PEDRAFITA-MENHIR MARCO ENTRE PARADA E CAMOIRA. Santo Estevo de Camoira (Lugo)-San Xoán de Parada (Outeiro de Rei)

PEDRAFITA-MENHIR MARCO ENTRE PARADA E CAMOIRA

"¿Puede haber algo más ridículo que la pretensión de que un hombre tenga derecho a matarme porque habita al otro lado del agua y su príncipe tiene una querella con el mío aunque yo no la tenga con él?."

Blaise Pascal

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

E retorno unha vez mais ás terras do Concello de Outeiro de Rei, ás terras limítrofes co Concello de Lugo, terras agarimosas por onde discorre o pai dos ríos galegos, o río por antonomasia, o río Miño. Entre o Concello de Lugo e o Concello de Outeiro de Rei, no denominado tamén Outeiro das Camoiras, separando ou unindo as parroquias de Santo Estevo de Camoira e San Xoán de Parada. Terras con personalidade de seu...

Marco do Monte de Camoira, entre Parada e Camoira. 
Captura de mapcarta.

E retorno a unha posible pedrafita, a un misterioso marco que descansa ergueito na inmensa soidade dos montes galegos, dos montes de Parada, dos montes de lugo. Os tempos implacables e o musgo verdescente non foron quen de eliminar este diminuto vestixio das nosas mais ancestrais costumes. Está aí para recordárnos un pasado que xa non é nin nunca voltará. 

De google maps.

Estamos pois diante do que hipotéticamente foi unha pedrafita. Trátase dun esteo que funciona e funcionou como marco de termo, situado entre os Montes de Camoira (Concello de Lugo) e Parada (Outeiro de Rei), á beira dun camiño ancestral, posiblemente prehistórico, agazapado entre unha voluptuosa vexetación: un pequeno esteo de granito, considerado un marco histórico, que foi emprazado neste lugar para a delimitación dos montes do término municipal de Outeiro de Rei e rectificado o 26 de agosto de 1856, segundo a aportación documental dada a coñecer por Xabier Moure.

Penedo coa mesma gravura que o marco: unha custodia.
Foto, Concello de Outeiro de Rei.

Este humilde marco debuxa unha sección cadrangular que amosa na parte duperior, na croa, un rebaixe a xeito de cazoliña: mide ao redor de doce centímetros de diámetro e seis centímetros de profundidade, adoitando unha clara forma hemiesférica.

Panel de Petróglifos no Monte de Camoira.
Fotografía, megaliticiablogspot.com

Na cara do norte sobresae un motivo circular do que parte un radio que se bifurca no seu extremo inferior, cun tamaño aproximado de vintesete centímetros de longo. Segundo un expedente, atopado por Moure, este símbolo representa o Santísimo Sacramento. Considero plausible a hipótese que mantén que hai necesariamente un fío condutor entre os ritos megalíticos, celtas e romanos e os monolitos de termo vencellados aos espíritus dos antepasados. Así por exemplo, as necrópoles megalíticas adoitan compartir o mesmo espacio de "límite". Por iso esa posibilidade da orixe prehistórica débese encadrar na etapa crono-cultural megalítica.

Fotografía de Xabier Moure, 2015

Os antigos camiños, camiños primitivos, camiños prehistóricos, corredoiras, serpenteaban polo cordal da serra, salpicados de mámoas, petróglifos e marcos... O interesante do marco que nos ocupa é a concavidade superior, así como a gravura que conserva na cara norte, moi ben estudada e investigada por Xabier Moure. Esta representación (interpretada como soliforme e incluso como un antropomorfo, en principio) atópase en moitas penas e nalgún esteo dunha anta, sobre todo no Concello de Outeiro de Rei. Non é necesario incidir ou desenvolver as investigacións de Moure nesta entrada: só subliñar que o que en principio semellaba un petróglifo prehistórico, que se repetía en varios emprazamentos, resultou ser outra cousa non menos interesante. Efectivamente, un documento de amolloamento das parroquias de Aspai, Martul e Parada de 1856, descubre que nos mollóns grávase o mesmo símbolo en diversos lugares e, ademais, descríbese como  a "insignia del Santísimo Sacramento." Polo tanto representan a custodia onde se coloca a hostia logo da consagración. Pouco logo Moure descubre outro documento dun preito do ano 1865 sobre unhas lindes entre Aspai e Parada: ao referirse a este marco aparece anotado que a custodia gravouse para "proteguelo en lugar pagano". Esta afirmación é clara e rotunda: no século XIX aínda se recoñecían os lugares paganos-sagrados-máxicos e aínda se consideraba necesaria a súa cristianización. 

