PEDRAFITA-MENHIR TOCO DAS CABRAS. Sal Salvador de Cabreiroá, Verín

PEDRAFITA-MENHIR TOCO DAS CABRAS

10. RUTA DAS PEDRAFITAS-MENHIRES DA BAIXADA DE SAN XOSÉ.

"Lo que distingue las mentes verdaderamente originales no es que sean la primeras en ver algo nuevo, sino que son capaces de ver como nuevo lo que es viejo, conocido, visto y menospreciado por todos."

Friedrich Nietzsche

Debuxo de Moncho Boga, Sigrás 2025.

E sigo con contumaz e impenitente terquedade oteando e investigando desde a lonxanía estes especiais exemplares do noso megalitismo, dos nosos esquecidos espécimens espallados polas terras de Verín, nun reducido espazo xeográfico e por iso de extraordinaria densidade pedrafiteira.

A pedrafita-menhir Toco das Cabras atópase in situ, erecta, no seu lugar primixenio, no emprazamento no que foi chantado. Debe o seu nome ao lugar Toco das Cabras, no contorno do Pozo do Demo e ubícase á beira dun dos primitivos camiños que leva á Veiga de Meás, na ribeira esquerda dun regato tributario do Rego das Quintas. A pedrafita é probable que fose feita manipulando o propio penedo sobre o que se asenta, nun outeiro totalmente granítico.

Seguindo os concienzudos traballos do meu compañeiro de inquedanzas Alberte Alonso, esta pedrafita abre unha orixinal perspectiva e novos horizontes para a súa comprensión. Dentro do que vimos denominando clasificación das pedrafitas galegas, un novo tipo de pedrafitas vai engrosar o xa extenso catálogo: malia que pode e debe encadrarse nas do tipo de observación astronómica, tamén se debe encadrar na tipoloxía novedosa de pedrafitas zoomorfas, abríndose un novo campo na xa extensa tipoloxía das nosas pedrafitas. 

Fotografía de Rafa Castro.

Sigo a considerar que moitas das  pedrafitas participan en varios dos criterios a saber, que sexan fitos anunciadores,  que sexan de tipo fálico e incluso de observación astronómica ao mesmo tempo. A existencia de gravuras do tipo que sexan non pode ser o único criterio para autentificar unha pedrafita nin tampouco a súa situación espacial en contextos funerarios, como se viña facendo ata ben pouco. 

Alberte Alonso, en perfecta harmonía simbiótica coas tamén miñas consideracións, debuxa un infinito mundo de penas, cons e penedos nas abas, pendentes, recháns, chairas, regos, mananciais, cumios, camiños prehistóricos..., que, por medio do retoque e manipulación da croa, permiten confirmar o encaixe do sol no axexadoiro ou croa da pedrafita. Neste senso as súas investigacións permitíronlle constatar que nalgunhas pedrafitas  e noutros penedos as súas croas atópanse manipuladas coa intención de provocar os encaixes no solsticio do verán.

Pedrafita Toco das Cabras no solsticio do verán, o 21 de xuño.
Fotografía de Rafa Castro.

É así que, considerando que a pedrafita é "o espíritu personificado en pedra que xera vida" e atendendo ás formas, Alonso constata a existencia de "pedrafitas de observación astronómica na modalidade zoomórfica". Resaltan en Galicia dous novedosos exemplos que dan pé a esta nova clasificación: a do Agro do Castro en Friol (con forma de cabra) e o Toco das Cabras, paradóxicamente con forma de oso. Efectivamente, a pedrafita Toco das Cabras amosa esculpida na croa as fauces e a imaxe xeral da cabeza dun oso: a fisonomía do fuciño atópase incrustada no axexadoiro que é a concavidade central da pedrafita. Do mesmo xeito o solpor do sosticio do verán o 21 de xuño encaixa simétricamente no fuciño do animal, debuxado na croa. Segundo Alonso trátase dunha representación zoomórfica da morte e do renacemento, símbolo indiscutible dunha nova vida: o  oso é solar. Por iso a pedrafita convertese no espítiru personificado en pedra que xera vida.

Fotografía de Rafa Castro.

Efectivamente, o oso nas sociedades tradicionais, e por suposto nas prehistóricas, representa o renacemento, a nova vida, despois dun tempo na oscuridade da caverna, onde a vida permanece en suspenso temporalmente. O oso é tamén un ser psicopompo para algunhas sociedades: é aquel que acompaña aos defuntos ao alén. Por iso é un animal do mundo do alén, do inframundo, posto que pasa unha boa parte da súa vida na cova, nas profundidades, en contacto coas poderosas forzas telúricas.

Polo tanto é un símbolo de resurrección, de xeito que representa a nova vida, a iniciación, vencellándose así mesmo cos ritos de paso. En definitiva, na mitoloxía heroica o oso é solar e o seu poder é sobrenatural; é a forza, a fortaleza.

