ANTAS-DOLMENES E PEDRAFITAS: Couto dos Mouros, Monte Marxós, Cista (Rodeiro); Agro da Pena (Dozón); Chousa Nova, Mámoa da Braña (Silleda); Marco do Camballón (Vila de Cruces); Mámoa do Cruce, Altar do Sol (Lalín)

ANTAS-DÓLMENES E PEDRAFITAS NAS TERRAS DO DEZA:

-Anta-dolmen Couto dos Mouros

-Anta-dolmen do Monte Marxós

-Pedrafita-menhir (posible) na contorna de Couto dos Mouros

-Pedrafita-menhir en Lalín de Arriba

-Cista de Rodeiro

-Anta-dolmen do Agro da Pena

-Anta-dolmen da Chousa Nova

-Anta-dolmen da Mámoa da Braña

-Necrópole do Marco do Camballón:

      Anta-dolmen nº 5

      Anta-dolmen nº 2

      Anta-dolmen nº 3

-Anta-dolmen Mámoa do Cruce

-Anta-dolmen Altar do Sol

ANTA-DOLMEN COUTO DOS MOUROS. Alemparte, Rodeiro

Atópase na parroquia de Alemparte (Concello de Rodeiro), nunha penechaira na que se ubican unhas cantas antas máis.

A anta de Coto dos Mouros ubícase nunha mámoa de tipo medio grande moi coberta de vexetación, e é fácil de localizar porque se insire case como unha illa no medio de pradeiras gañadas ao monte.

Obviamente a anta aínda non foi obxecto de ningunha escavación arqueolóxica, pero parece, a simple vista que se conserva en bantante bo estado.

Segundo informacións de Manuel Lestón, no interior da mámoa consérvase unha anta que describe planta poligonal composta por oito esteos. O esteo que fai de cabeceira atópase algo inclinado cara ao interior e nel vense restos de pintura parietal que forman zigue-zagues e unha gravura, noutro esteo, que representa un antropomorfo.

O corredor ten á vista un tramo corto e conserva dúas pedras cobertoras grandes. 

Fotografías de Ramón Boga Moscoso, 2010.

ANTA-DOLMEN DO MONTE DOS MARXÓS. Rodeiro

A primeira noticia que me chegou acerca desta anta foi a través de Manuel Lestón. Efectivamente, cando por encargo da Xunta de Calicia este arqueólogo dirixíase a recoñecer a Anta de Couto dos Mouros para eleborar un informe, polo camiño atopou uns cantos esteos esnaquizados que formaban parte dunha mámoa que fora destruida  recentemente. O primeiro que lle chamou a atención, á parte da magnitude dos esteos, foi que todos eles estaban decorados con pinturas megalíticas. 

Hoxe en día os esteos da anta de Monte dos Marxós atópanse depositados no Museo de Pontevedra. Segundo Fernando Carrera, que realizou os traballos de limpeza e documentación das pinturas prehistóricas, formarían parte dunha cámara poligonal composta por sete esteos e corredor corto formado por outros catro esteos así como un anaco da pedra cobertora. Todos estes esteos aparecen enlucidos cunha preparación de cor branca. Os esteos verticais da cámara e corredor están decorados con pintura roxa e negra. 

Planta hipotética da Anta de Monte dos Marxós, segundo Fernando Carrera

BIBLIOGRAFÍA

Fernando Carrera: "Informe sobre los trabajos de limpieza y documentación de la pintura prehistórica conservada en los ortostadot de la mámoa de Monte dos Marxós (Rodeiro, Pontevedra), depositados en el Museo de Pontevedra".

PEDRAFITA-MENHIR (POSIBLE) NA CONTORNA:

Moi preto da anta Coto dos Mouros aparecen unha serie de pedras fincadas de tipoloxía semellante ás pedras que forman as cámaras das antas. Esta en concreto, xunto a outras, aparece formando un poste ao que se enroscan os arames para formar un cercado. Polas súas características semella unha pedrafita, feito que non se debería esgotar tendo en conta as características chairas da zona. Posiblemente, si é o caso, funcionarían como fitos anunciadores da necrópole, sempre en zonas de cambio de vertente, e en lugares moi visibles a longa distancia.

PEDRAFITA-MENHIR NA Estrada Lalín-Rodeiro (Lalín de Arriba):

Cando ía na busca da anta de Couto dos Mouros, pola estrada que leva a Rodeiro desde Lalín, na dereita da estrada, un curioso monolito chamou a miña atención. Trátase dunha pedra cilíndrica asentada sobre un pedestal de cemento que foi colocada alí non se sabe por quen nin porqué. Engado neste apartado polo curioso da situación.

Fotografías realizadas por Ramón Boga, 2010.

CISTA DE RODEIRO

Foti atopada durante a realización de labores agrarias e consérvase unha soa lousa con gravuras no lugar de A Tiza, noa arredores de Rodeiro.