Fotografía de https://www.instagram.com/san_xoan_de_parada

Estas reflexións talvez sexan pistas, indicios, que me levan a estudar o Marco de Termo desde unha perspectiva un pouco diferente. Primeiro baixo a consideración de que moitos miliarios romanos ás veces amosaban unha concavidade na parte superior a xeito de "cazoliñas", o que fai recordar un recipiente que se pode interpretar ou como un "machembrado arquitectónico" para encaixar outra peza e así formar unha estrutura mais complexa, ou coma un receptáculo para colocar ofrendas, ofrendas de proteción aos camiñantes, unha especie de "foculi". No hai que esquecerse de que os romanos adoitaban situar, xunto ás sepulturas, ou en lugares limítrofes, sinaladores de fronteiras, cun anaco de columna  corta (cipo) ou pilastra cadrangular denominada "Cippuma". O deus "Terminus" era o garda das fronteiras e dos límites ao que se lle realizaban diversas ofrendas e sacrificios de animais. 

Fotografía de https://www.instagram.com/san_xoan_de_parada

Por todo iso non se pode, nin se debe, nin quero desbotar  a posibilidade de que este sinxelo marco de sección cadrangular e coa concavidade superior, sexa unha reutilización romana dunha primitiva pedrafita que contivera en sí a mesma misión romana: de garda de camiños e de camiñantes.

Imaxe de https://www.instagram.com/san_xoan_de_parada

Malia que non estamos diante dunha ara adicada aos lares viales (en Galicia consérvase a meirande concentración destas aras de toda a Península Ibérica) podemos ver neste caso como a pedrafita posiblemente tivera a mesma función, sempre vencellada a necrópoles megalíticas, paneis de petróglifos e, por suposto, de protector e defensor de todo aquel que camiña, que viaxa.

Fito en Candás, co mesmo motivo. 
Fotografía onosopatrimonioblogspot.com

Tamén hai que incidir no carácter sacro dos camiños, que non recae só no propio camiño, senon no cruzamento dos camiños, nas encrucilladas. Trátase de lugares dunha poderosa carga simbólica, envoltos en brumosas e misteriosas lendas... Ise é o motivo fundamental para cristianizar eses lugares de transo (a abundancia de encrucilladas en Galicia tampouco se repite en ningún outro lugar da Península): sen embargo, malia a intensiva cristianización, aínda pervive o senso máxico do cruzamento. Aí chantaron cruceiros...

Ruta do río Miño entre Lugo e Outeiro de Rei

É así que destas pequenas pedrafitas, vencelladas inextricablemente aos camiños, semella desprenderse unha dimensión diferente: o carácter vial cunha clara e distinta función de proteción e compaña nas rotas que emprende o viaxeiro, tanto polos camiños da vida como polos camiños da morte.

EN SIGRÁS, LOITANDO CONTRA A ESTUPIDEZ HUMANA-GUERRA, 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES

https://www.instagram.com/p/DLrqdeGqp1r/?img_index=2&igsh=MWNsOGVzMGwxc2hlYw%3D%3D

https://www.instagram.com/p/DLrqdeGqp1r/

https://www.facebook.com/apatrigal/posts/%C2%BAo-enigma-dos-menhires-gravados-e-a-cristianizaci%C3%B3n-de-lugares-pag%C3%A1nsxabier-mour/2318603678418160/

https://patrimoniogalego.net/index.php/72561/2015/04/petroglifo-de-santa-comba/

https://patrimoniogalego.net/index.php/72564/2015/04/gravura-de-candai/

https://funjdiaz.net/folklore/07ficha.php?ID=3442&NUM=344

https://www.academia.edu/40341506/Los_dioses_Lares_Viales_y_su_distribuci%C3%B3n_en_la_Hispania_romana_The_vials_Lares_gods_and_their_distribution_in_roman_Hispania_