Para rematar, nada mellor que as conclusións de Alberte Alonso no tan nomeado blogue catalogaciondepedrafitasdegaliciablogspot.com:

"Partindo do concepto desta premisa, espírito personificado en pedra que xera vida, e atendendo ás diversas formas onde a pedrafita manifesta fisionomías, trazos e tipos diferentes que poden concibir: demandas, confirmacións, homenaxes-conmemoracións, cultos-adoracións, ritos, demarcacións, etc... Imos centrar o noso interese nas pedrafitas de observación astronómica, dentro da nova modalidade, hoxe (2 de xullo 2016) chega a proposta de nome:

Pedrafitas de observación astronómica modalidade zoomorfa."

Coordenadas:

Lat 41º 55´25,27´´ 

N Lon 7º 24´19,18´´ O

464 m.s.n.m.

En Sigrás, nun día do ano 2026 de nefastos e imprevisibles acontecementos para a humanidade. 

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES E BIBLIOGRAFÍA ESENCIAIS

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-de-observacion-astronomica.html

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

Rafael Castro Vaamonde: "Novas exploracións no contorno do Pozo do Demo e das Fragas de Abedes." Traballo inédito.

Taboada Chivite, X.: "Folklore de Verín". Ourense, La Región.

Taboada Chivite, X.: "O Culto ás Pedras no Noroeste Peninsular". Vigo, Real Academia Galega, 1966.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://www.diariodotamega.es/articulo/verin/verin-quere-facer-do-pozo-do-demo-maior-museo-natural-do-sur-galicia/20220214204758021561.html

ttps://www.laregion.es/comarca-de-monterrei/verin-recuperara-ruta-menhires-milenarios_1_20220223-2278229.html

https://osil.info/verin-proxecta-desenvolver-no-pozo-do-demo-o-maior-atractor-turistico-do-sur-de-galicia-cos-next-generation/

https://venagalicia.gal/noticia/2022/02/15/verin-quiere-convertir-pozo-do-demo-museo-aire-libre-referente-turismo-galicia/0003_202202O15C4991.htm

https://www.farodevigo.es/ourense/2021/02/27/denuncian-abandono-yacimiento-arqueologico-o-35760402.html

O_Bouzadoiro_un_xacemento_romano_unico_e.pdf

https://www.gciencia.com/retro/localizan-en-verin-o-castelo-medieval-de-cabreira/

https://estarvivobajoelcieloazul.blogspot.com/2013/03/pozo-do-demo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/verin-comarca-de-verin-ourense-prg-150-sendeiro-do-pozo-do-demo-22216460/photo-14031936

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/punto-geodesico-de-montemaior-44984183/photo-29545613

https://verin.es/turismo/

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/pozo-do-demo-banco-con-vistas-a-verin-82126178/photo-53159527

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/ourense/lagar-rupestre-y-capilla-de-san-anton-de-abedes/

https://fontesmediae.hypotheses.org/4506

https://nosvolveremosaver.com/pozo-do-demo/

PEDRAFITA-MENHIR DA FRAGA GRANDE. San Salvador de Cabreiroá, Verín.

PEDRAFITA-MENHIR DA FRAGA GRANDE

9. RUTA DAS PEDRAFITAS-MENHIRES DA BAIXADA DE SAN XOSÉ.

"Nuestras convicciones más arraigadas, más indubitables, son las más sospechosas. Ellas constituyen nuestro límite, nuestros confines, nuestra prisión." 

José Ortega y Gasset

Debuxo de Moncho Boga, Sigrás 2024.

Chega un intre no que é necesario recapitular: Camiño de A Baixada de San Xosé que, como apunta certeiramente Rafa Castro, debe o nome á inxente cantidade de petróglifos que flanquean o Camiño. Amosa tamén os profundos sucos, a xeito de fondas feridas nos penedos polo secular transo dos nosos tradicionais carros. E, como colofón, as pedrafitas que parecen xalonar e sinalizar, como balizas, un auténtico Camiño Ritual.

Rodeiras dos carros no Camiño da Baixada de San Xosé.
Fotografía de Rafa Castro.

O Camiño da ácceso á Igrexiña dos Mouros e á porta do Sur do Castro: conflúe, converxe co Camiño do Malpaso preto de onde posiblemente estivo o mítico Castelo da Capraria. Este Camiño ascende pola aba do noroeste do Montemaior e é seguro que comunicaba A Veiga de Meás coas Aldeas da Chaira, con Tamagos e con outras poboacións fronteirizas.

Camiño do Malpaso.
Fotografía de Rafa Castro.

Tamén esta ruta transcorre encaixada e escavada pola erosión entre os penedos do monte, deixando as pegadas profundas das rodas dos nosos carros.

O Castro da Baixada ou Viña de San Xosé sitúase enunha moi estreita corta entre dúas monumentais barreiras graníticas. Con forma elíptica  o límite do norte atópase defendido polo gran desnivel que forma o regato das Quintas. O Sur atópase aberto hoxe en día ao Camiño.

Entrada ao Castro da Baixada de San Xosé.
Fotografía wilkiloc.