A forma do único esteo conservado é paralelepípeda con decoración de liñas e trazos xeométricos de non doada interpretación. Existe a nova de que na cista foi exhumado un puñal pequeno de tamaño que se extraviou misteriosamente, así como una vaso cerámico, tamén moi pequeno e esnaquizado, ao que lle faltaba o bordo: posuía un fondo plano con un suave gollete que tiña a bordura pouco sainte.

ANTA-DOLMEN DO AGRO DA PENA. Dozón.

Trátase de cinco esteos que se atoparon ao destruir unha mámoa no concello de Dozón. Son esteos de pequeno tamaño mais ou menos completos e fracturados.

Esteos do Agro da Pena. Fotografía Fernando Carrera

Fernando Carrera foi o encargado de analizar os cinco elementos megalíticos posto que case todos os esteos conservan pinturas prehistóricas. Á beira doutros dos esteos que quedaron na mámoa destruida, todas elas formaban parte do conxunto arquitectónico.

O estado dos esteos e o grao de destrución do xacemento impiden aventurar a ubicación orixinal dos mesmos e reconstruir unha cámara megalítica.

Aínda que non se conserva ningún gravado, en catro dos cinco esteos do monumento consérvanse pinturas prehistóricas. Hoxe en día os esteo da anta do Agro da Pena están depositados no Museo de Pontevedra.

Esteo do Agro da Pena. Fotografía de Fernando Carrera

BIBLIOGRAFÍA

Fernando Carrera Ramírez: "Informe sobre los trabajos de documentación y conservación de la pintura megalítica existente en los ortostatos de la Mámoa do Agro da Pena" (Dozón, Pontevedra).

ANTA-DOLMEN DA CHOUSA NOVA, Silleda.

Trátase dunha anta que aínda non puiden visitar. A información así como as fotografías foron extraidas da páxina patrimoniogalego.net e o autor das fotografías firma co seudónimo xandlinathry.

A mámoa na que se acocha a anta foi destruida parcialmente debido á construción dunha pista forestal así como polas labouras agrarias recentes, como en tantos outros sitios do noso país. 

A estrutura tumular atópase ben delimitada por unha gabia externa e por un anel pétreo. No centro da mámoa ubícase unha anta que se conforma a través de cinco esteos e un espazo aberto cara ao leste. A anta é de escasa altura e ten o aspecto dunha cista.

O conxunto megalítico foi afectado pola construción da líña férrea do AVE entre Santiago e Ourense. Foi así que se procedeu a unha completa escavación arqueolóxica na que apareceu a cámara prácticamente intacta. Na devandita escavación exhumouse un bo enxoval con varios uteis de pedra pulida  eun colar de doas de ámbar e variscita. Despois da construción da liña férrea soterrada, o conxunto megalítico foi reconstruido no seu lugar orixinal.

BIBLIOGRAFÍA

Bóveda Fernández, María José: "Intenvención arqueolóxica na Mámoa de Chousa Nova e no seu contorno, Silleda (Pontevedra). Actuacións Arqueolóxicas. Ano 2007. Xunta de Galicia.

ANTA-DOLMEN DA MÁMOA DA BRAÑA. San Paio de Refoxos, Silleda

Os restos conservados desta gran anta consérvanse no Museo de Pontevedra. Proceden dunha mámoa destruida hai xa algúns anos debido a labores agrícolas.

Calco dun dos esteos da Mámoa da Braña. Autor, ver bibliografía.

Da destrución salváronse varios esteos da cámara que amosan interesantes gravuras que de debuxan a través de vairas series de liñas ondeantes e un rego central, unha fiada de sete círculos, un motivo solar e oito ondeantes verticais.

Autor, ver bibliografía.

Estes motivos repítense con naturalidade en moitas antas galegas.

Autor, ver bibliografía.

BIBLIOGRAFÍA

Carballo Arceo, L.X. e Vázquez Varela, J.M.: "Nuevos hallazgos de arte megalítico en la provincia de Pontevedra: a Mámoa da Braña". Gallaecia, nº 7/8. Ediciós do Castro  1984.

NECRÓPOLE DO MARCO DO CAMBALLÓN. Oirós, Vila de Cruces

Entre Silleda e Lalín, na parroquia de Prado, hai que coller a estrada ata Oirós e, en Bodaño, hai que virar á dereita, ata chegar á penechaira.

Forman parte dunha necrópole de quince mámoas, das que tres están a conservar restos da cámara, e outras tres amosan restos do anel periférico pétreo. Aínda que parece que non corren perigo inminente de desaparición, se non se acometen traballos de consolidación urxentes, tanto os axentes metereolóxicos  como a acción antrópica están a erosionalas de xeito  que pode resultar inexorable.

ANTA-DOLMEN Nº 5 DO MARCO DO CAMBALLÓN, Vila de Cruces.