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/petroglifos-y-medorras-de-parada-225537972

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/petroglifos-monte-camoiras-21092708/photo-13208326

https://www.cultura.gal/es/nova/5925/incluidos-en-el-inventario-de-arqueoloxia-tres-petroglifos-del-monte-de-camoira-en-lugo

th_d9631e1bf83dbd91a546ee14ac2a0255_Outeiro-de-Rei-Petroglifo-

https://outeiroderei.gal/wp-content/uploads/2021/12/Ruta_insuas_do_mino_As_paisaxes_da_auga.pdf

https://www.paseargalicia.com/ruta-d-camino-do-mino-outeiro-de-rei/

https://outeiroderei.gal/wp-content/uploads/2021/12/Ruta_camino_do_mino_As_paisaxes_da_auga.pdf

PEDRAFITA-MENHIR DO VIEIRO. San Martiño de Cotá, Friol.

PEDRAFITA-MENHIR DO VIEIRO

SOSPEITOSOS HABITUAIS XIV

"Los débiles no luchan. Los más fuertes quizás luchen una hora. Los que aún son más fuertes, luchan unos años. Pero los más fuertes de todos luchan toda su vida, y éstos son los indispensables".

Bertolt Brecht

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

E xa que estaba, virtualmente, nas frondosas terras de Friol, xa que estaba na Anta da Moruxosa e xa que alí ben pretiño eríxese un pequeno fito de granito que ben poidera ser unha pedrafita, deixeime levar pola tentación de expresar cunhas poucas e sinxelas verbas unha pequena descrición do devandito fito que se ergue como un cartaz pouco antes da necrópole megalítica da Moruxosa.

Fotografía de Xabier Moure, 2013.

Sen dúbida este chanto ergueito no camiño prehistórico é un dos candidatos tradicionais a pasar a formar parte das miñas pedrafitas sospeitosas habituais: teno ben merecido. Debo subliñar que a primeira vez que estiven por estes lares, no lugar non había ningún esteo: non estaba, foi chantada con posterioridade. Malia iso, talvez foi atopada como moitas outras tapada e volta a erixir por algún veciño que admirou a súa boa feitura, digo eu.

Esteos á beira da Casa da Moruxosa. Foto de Xabier Moure, 2013.

Pero, redundanto na mesma consideración, pouco logo de contemplar a fotografía anterior enviada por Moure, tamén me enviou outra fotografía dunhas laxas que ben poideran ser os restos dunha anta froito do que tantas veces lle pasa en Galicia ao noso desprotexido patrimonio. Sumando elementos, non podo deixar de pensar que unha cousa leva á outra, esta a outra mais e dese xeito podo perxeñar un pequeno relato.

Posibles cazoliñas nun dos esteos. 
Fotografía de Xabier Moure, 2013.

O chanto, esteo ou fito sen lugar a dúbidas foi feito pola man de home, é de naturaleza antrópica. Non sei porque apareceu aí, pero podo imaxinar, como tantas outras veces, a un paisano que o atopou roturando as terras e, pola súa boa feitura, decidiu chantalo no lugar no que agora o podemos contemplar...

Fotografía de Moncho Boga, 2025.

Esta inopinada pedrafita atópase, ao igual que a anta e a necrópole da Moruxosa, situada detrás da Casa da Moruxosa, tamén denominada Casa do vieiro. Malia que hoxe é a parte posterior, noutrora tivo que ser a parte de diante debido a que por aí serpenteaba o Camiño Real, antigo camiño prehistórico. Encrávase nun antigo cruzamento, nunha encrucillada.

Fotografía de Moncho Boga, 2025.