A Igrexiña dos Mouros atópase ao carón do Camiño da Baixada de San Xosé, case no val. Probablemente sería, segundo Bruno Rúa, un santuario paleocristián; pero, segundo outros, como Alberro (2004), o nome apuntaría a un lugar de cultos anteriores ao "representares a lembranza de cultos pasados."

Mapa extraído do folleto da Ruta do Pozo do Demo Pr-g150.
Concello de Verín.

E chegamos ao contorno inmediato da Fraga Grande ("fraga", nestes pagos, fai referencia a penedos, terreos rochosos). Ubícase nas proximidades da Fraga do Zorro e a pouco mais dun quilómetro do Pozo do Demo cara ao norte: por aí serpentearía un vello camiño que unía Ábedes coa Veiga de Meás. Nesta área, profusamente castigada polas actividades dos canteiros, destaca un penedo de gran tamaño, monumental, con evidencias de manipulación e unha mais que probable intencionalidade simbólica. Este espectacular penedo, posible e probable pedrafita, mide ao redor de seis metros de altura  e foi traballada, desbastada, cortada, por tres das súas catro caras. Ten forma picuda-redondeada na croa, o que lle confire unha clara forma fálica. Nos laterais aparecen as sempiternas coviñas, petróglifos mais abondosos na zona, así como gravuras de frechas, lanzas e ferraduras.

Pedrafita-menhir da Fraga Grande.
Fotografía de Boris Penelas.

Aparte da posible e mais que probable pedrafita, ao redor do seu emprazamento prosperan toda unha xeira de elementos que berran con gritos de milenios e que foron atopados e investigados por Rafa Castro. Estes auténticos monumentos dotan a este paradigmático lugar dunha significatividade patrimonial singular: desde formacións naturais (rochas sacras) con apreciables manipulacións en forma de asento (típicos de certo tipo de santuarios) así como o topónimo que existe na zona de "O Sillón do Rei Mouro", ata o que podería ser un altar de sacrificios. 

Altar de sacrificios.
Fotografía de X.R. Reigada.

O posible Altar de Sacrificios é unha gran formación rochosa, elevada sobre o nivel do camiño, illada,  que semella que foi traballada cun corte da rocha para convertir un penedo redondeado nunha zona plana en cuxa superficie ábrense catro pías de sección cadrada e rectangular, o que serían buracos para ensartar se cadra postes de madeira ou de pedra. Atópase elevada uns tres metros sobre o rasante do Camiño e accédese a través dunha especia de paseiño de entrada que mide un metro de ancho. A orientación é leste-oeste.

Pena Abaladoira ou de Abalar. 
Fotografía de Boris Penelas.

Na zona do noroeste da pedrafita-menhir de A Fraga Grande (a uns cincoenta metros) aparecen tres grandes rochas que aparentemente poden ter unha finalidade relixioso-simbólica. Unha delas, a primeira, desenvolve forma convexa na base e cóncava na parte superior: pódese abalar co peso de varias persoas. Vencelladas a cultos, xeralmente cristianizados, hai moitos exemplos na Galiza. Este tipo de pedras abaladoiras moitas veces teñen propiedades de adiviñación e outras moitas teñen que ver con rituais de fertilidade.

As outras dúas rochas son moi semellantes, pero coa parte cóncava cara ao interior. Amosan tamén variados petróglifos.

Neste magnífico asentamento, nas grandes penedas lisas, aparecen gran cantidade de petróglifos, sobre todo dos do tipo coviña ou cazoliña así como algún que se pode interpretar coma un cervo.

Fotografía e debuxo de Rafa Castro.

A uns trinta metros ao noroeste das pedras de abalar, Rafa Castro atopou un espectacular petróglifo case único no seu xénero na Galiza: unha enorme serpe gravada nunha gran laxe que está debuxada a través de dous sucos bastante profundos e anchos, que se enrosca sobre unha rocha e acada uns trece metros de lonxitude.

Petróglifo da Serpe. Debuxo de Raga Castro.

Estamos diante dun libro aberto, dun libro que amosa o desenvolvemento dun pobo a través das súas lendas, dos seus elementos patrimoniais e da súa paisaxe mítica.

En Sigrás, rematando o ano 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES E BIBLIOGRAFÍA ESENCIAIS

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

Rafael Castro Vaamonde: "Novas exploracións no contorno do Pozo do Demo e das Fragas de Abedes." Traballo inédito.

Taboada Chivite, X.: "Folklore de Verín". Ourense, La Región.

