía de Alex Negreira en megaliticia.blogspot.com

A Anta-dolmen mámoa do Cornellal 4 (mámoa da Chaira 2) a talhora ubícase nunha especie de vagoada ou cunca de moi sueve e lixeirísima pendente. O monte baixo é o rei das especies botánicas que salpican a contorna inmediata e a non tan inmediata: prosperan de xeito  milagreiro os fentos, a carqueixa, as silvas, algún toxo e, por riba de todos, a xesta.

Esta mámoa parece ser que non estivo a sofrir graves alteracións antrópicas, malia que onde se manifesta con rotundidade e alevosía é no consabido burato do espolio, que xa parece formar parte consustancial da estrutura dunha calquera mámoa-túmulo galega. Segundo me contan, debido aos relativamente numerosos incendios forestais, a mámoa estivo a sufrir un proceso de erosión mais rápido e consistente, coa conseguinte perda dunha boa parte da masa tumular apreciable sobre todo en altura.

Fotografía de Alex Negreira en megaliticia.blogspot.com

Como se pode colexir, a nosa mámoa 4 atópase bastante ben conservada cunhas dimensións de tipo medio, a fochanca de espolio está bastante colmatada e unha boa morea de restos de pedra, elementos necesarios para unha potente coiraza pétrea. 

As medidas da mámoa van desde os case dezasete metros no diámetro orientado cara ao norleste-suroeste até os quince  metros no que vai cara ao noroeste-suleste. En canto á altura, non sobresae mais dos setenta centímetros. O burato do espolio, desfeita ou violación, amosa unha medidas aproximadas duns case catro metros por pouco mais dos tres. A profundidade é de pouco mais de trinta centímetros debido á colmatación.

Debuxo esquemático, Moncho Boga, 2026.

No que respecta aos poucos restos que se están a conservar da estrutura arquitectónica ou cámara, pódense cifrar en tres esteos. Semella que un deles non corresponde á devandita estrutura da cámara e os outros dous están arrimados un case enriba do outro e non se aprecia que estean imbricados. Por iso non é posible reconstruir a súa planta, a súa disposición xeral nin, polo tanto, o que poidera medir. 

Panel cos debuxos das antas que compoñen a ruta.

As dimensións cativas destes esteos son moi similares: ao redor de pouco mais de sesenta centímetros de ancho, entre dez e quince para o grosor e uns corenta centímetros de altura. A lousa mais cativa apenas chega aos corenta de ancho, pouco mais de dez de groso e o mesmo para a altura.

Con esta somera descrición, vou rematando, pouco a pouco, case sen decatarme, o relato das características formais das antas que aínda se están a conservar milagrosamente da necrópole do Cornellal.

En Sigrás, despois das vacacións estivais de 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES QUE NON SE DEBERÍAN ESQUECER:

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoas-da-chaira.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77106/2015/08/mamoa-de-coto-cornellal/

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela. PDF.

Fábregas Vácarcel e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del Nw Penínsular", 1995

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-coto-cornellal-axiaz.html
https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://pendellos.blogspot.com/

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-deza/agolada/
iglesia-de-san-xulian-de-ventosa

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta+Coto+do+Cornellal