Estruturralmente estamos diante dun fito que apenas sobrepasa o metro de altura e amosa certa sección cadrangular coas arestas moi achanzadas o que lle confire un aspecto xeral de cilindro. No ano 2013 (como se pode testemuña a fotografía) estaba chantado perfectamente nivelado, perpendicular ao chan; hoxe en día amosa unha considerable inclinación. 

Fotografía de Moncho Boga, 2025.

Nunha da súas caras poden apreciarse unha xeira de concavidades que talvez sexan coviñas, cazoliñas hemiesféricas: si a apreciación é correcta estaríamos sen dúbida diante dunha auténtica pedrafita.

Fotografía de Moncho Boga, 2025.

Abundando sobre a súa adscrición, o contexto megalítico da área e o camiño prehistórico semellan datos moi interesantes para a súa caracterización megalítica. Alberte Alonso a cataloga como "pedrafita con outras funcións":  e dicir, puido funcionar como marco significativo ao longo dos milenios con funcións representativas en cada época, como un referente, como un fito anunciador da necrópole...

Fotografía de Moncho Boga, 2025.

Pouco mais podo dicir deste raro exemplar chantado e esquecido..., un exemplar que foi trasladado ata aquí e chantado no lugar mais apropiado, se exceptuamos o seu propio lugar de emmprazamento, descoñecido. Unha mágoa...

En Sigrás, nos días procelosos que nos tocou vivir, 2026.

Saúde, sorte e libros!!!

NON Á GUERRA!!!

ENLACES

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Cot%C3%A1

ANTA-DOLMEN DE MORUXOSA. San Martiño de Cotá, Friol.

ANTA-DOLMEN DE MORUXOSA

"Con la guerra aumentan las propiedades de los hacendados, aumenta la miseria de los miserables, aumentan los discursos del general, y crece el silencio de los hombres."

Bertolt Brech

Debuxos versión de Moncho Boga.

O Concello de Friol, ao que volto e retorno sempre que podo, é  un enorme concello ubicado na extremeira occidental da provincia de Lugo, lindando coa provincia de A Coruña. Está conformado por trinta e dúas parroquias e mais de trescentas entidades de poboación (lugares, barrios), moitos deles lamentablemente abandonadoa hoxe en día, nun proceso paulatino de despoboación do territorio rural.

O motivo de subir outra entrada sobre a Anta da Moruxosa (xa publicada neste blogue o 13 de xuño de 2012) débese a dous motivos fundamentais: a nostalxia das primeiras veces a finais do século XX, a participación no minucioso traballo de campo de "Prospección arqueolóxica cara á Delimitación e Declaración de Ben de Interese Cultural de Xacementos Megalíticos das Provincias de A Coruña e Lugo", da man do arqueólogo Fidel Méndez, Begoña e Jose, que estivemos traballando arreo en varios xacementos megalíticos do Concello de Friol e, finalmente, pola visita que fixen no ano 2025 acompañado de Meli e Constante. Todos estes factores retrotaéronme a datas que xa non voltaran e das que necesito deixar constancia.

 

Fotografía do ano 2008.

Orográficamente pódese dicir que a área central do Concello ocupa unha superficie relativamente  chaira  salpicada cunha xeira de alturas que o delimitan, coma un bordo: polo noroeste atópase a Serra da Cova da Serpe, polo norleste o Cordal de Ousá e polo oeste e suroeste a Serra do Careón. 

Dous ríos  principais caracterízan a súa rede hidrolóxica con pequenos regatos que salpican todo o territorio: os ríos Parga e Narla. Este último serpentea polo centro da capital municipal e nace nas vertentes do Corno do Boi.

Como chegar imaxe google maps.

A anta que nos oucupa (denominada de Moruxosa e tamén localmente Capilla do Vieiro) atópase indo pola estrada que leva de Friol a Lugo, a uns seis quilómetros no territorio da parroquia de Cotá, onde hai unha casa á esquerda, illada, tradicional e hoxe en día restaurada, a carón da que parte, pola súa esquerda, un camiño que leva á devandita anta, a uns douscentos metros. A casa  e o lugar coñéncense co nome de Moruxosa.