Taboada Chivite, X.: "O Culto ás Pedras no Noroeste Peninsular". Vigo, Real Academia Galega, 1966.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://www.diariodotamega.es/articulo/verin/verin-quere-facer-do-pozo-do-demo-maior-museo-natural-do-sur-galicia/20220214204758021561.html

ttps://www.laregion.es/comarca-de-monterrei/verin-recuperara-ruta-menhires-milenarios_1_20220223-2278229.html

https://osil.info/verin-proxecta-desenvolver-no-pozo-do-demo-o-maior-atractor-turistico-do-sur-de-galicia-cos-next-generation/

https://venagalicia.gal/noticia/2022/02/15/verin-quiere-convertir-pozo-do-demo-museo-aire-libre-referente-turismo-galicia/0003_202202O15C4991.htm

https://www.farodevigo.es/ourense/2021/02/27/denuncian-abandono-yacimiento-arqueologico-o-35760402.html

O_Bouzadoiro_un_xacemento_romano_unico_e.pdf

https://www.gciencia.com/retro/localizan-en-verin-o-castelo-medieval-de-cabreira/

https://estarvivobajoelcieloazul.blogspot.com/2013/03/pozo-do-demo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/verin-comarca-de-verin-ourense-prg-150-sendeiro-do-pozo-do-demo-22216460/photo-14031936

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/punto-geodesico-de-montemaior-44984183/photo-29545613

https://verin.es/turismo/

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/pozo-do-demo-banco-con-vistas-a-verin-82126178/photo-53159527

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/ourense/lagar-rupestre-y-capilla-de-san-anton-de-abedes/

https://fontesmediae.hypotheses.org/4506

https://nosvolveremosaver.com/pozo-do-demo/

PEDRAFITA-MENHIR A5 DA BAIXADA DE SAN XOSÉ. San Salvador de Cabreiroá, Verín.

PEDRAFITA-MENHIR A5

5. RUTA DAS PEDRAFITAS-MENHIRES DA BAIXADA DE SAN XOSÉ.

"Decía Bernardo de Chartres que somos como enanos sentados a hombros de gigantes, de tal modo que podamos ver más y más lejos que ellos, mas no, ciertamente, por la agudeza de nuestra vista o por la eminencia de nuestro cuerpo, sino porque somos llevados en alto y elevados por su gigantesca estatura."

Iohannes Sarisberiensis:  "Metalogicon"

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Camiño parlante coa voz dos milenios, camiño máxico onde os haia, camiño que berra silenciosamente tentando comunicar uns coñecementos que talvez se perderon para sempre. Sexa como sexa, desde aquí  somos tercos, teimudos, e non imos parar ata poder conferir a estes humildes elementos da nosa prehistoria unha dignidade que lles quitamos hai tempo. O Camiño da Baixada de San Xosé é por eso un dos camiños galegos por antonomasia, unha das rutas máxico-sagradas mais importantes do noso país, razón suficiente para que brille con luz propia.

 
Fotografía de Rafa Castro.

Por iso seguimos amosando esta extraordinaria ruta, este extraordinario Camiño onde as pedrafitas e os petróglifos xalonan como fachos accesos toda a súa lonxitude.

E chegamos, cansos, á pedrafita sinalada co número e letra A5 por Rafa Castro. Trátase dunha tremenda pedrafita adscrita ás da tipoloxía A, dentro da clasificación que levamos seguindo desde as anteriores entradas: a sección cadrada  e  a croa ou límite superior moi picudo. A lonxitude total non sobrepasa os dous metros e sesenta centímetros. 

OUTROS ELEMENTOS QUE DEFINEN A BAIXADA DE SAN XOSÉ: OS PETRÓGLIFOS.

Como seguro que nos imos decatando, as pedrafitas caídas nas beiras do Camiño da Baixada de San Xosé, son únicas na súa especie, en palabras de Rafa Castro. No contexto ou dentro do conxunto do Pozo do Demo, que se amosa coma unha grande área xacralizada, un gran contorno xalonado de xacementos prehistóricos de diferentes tipoloxías, de diferéntes períodos onde, como veremos, atópanse desde trilitos, pedras abaladoiras, lagares rupestres, castros, pías de diversos tamaños e formas, necrópoles... A eso hai que engadir o impresionante legado inmaterial, o importante folclore vencellado a todo iste rexistro arqueolóxico.

Un panel de petróglifos tipo cazoliña.
Fotografía de Rafa Castro.

Como nos tén informado polo miudo Rafa Castro, en toda a Baixada de San Xosé son extremada e misterosamente numerosos os petróglifos tipo cazoliña: malia que a meirande densidade se atopa no Camiño da Baixada, tamén son numerosos no contorno da Fraga Grande, nas inmediacións do Castro e no Camiño do Malpaso.

Petróglifo tipo esvástica.
Fotografía de Rafa Castro.

Dicía que a meirande parte son dos do tipo coviña ou cazoliña, moi variados en canto a diámetro e profundidade. En moi poucos dos paneis con este tipo de petróglifos é fácil definir un patrón. Aínda así, dentro da abrumadora maioría de coviñas  que acompañan e semellan sinalizar ou protexer o Camiño, destacan o que semella unha "esvática levóxica ou labaru" e uns círculos concéntricos nunha rocha partida pola metade.

Petróglifo de círculos concéntricos.
Foto de Rafa Castro.

Entroutros motivos, pódense atopar "puntos, sucos, cruces, frechas, pegadas de animais, podomorfos e quiromorfos".

NECESARIA ETNOGRAFÍA

Segundo relata Rafa Castro, as lendas que vencellan en xeral as insculturas, os petróglifos, en toda a comarca en xeral, teñen que ver coa relixión católica: os petróglifos con forma de ferradura son as pegadas do cabalo de Santiago. Cóntase que nesta especial área o cabalo, en cada pulada, avanzaba dous quilómetros, de xeito que, comezando en Ábedes, pasou por Cabreiroá, Tamaguelos e Feces de Abaixo. (Lenda recollida de Taboada Chivite).

Camiño do Malpaso.
Foto de Rafa Castro.

Estes relatos lexendarios sustituiron a outros anteriores á chegada do cristianismo. Trátase de dotar de significado, dunha explicación racional-tradicional a través do mitos, a elementos que doutro xeito escaparían a toda explicación. É o xeito popular de que estes extranos elementos adquiran significatividade, adquiran sentido.

E votarei sobre os nosos marabillosos "mour@s" da Baixada de San Xosé.

En Sigrás, nas incertas xornadas do Nadal de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

Camiño da Baixada de San Xosé. Mapa Togogáfico Nacional.

BIBLIOGRAFÍA XENERAL BÁSICA E IMPRESCINDIBLE

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

Rafael Castro Vaamonde: "Novas exploracións no contorno do Pozo do Demo e das Fragas de Abedes." Traballo inédito.

Taboada Chivite, X.: "Folklore de Verín". Ourense, La Región.

Taboada Chivite, X.: "O Culto ás Pedras no Noroeste Peninsular". Vigo, Real Academia Galega, 1966.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://www.diariodotamega.es/articulo/verin/verin-quere-facer-do-pozo-do-demo-maior-museo-natural-do-sur-galicia/20220214204758021561.html

ttps://www.laregion.es/comarca-de-monterrei/verin-recuperara-ruta-menhires-milenarios_1_20220223-2278229.html

https://osil.info/verin-proxecta-desenvolver-no-pozo-do-demo-o-maior-atractor-turistico-do-sur-de-galicia-cos-next-generation/

https://venagalicia.gal/noticia/2022/02/15/verin-quiere-convertir-pozo-do-demo-museo-aire-libre-referente-turismo-galicia/0003_202202O15C4991.htm

https://www.farodevigo.es/ourense/2021/02/27/denuncian-abandono-yacimiento-arqueologico-o-35760402.html

O_Bouzadoiro_un_xacemento_romano_unico_e.pdf

https://www.gciencia.com/retro/localizan-en-verin-o-castelo-medieval-de-cabreira/

https://estarvivobajoelcieloazul.blogspot.com/2013/03/pozo-do-demo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/verin-comarca-de-verin-ourense-prg-150-sendeiro-do-pozo-do-demo-22216460/photo-14031936

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/punto-geodesico-de-montemaior-44984183/photo-29545613

https://verin.es/turismo/

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/pozo-do-demo-banco-con-vistas-a-verin-82126178/photo-53159527

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/ourense/lagar-rupestre-y-capilla-de-san-anton-de-abedes/

https://fontesmediae.hypotheses.org/4506

https://nosvolveremosaver.com/pozo-do-demo/

PEDRAFITA-MENHIR A4 DA BAIXADA DE XAN XOSÉ. San Salvador de Cabreiroá, Verín.

PEDRAFITA-MENHIR A4

4. RUTA DAS PEDRAFITAS-MENHIRES DA BAIXADA DE SAN XOSÉ.

"Es mejor cojear por el camino que avanzar a grandes pasos fuera de él. Pues quien cojea en el camino, aunque avance poco, se acerca a la meta, mientras que quien va fuera de él, cuanto más corre, más se aleja."

Agustín de Hipona

Debuxo de Moncho Boga, 2024.

Si fixésemos a ruta físicamente, agora mesmo estaríamos exhaustos, maiados, cansos; o percorrido lévanos por lugares tan fermosos como inhóspitos e ademais imaxino que eu quedaría na metade da costa, na metade do bo desnivel que hai que salvar.

Debuxo de Moncho Boga, Sigrás 2025.

Sen embargo, seguimos adiante, incansables, admirando e intentando comprender como uns homes de hai milenios, sen a tecnoloxía que nós pensamos axeitada, poideron erixir estes colosais monumentos. O Camiño da Baixada de San Xosé segue sepenteando rodeado de rochas parlanchinas, de rochas labradas, de rochas escritas nunha linguaxe que non somos quen de interpretar: son glifos, siños marcados na pedra, son petróglifos.

Fotografía de Bruno Rúa.

E por fin chegamos case a metade do percorrido, á pedrafita signada por Rafa Castro co número catro. Neste punto teño que facer unha pequena consideración. Na páxina web patrimoniogalego.net aparecen varias entradas do gran investigador, tremendo coñecedor e escudriñador das cousas das Terras de Verín-Monterrei, Bruno Rua, na que cataloga esta pedrafita como un panel de petróglifos, sinalándoo co número 6 da estación de As Quintas. Malia iso engade que este gran esteo, gravado con sete cazoliñas, puido ser un monolito. As medidas que aporta son as seguintes: dous metros e medio de lonxitude e un metro de ancho, localizado a carón do camiño vello de As Quintas.