Panta da Anta da Moruxosa.

Dicía que se atopa á beira dun camiño, dunha corredoira, dun vieiro, "Camiño Real" que atravesa desde tempos inmemoriais todo o Concello e que era a ruta de unión entre o Camiño Primitivo e o Camiño do Norte, uníndoos desde Lugo até Sobrado dos Monxes. O Camiño leva ao Río Narla e, nambas as dúa beiras, ubícase a necrópole megalítica da Moruxosa.

Fotografía do ano 1995.

Unha destas mámoas, que denominamos de Moruxosa ou Capilla do Vieiro, é dun tamaño considerable, malia que só se aprecia por unha das beiras; está en bo estado de conservación e amosa unha grande altura en relación ao seu diámetro. Na súa superficie non se aprecian restos da coiraza e está cortada polo lado do sul por un valo de pedra que a separa do camiño así coma por un cómaro, o que limita a visualización do conxunto. A desproporción entre a altura e o diámetro probablemente se debe á cercanía do río Narla (ao norte) o que debeu provocar a erosión da masa tumular por ese lado.

Fotografía do ano 1993.

No centro (dentro do funil de violación) eríxese unha das antas mais fermosas de Galicia, unha das relativamente poucas antas galegas, ademais, que está a conservar a tampa ou pedra cobertora na súa posición orixinal.

Fotografía do ano 1995.

A cámara ou estrutura arquitectónica distribúese ao redor de cinco esteos debuxando unha planta poligonal tendente a circular así coma un sexto esteo apoiado na tampa e sobrepasándoa. Pódese deducir que debido a esa colocación  excepcional, o chanto non se atopa na súa posición orixinal. En principio semella que carece de corredor de entrada, aínda que non debería desbotarse esa posibilidade. A altura vai desde un metro ata o metro e medio, dependendo da perspectiva. A adscrición tipolóxica da cámara semella en principio cun aspecto de cista, talvez debido á falta dalgún dos seus chantos. Sen embargo é mais que probable que se trqate dunha cámara poligonal moi simétrica e de escasas dimensións.

Fotografía do ano 2008.

Como sabemos, para o estudo do horizonte megalítico galego, é xa un paradigma a relación entre as necrópoles megalíticas e as rutas prehistóricas, como semella acontecer neste caso. Temos que engadir aquí a presenza dunha posible pedrafita que, si esa é a súa naturaleza, pode funcionar como fito anunciador da necrópole, como auténtico cartaz que sinala o camiño e o emprazamento dun lugar sagrado.

Fotografía 2008.

O topónimo Camiño do Vieiro é moi interesante posto que se refire ao dolmen vencellado a un camiño cuxa orixe se perde no noite dos tempos, da prehistoria. Noutros países, como Portugal e Francia algunhas antas foron empregadas como capelas... En Galicia conservamos os topónimos Capela dos Mouros (Samarugo, Vilalba) e, si a hipótese de Dolores de la Peña é certa, os dolmens de Grises Vellas que fai derivar de igrexa a saber: Grises Vellas = Ecclesias Vetulas.

Fotografía 2008.

Reflexionando sobre as rutas de tránsito prehistóricas, como é o caso (posterior Camiño Real) non podo deixar de remarcar a tradicional interpretación da construciónn de moreas de necrópoles megalíticas á beira destes camiños, destes "vieiros", desta Capilla do Vieiro ou Anta da Moruxosa: visibles a longa distancia, visibles desde estes camiños, moitas veces facendo de auténticos marcadores espaciais, reforzando a memoria mítica. Estes vieiros, ancestrais, prehistóricos, son moitas veces camiños naturais que se adaptan ás divisorias das augas, que unen necrópoles megalíticas..., son camiños que outras veces se converteron en vías romanas, en camiños medievais (ruta xacobea), vencellados míticamente aos mouros e ás lendas dos seus fabulosos tesouros. 

Fotografía 2008.

Por outra banda, temos o topónimo Moruxosa. Trátase dun topónimo relativamente abondoso para denominar a áreas megalíticas en xeral e a antas en particular. No Concello de Toques a anta Forno dos Mouros atópase na Moruxosa. 