Croquis de Bruno Rúa.

Para Rafa Castro e para min trátase dunha auténtica pedrafita, cuberta de coviñas na parte á vista: sen dúbida estamos diante dunha pedrafita feita para estar en posición vertical, de feitura artificial, como un fito demarcacor dunha ruta sacra, dunha ruta mítica que funcionou como referente visual polo menos desde o neolítico. Bruno Rua, na páxina web sinalada mais enriba, cataloga once paneis con petróglifos que non sei si se atopan á beira da Baixada de San Xosé. Os petróglifos catalogados son na meirande parte de cazoliñas.

Fotografía de Rafa Castro.

Estamos no lugar de As Quintas, en pleno Camiño da Baixada de San Xosé, no tramo da Veiga de Meás en Cabreiroá, si non o dixen antes. Camiños vellos, corredoiras, corgas, antigos, cincelados polo paso dos tempos e das xentes, camiños que unen lugares, persoas e ideas, sitios tan imaxinarios como reais, lugares onde habitan os monstros e tamén as divinidades ancestrais: son auténticas vías sacras, vías que levan ao lugar onde ten o asento a divinidade, malia que hoxe só perviva o Demo.

Foto extraída de wilkiloc: https://ca.wikiloc.com/rutes-senderisme 

Distintas funcións pero referentes desde sempre: é posible rastrexar nesta área unha secuencia ocupacional desde o neolítico ata a Idade Media.

Segundo a súa función, Alberte Alonso encadra esta pedrafita no epígrafe "pedrafitas on outras funcións", para diferencialas das que teñen función astronómica, das que son estatuas ou estelas-menhires, fálicas..., malia que poideron cumplir ou funcionar con algunha ou con varias destas funcións.

Fotografía do xornal La Región.

Rafa Castro, para a tipoloxía en canto á forma, a encadra nas no Tipo A e dicir, trátase dunha pedrafita de sección cadrada tendendo a rectangular e co remate ou croa mais ben afiado ou picudo. A lonxitude acada o metro e setenta centímetros. Clarexa, ademais, que esta fermosa pedrafita atópase esnaquizada, rachada, e non lle foi posible atopar os anacos que faltan buscando polos arredores.

ETNOGRAFÍA, CONTOS, LENDAS..., VERDADEIR@S.

Bruno Rua conta unha lenda que procede dun posible castriño ubicado nun pequeno e antigo outeiro da zona. Trátase dun relato de "mouros" que a min me gustan especialmente. Neste caso cóntase que unha Moura que estaba a contar ouro enriba dun penedo do castro (preto dos petróglifos) viu chegar a un paisano de Lamadarcos: o home quedou asombrado ao ver tanto ouro, polo que lle preguntou á Moura si lle podía dar un pouquiño. A Moura contestoulle, supoño que con semblante simpático e modais esquisitos, que si o quería a puñados ou a ferrados. 

Penedo do Mouro.

O home sen dubidalo respostoulle que o quería a ferrados. E a Moura, que tamén supoño con cabelos longos e loiros, díxolle que fose buscar a devandita medida. O paisano de Lamadarcos sen pensalo iniciou a rápida marcha na busca do ferrado. Cando voltou, a Moura e o ouro xa desapareceran. O home pensou e concluiu que si dixese a puñados agora tería algún ouro, pero debido ao seu afán cobizoso, evidentemente quedou sen nada.

En Sigrás, no Nadal incombustible de 2025

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES E ALGUNHA BIBLIOGRAFÍA

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

Rafael Castro Vaamonde: "Novas exploracións no contorno do Pozo do Demo e das Fragas de Abedes." Traballo inédito.

Taboada Chivite, X.: "Folklore de Verín". Ourense, La Región.

Taboada Chivite, X.: "O Culto ás Pedras no Noroeste Peninsular". Vigo, Real Academia Galega, 1966.

https://patrimoniogalego.net/index.php/70396/2015/03/as-quintas-6/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://www.diariodotamega.es/articulo/verin/verin-quere-facer-do-pozo-do-demo-maior-museo-natural-do-sur-galicia/20220214204758021561.html

ttps://www.laregion.es/comarca-de-monterrei/verin-recuperara-ruta-menhires-milenarios_1_20220223-2278229.html

https://osil.info/verin-proxecta-desenvolver-no-pozo-do-demo-o-maior-atractor-turistico-do-sur-de-galicia-cos-next-generation/

https://venagalicia.gal/noticia/2022/02/15/verin-quiere-convertir-pozo-do-demo-museo-aire-libre-referente-turismo-galicia/0003_202202O15C4991.htm

https://www.farodevigo.es/ourense/2021/02/27/denuncian-abandono-yacimiento-arqueologico-o-35760402.html

O_Bouzadoiro_un_xacemento_romano_unico_e.pdf

https://www.gciencia.com/retro/localizan-en-verin-o-castelo-medieval-de-cabreira/

https://estarvivobajoelcieloazul.blogspot.com/2013/03/pozo-do-demo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/verin-comarca-de-verin-ourense-prg-150-sendeiro-do-pozo-do-demo-22216460/photo-14031936

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/punto-geodesico-de-montemaior-44984183/photo-29545613

https://verin.es/turismo/

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/pozo-do-demo-banco-con-vistas-a-verin-82126178/photo-53159527

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/ourense/lagar-rupestre-y-capilla-de-san-anton-de-abedes/

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/prg-150-sendeiro-de-o-pozo-do-demo-87716142

https://www.wikiloc.com/hiking-trails/fcced-uvigo-2018-r31-sendeiro-do-pozo-do-demo-verin-ourense-24679766

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/pozo-do-demo-banco-con-vistas-a-verin-82126178/photo-53159519

https://ca.wikiloc.com/rutes-senderisme/pr-g-150-sendeiro-de-o-pozo-do-demo-7005677/photo-3946322

PEDRAFITA-MENHIR A3 DA BAIXADA DE SAN XOSÉ. San Salvador de Cabreiroá, Verín

PEDRAFITA-MENHIR A3 

3. RUTA DAS PEDRAFITAS-MENHIRES DA BAIXADA DE SAN XOSÉ.

"De hecho, la gente se pelea por una superstición tanto como por una verdad, o incluso más. Ya que una superstición es tan intangible que es difícil demostrarla para refutarla, y la verdad es un punto de vista, y por tanto, se puede cambiar."

Hipatia de Alejandría

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Chega un momento no que hai que clarexar algunha dúbida: non é posible chegar a estas pedrafitas si non imos acompañados das coordenadas xeográficas. Son elementos que, ademais de estar arroxados no chan, poden pasar desapercibidos e confundirse con outras rochas que abondan profusamente por todo o percorrido. Por iso esta ruta pedrafiteira que estou a propoñer, idea de Rafa Castro, non existe mais que no papel, na plantilla do ordenador. As imaxes e a descrición  desta ruta non poden sustituir ao traballo de campo: non poden nin deben. Polo tanto, tamén debo suliñar que o seguimento desta ruta internetiana non garantiza  atopar estes senlleiros exemplares.

Fotografía de Rafa Castro.

Non obstante, desde aquí, desde a poltrona, continúo desenvolvendo o roteiro baixo as atentas e abraiantes indicacións de Rafa Castro.

Seguindo a tipoloxía proposta por Alberte Alonso, que ten e conta sobre todo a función, as pedrafitas que non podemos adcribir claramente a algún dos apartados, as encadra baixo o epígrafe "pedrafitas con outras funcións": ou ben comparten varias das funcións ou ben son aquilas que poden adcribirse, por distintos motivos, a deferentes épocas para cumplir tamén diferentes funcións, segundo posibles reutilizacións: pedrafitas de termo, como sinalizadoras, con función rogativa...

Vistas do contorno do Pozo do Demo. Foto wilkiloc.

Como xa sabemos, todas as pedrafitas da Baixada de San Xosé atópanse deitadas, arroxadas no chan, fóra da súa posición, posible e necesaria, vertical. A pedrafita número tres que nos ocupa, pódese encadrar dentro da tipoloxía formal que Rafa Castro denomina Tipo A: amosa sección cadrangular tendente a rectangular e a croa ou cume remata acusadamente afiada, picuda. A lonxitude total sobrepasa os dous metros e sesenta centímetros.

ALGO DE ETNOGRAFÍA

Como ben conta a tradición popular, unha das lendas relata e vencella o Pozo do Demo co tétrico emprazamento onde a Inquisición procedía á queima dos herexes. Tamén se conta, redundando no mesmo tema, que os reos condenados por heréticos eran arroxados ao fondo do Pozo onde morrían queimados, abrasados.

Detalle dunha zona do Pozo do Demo. Fonte, wilkiloc.

En xeral, como veremos nas entradas vindeiras, a meirande parte do petróglifos atópanse vencellados ou asociados ás crenzas cristianas.

COORDENADAS: N41° 55.093' W7° 24.439'

En Sigrás, no chuvioso outono de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES TAN IMPORTANTES COMO NECESARIOS

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

Rafael Castro Vaamonde: "Novas exploracións no contorno do Pozo do Demo e das Fragas de Abedes." Traballo inédito.

Taboada Chivite, X.: "Folklore de Verín". Ourense, La Región.