Fotografía 2025.

O topónimo pode e débese interpretar etimolóxicamente en relación íntima coa paisaxe megalítica galega. Malia iso semella claro que procede de "muruxa" (unha herba silvestre) de xeito que o lugar e a anta tomaron o nome dos terreos onde se asenta a anta. Por outro lado, sen dúbida débese vencellar tamén cos nosos seres míticos e lexendarios: os mouros, eses extraordinarios, máxicos e mitolóxicos seres  habitantes de Galicia antes que os cristiáns, magníficos e sobrenaturais construtores de antas, castros e penas sacras; gardiáns de tesouros fabulosos, ocultos, seres misteriosos, o alter ego da idiosincrasia galega.

Fotografía 2025.

Por iso Moruxosa pode ser un topónimo reinterpretado pola etimoloxía popular: a explicación das construcións artificiais, recoñecidas pola sociedade tradicional galega como non naturais, a tradición popular os asocia cos mouros integrándoos no imaxinario mítico para xenerar relatos de encantamentos, tesouros, etc. Polo tanto, lingüísticamente procede da planta "muruxa", co sufixo abundancial -osa: a conexión do topónimo cos mouros é cultural e simbólica, non lingüística.

Fotografía 2025.

Outra liña de investigación lévanos a unha raiceira atlántica europea, indoeuropea talvez, de xeito que a raíz de Moruxosa sería "mor-/mur-" que significa ou nomea elevacións, montículos, acumulacións de pedra e de terra..., que resaltan na paisaxe circundante. Poderíamos concluir considerando que a similitude fonética entre mor e mouro posibilitou a asimilación ou asociación mítica, ficando integrado no universo mitolóxico galego de construtores sobrenaturais. O interesante e sorprendente desta interpretación estriba en que o nome do lugar está a conservar unha memoria lingüística anterior á propia anta.

Fotografía 2025.

En suma, a pesar de ter sido declarada Ben de Interese Cultural, a anta coa súa mámoa atópanse en terreos privados, feito que se debería solucionar por parte das autoridades competentes. Malia iso, o conxunto megalítico atópase en bo estado de conservación e os danos que se detectan son sobre todo debido ao corte mencionado antes debido a un valo e polo norte causados pola erosión. Tamén cabe incidir en que a cámara perdeu algúns esteos e as lousas que se conservan amosan un proceso de degradación que está a provocar perdas da masa nalgún dos soportes e na tampa.

Foi un pracer voltar, como dicía, a Friol, voltar á Moruxosa. 

En Sigrás, nun aciago día para a botánica de Cambre do ano 2026.

Saúde, sorte e libros!!!

NON Á GUERRA.

EN SIGRÁS, NOS ACIAGOS E BELICOSOS DÍAS  DA INFERNAL INVASIÓN. 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA

Juan F. Núñez Jato e Laura Rodríguez Varela: "Prospeccións no Concello de Friol I: mámoas e folclore arqueolóxico". Rev. Croa nº 6, 1996.

VV.AA.: "Antas e pedrafitas de Galicia. (Guía para a súa localización)". Asociación de Amigos do Museu Arqueolóxico de A Coruña, 1996.

Ramón Boga Moscoso: "Dólmenes de Galicia. Arquitectura das grandes pedras". Bahía Edicións, A Coruña 1997.

 https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=Grises+vellas

ANTA-DOLMEN FORNO DOS MOUROS. Santa María de Vicinte, Outeiro de Rei.

ANTA-DOLMEN FORNO DOS MOUROS

"Nunca moriría por mis creencias porque podría estar equivocado."

Bertrand Russell

 Debuxo de Moncho Boga, 2024.

Desde Vicinte pódese chegar en automóbil e os últimos cen metros non queda mais remedio que achegarse camiñando. O acceso é bastante complicado polo que se se dispón de XPS será moito mais doado chegar. 

Anta Forno dos Mouros no ano 1989.
Fotografía de Núñez Jato.

Retorno ás terras do marabilloso Concello de Outeiro de Rei para completar a información da Anta Forno dos Mouros que considero ficou inconclusa na entrada que lle adiquei no contexto da Terra Cha o 28 de xuño de 2012. Por iso volto ao noso agarimoso oeste. Debo recoñecer que lle teño unha especial querencia aos concellos de Outeiro de Rei e Friol.

Forno dos Mouros no ano 2017.

No ano 1997 esta fermosa anta non estaba catalogada, malia ser coñecida e publicada na Revista Croa: Núñez Jato e Laura Roríguez documentárana nunha prospeción realizada no ano 1989. Os resultados resumidos desta prospeción foron publicados no ano 1995 nun artigo da revista Croa (Boletín da Asociación de Amigos do Castro de Viladonga). Finalmente foi catalogada, grazas a insistencia do multifacético investigador Xabier Moure diante das autoridades competentes.

Vista da mámoa no ano 2017

Atópase no Lugar de Ínsua, na parroquia de Vicinte e emprázase nunha aba de suave pendente, e toda a zona aparece moteada con vexetación autóctona: as repoboacións de eucaliptos van gañando terreo lamentablemente. Polo de agora esta repoboación non afecta directamente ao xacemento arqueolóxico.

A Anta Forno dos Mouros no ano 2017.

Trátase dunha mámoa-medorra ou túmulo de forma obvia e taxativamente hemiesférica moi achanzada e dicir, non está a conservar moita altura (ao redor dun metro); sen embargo o seu diámetro sobrepasa os catorce metros no eixo norte-sul e os dezaseis metros no eixo leste-oeste. A mámoa, en apariencia, atópase en bo estado de conservación. 

Fotografía de megaliticiablogspot.com.

Tampouco se observan a simple vista alteracións significaticas (antrópicas e/ou naturais) da anta con respecto ao estudo de Núñez Jato: un cono ou funil de violación que se abre no lado do sul e mide aproximadamente uns catro metros de diámetro.

Fotografía de megaliticiablogspot.com.

No centro da mámoa erixese a estrutura arquitectónica ou anta, único espécimen con pedra cobertora ou tampa no Concello de Outeiro de Rei. Esta cámara megalítica desenvólvese estruturalmente por medio de catro esteos que soportan unha tampa ou pedra cobertora que mide uns dous metros de lonxitude. Tamén se poden ollar diversas outras pedras ou esteos: algunha podería formar parte dun hipotético corredor de entrada. A tampa atópase lixeiramente inclinada, movida da súa posición orixinal,  na direción do sueste. Núñez Jato descubriu, entrevistando aos veciños, que esa inclinación da tampa debeuse a que no ano 1940, ao construirse unha casa no lugar de Ínsua, os canteiros ían empregala como material de obra. Afortunadamente rexeitaron a gran pedra debido a que era demasiado dura para o seu uso construtivo.

Fotografía de megaliticiablogspot.com.

Nas súas pescudas Núñez Jato relata que o dono da finca estivolle a contar que o cura párroco de Vicinte, acompañado de varios homes da bisbarra, escarbaron na zona do corredor de entrada, supoño que na busca dos sempiternos e inexistentes tesouros.

Estou seguro que voltarei a estas fantásticas terras luguesas, que voltarei para describir novos monumentos megalíticos; novos achádegos que inexcusablemente pasarán a formar parte do meu particular espíritu coleccionista, coleccionista mental das elementais cousas de antes.

En Sigrás, sin saber que nos deparará o futuro, 2026.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES E BIBLIOGRAFÍA NECESARIAS 

Juan F. Jato Núñez-Laura Rodríguez Varela: "Arqueoloxía en Outeiro de Rei: Mámoas e outros restos" Revista Croa, Boletín da Asociación de Amigos do Castro de Viladonga, 1995.

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/dolmen-forno-dos-mouros.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/mamoas-de-galizagalicia-provincia-de.html

https://www.facebook.com/GustameOuteiroDeRei/posts/forno-dos-mouros-o-%C3%BAnico-con-tampa-cobertoira-de-todo-outeiro-de-rei-cerca-de-a-/265051187563950/

ANTA-DOLMEN DA PREGACIÓN. San Cibrao da Pregación, Friol.