Taboada Chivite, X.: "O Culto ás Pedras no Noroeste Peninsular". Vigo, Real Academia Galega, 1966.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://www.diariodotamega.es/articulo/verin/verin-quere-facer-do-pozo-do-demo-maior-museo-natural-do-sur-galicia/20220214204758021561.html

ttps://www.laregion.es/comarca-de-monterrei/verin-recuperara-ruta-menhires-milenarios_1_20220223-2278229.html

https://osil.info/verin-proxecta-desenvolver-no-pozo-do-demo-o-maior-atractor-turistico-do-sur-de-galicia-cos-next-generation/

https://venagalicia.gal/noticia/2022/02/15/verin-quiere-convertir-pozo-do-demo-museo-aire-libre-referente-turismo-galicia/0003_202202O15C4991.htm

https://www.farodevigo.es/ourense/2021/02/27/denuncian-abandono-yacimiento-arqueologico-o-35760402.html

O_Bouzadoiro_un_xacemento_romano_unico_e.pdf

https://www.gciencia.com/retro/localizan-en-verin-o-castelo-medieval-de-cabreira/

https://estarvivobajoelcieloazul.blogspot.com/2013/03/pozo-do-demo.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/verin-comarca-de-verin-ourense-prg-150-sendeiro-do-pozo-do-demo-22216460/photo-14031936

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/punto-geodesico-de-montemaior-44984183/photo-29545613

https://verin.es/turismo/

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/pozo-do-demo-banco-con-vistas-a-verin-82126178/photo-53159527

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/ourense/lagar-rupestre-y-capilla-de-san-anton-de-abedes/

ANTA-DOLMEN DA PREGACIÓN. San Cibrao da Pregación, Friol.

ANTA-DOLMEN DA PREGACIÓN

"Los hombres han sido siempre, en política, víctimas necias del engaño ajeno y propio. Lo seguirán siendo mientras no aprendan a descubrir, detrás de todas las frases y promesas, los intereses de una u otra clase."

Guillermo de Ockham

Debuxo de Moncho Boga, 2024.

A verdade é que sempre é un acotecemento atopar novos elementos megalíticos no Concello de Friol: un territorio onde hai catalogadas mais de trescentas mámoas (así como unhas cen que foron destruídas nos últimos anos) das que moitas delas aínda amosan restos da estrutura arquitectónica ou anta. Coma sempre, viaxo polas ondas misteirosas e perigosas de internet, cómodo, pero sen a felicidade que aporta a viaxe e o atopar estes insignes exemplares da nosa mais fonda tradición arqueolóxica...

Fotografía de Xabier Moure.

Para achegarnos ata alí, debemos sair de Friol e colle a estrada LU-231. E aínda que a  anta atópase á beira da estrada o acceso é relativamente compricado, polo que empregar o XPS é convinte, por non dicir absolutamente necesario. A mámoa atópase completamente cuberta de monte baixo, predominando o toxo.

Pois ben, aquí estou novamente, neste fermoso concello, diante dunha mámoa de tamaño medio tirando a grande que acada os vinte metros de diámetro. Como adoita ser habitual, no centro, na croa da mámoa, aparece o sempiterno funil de saqueo vandálico, talvez froito daquiles primeiros buscadores de tesouros que, no século XVII, con autorización real, esnaquizaron unha inxente cantidade de mámoas por todo o territorio galego. Vázquez de Orxas foi un dos pioneiros desta ultraxe megalítica.

Fotografía de Xabier Moure.

Vázquez de Orxas era un fidalgo do Couto de Recimil de Parga e, como dicía, acadou autorización do Rei para buscar tesouros no interior das cámaras: calcúlase que nas xurisdicións de San Paio de Narla, Lugo e Friol esnaquizaron ao redor de catrocentas mámoas na busca dos tesouros inexistentes.

Fotografía do blogue megaliticia.blogspot.com

No interior da mámoa, no interior do cono de violación, acubíllanse os restos do que foi a estrutura arquitectónica ou anta: a planta describe unha cámara das da tipoloxía poligonal e conserva seis esteos chantados noo chan verticalmente. Alguns deses chantos atópanse lixeiramente removidos da súa posición orixinal. Dicía cámara poligonal: tamén amosa parte dun corredor de acceso conformado por varios esteos.

Parece que a anta atópabase cuberta, como ven sendo habitual e necesario, por varias pedras cobertoras que indubidablemente foron destruídas ou ben reaproveitadas noutras construcións.

Fotografía do blogue megaliticia.blogspot.com

Probablemente a anta de San Cibrao de Pregación é un das mais grandes do concello de Friol pois acada unha lonxitude duns catros metros. Apostillar tamén, que as antas con corredor non son as que mais abondan nas terras de Lugo.

Esta mámoa coa súa anta foi redescubera polo Colectivo Patrimonio dos Ancares, con Xabier Moure á cabeza, grazas ás investigacións de J. Núñez Jato e Laura Rodríguez Varela, quenes fixeros unha inxente laboura de localización de mámoas nos concellos de Lugo, Outeiro de Rei e Friol.

En Sigrás, nas vísperas de algo do mes de setembro de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES IMPORTANTES E NECESARIOS

https://lugoxornal.gal/medioambiente-patrimonio/11189-atopan-un-gran-dolmen-en-friol-de-4-000-anos-de-antiguidade/

https://megaliticia.blogspot.com/2019/06/dolmen-de-san-cibrao-da-pregacion.html

https://historiadegalicia.gal/2019/06/atopado-un-gran-enterramento-megalitico-con-corredor-en-friol/