ANTA-DOLMEN DA PREGACIÓN

"Los hombres han sido siempre, en política, víctimas necias del engaño ajeno y propio. Lo seguirán siendo mientras no aprendan a descubrir, detrás de todas las frases y promesas, los intereses de una u otra clase."

Guillermo de Ockham

Debuxo de Moncho Boga, 2024.

A verdade é que sempre é un acotecemento atopar novos elementos megalíticos no Concello de Friol: un territorio onde hai catalogadas mais de trescentas mámoas (así como unhas cen que foron destruídas nos últimos anos) das que moitas delas aínda amosan restos da estrutura arquitectónica ou anta. Coma sempre, viaxo polas ondas misteirosas e perigosas de internet, cómodo, pero sen a felicidade que aporta a viaxe e o atopar estes insignes exemplares da nosa mais fonda tradición arqueolóxica...

Fotografía de Xabier Moure.

Para achegarnos ata alí, debemos sair de Friol e colle a estrada LU-231. E aínda que a  anta atópase á beira da estrada o acceso é relativamente compricado, polo que empregar o XPS é convinte, por non dicir absolutamente necesario. A mámoa atópase completamente cuberta de monte baixo, predominando o toxo.

Pois ben, aquí estou novamente, neste fermoso concello, diante dunha mámoa de tamaño medio tirando a grande que acada os vinte metros de diámetro. Como adoita ser habitual, no centro, na croa da mámoa, aparece o sempiterno funil de saqueo vandálico, talvez froito daquiles primeiros buscadores de tesouros que, no século XVII, con autorización real, esnaquizaron unha inxente cantidade de mámoas por todo o territorio galego. Vázquez de Orxas foi un dos pioneiros desta ultraxe megalítica.

Fotografía de Xabier Moure.

Vázquez de Orxas era un fidalgo do Couto de Recimil de Parga e, como dicía, acadou autorización do Rei para buscar tesouros no interior das cámaras: calcúlase que nas xurisdicións de San Paio de Narla, Lugo e Friol esnaquizaron ao redor de catrocentas mámoas na busca dos tesouros inexistentes.

Fotografía do blogue megaliticia.blogspot.com

No interior da mámoa, no interior do cono de violación, acubíllanse os restos do que foi a estrutura arquitectónica ou anta: a planta describe unha cámara das da tipoloxía poligonal e conserva seis esteos chantados noo chan verticalmente. Alguns deses chantos atópanse lixeiramente removidos da súa posición orixinal. Dicía cámara poligonal: tamén amosa parte dun corredor de acceso conformado por varios esteos.

Parece que a anta atópabase cuberta, como ven sendo habitual e necesario, por varias pedras cobertoras que indubidablemente foron destruídas ou ben reaproveitadas noutras construcións.

Fotografía do blogue megaliticia.blogspot.com

Probablemente a anta de San Cibrao de Pregación é un das mais grandes do concello de Friol pois acada unha lonxitude duns catros metros. Apostillar tamén, que as antas con corredor non son as que mais abondan nas terras de Lugo.

Esta mámoa coa súa anta foi redescubera polo Colectivo Patrimonio dos Ancares, con Xabier Moure á cabeza, grazas ás investigacións de J. Núñez Jato e Laura Rodríguez Varela, quenes fixeros unha inxente laboura de localización de mámoas nos concellos de Lugo, Outeiro de Rei e Friol.

En Sigrás, nas vísperas de algo do mes de setembro de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES IMPORTANTES E NECESARIOS

https://lugoxornal.gal/medioambiente-patrimonio/11189-atopan-un-gran-dolmen-en-friol-de-4-000-anos-de-antiguidade/

https://megaliticia.blogspot.com/2019/06/dolmen-de-san-cibrao-da-pregacion.html

https://historiadegalicia.gal/2019/06/atopado-un-gran-enterramento-megalitico-con-corredor-en-friol/