A primeira anta, que se sinala co número cinco, conserva sete esteos imbricados, formando unha cámara poligonal que tende ao círculo, e non amosa restos do corredor. O esteo meirande atinxe unha altura dun metro e cincoenta centímetros por setenta e catro centímetros de ancho. Non conserva pedra cobertora nen amosa, a simple vista, restos do anel peristalítico: moi pretiño dela hai outra mámoa, tamén escavada, da que só se conserva un anel de pedra. Nun dos esteos da anta apareceron unhas gravuras de liñas sinuosas, liñas serpentiformes e un motivo solar ou helioforme. O enxoval exhumado nas escavacións, das que non hai memorias publicadas, consistiu en diverso material lítico pulimentado e lascado, un disco perforado e cerámica lisa e campaniforme.

Anta nº 5. Fotografía do ano 1994.
Fotografía de Ramón Boga Moscoso

ANTA-DOLMEN Nº 2 DO MARCO DO CAMBALLÓN. Vila de Cruces.

A segunda anta, acochada dentro dunha gran mámoa, conserva cinco esteos. Atópase moi esmorecida con dous esteos pousados no chan. O meirande atinxe unha lonxitude dun metro e trinta e cinco centímetros e no ancho un metro e vintecinco centímetros. A mámoa está completamente cuberta de toxos  silvas..., posuíndo un tamaño de tipo medio.

Anta nº 5. Fotografía do ano 1994. 
Fotografía de Ramón Boga Moscoso

Debuxo de Ramón Boga Moscoso, 1993.

ANTA-DOLMEN Nº 3 DO MARCO DO CAMBALLÓN. Vila de Cruces.

A teceira anta consiste nuns probes restos moi esnaquizados : un esteo chantado dun metro e cincoenta centímetros de altura con noventa e tres de ancho,  e dous esteos máis, tamén chantados, que non sobresaen máis de sesenta e cinco centímetros. Hai varios esteos de menor tamaño ciscallados ao seu redor. Semella imposible reconstruir a cámara. Foi escavada, deixando á vista, aparte daquiles restos da cámara, un anel de pedra circular de conside­rables dimensións, e dúas partes da mámoa que debeu ser unha das meirandes da necrópole.

 
Fotografías do ano 1994. Autor Ramón Boga Moscoso

Debuxo de Ramón Boga Moscoso, 1993.

ANTA-DOLMEN DA MÁMOA DO CRUCE. Parada de Alperiz, Lalín

Esteo gravado.
Debuxo de Moncho Boga, 1996

                                        
Para chegar. Na estrada que vai de Lalín a A Golada hai dous desvíos  que levan directamente a Parada. Está á beira da estrada, nun cruzamento.

Fotografías da Anta da Mámoa do Cruce no ano 1990.
Por Ramón Boga

Atópase nunha necrópole de seis mámoas que se coñecen como as Mámoas da Cruz. Nas datas en que Filgueria Valverde e García Alén fixeron o inventario de antas da provincia de Pontevedra, todas elas contaban con cámara dolménicas compostas, tamén todas elas, por sete ortostatos.   

 
Vista da Anta da Mámoa do Cruce no ano 2008.
 Autor, Ramón Boga

A Anta da Cruz confórmase por un esteo, que mide case un metro e medio, e que ten gravuras serpentiformes que representan auténticas serpes xa que aínda se poden distinguir as súas cabezas. O resto dos esteos da cámara apenas sobresaen. Foi obxecto dunha escavación hai unhos anos, e a súa disposición nunha encrucillada, a beira dunha estrada, fixo que a mámoa que a contén permaneza en lamentables condicións de conservación.

Vistas da Anta da Mámoa do Cruce no ano 2008.
 Autor: Ramón Boga

ALTAR DO SOL. Parada de Alperiz

Aínda que non o puiden atopar por falta de tempo, próximo a esta necrópole, atópase unha grupación de pedras con forma de recinto pechado que parece ser -segundo Filgueira- está presidida por unha gran pedra con dúas oquedades en forma de círculo que os veciños coñecen co nome de Altar do Sol. 

A devandita construción atópase a uns 40 ms da mámoa nº 3 de Parada, dentro dunha finca con monte raso de uces e toxos. O esteo sobresaía un metro e sesenta centímetros.

Como dicía, non atopei o Altar do Sol, pero nunha publicación do Concello de Lalín atopei a fotografía que amoso a continuación: 

BIBLIOGRAFÍA

Fernando Carrera: "Informe sobre los trabajos de limpieza y documentación de la pintura prehistórica conservada en los ortostatos de la mámoa de Monte dos Marxós (Rodeiro, Pontevedra), depositados en el Museo de Pontevedra".

Carballo Arceo, L.X. e Vázquez Varela, J.M.: "Nuevos hallazgos de arte megalítico en la provincia de Pontevedra: a Mámoa da Braña". Gallaecia, nº 7/8. Ediciós do Castro  1984.

Bóveda Fernández, María José: "Intenvención arqueolóxica na Mámoa de Chousa Nova e no seu contorno, Silleda (Pontevedra). Actuacións Arqueolóxicas. Ano 2007. Xunta de Galicia.

En Sigrás, saúde, sorte e libros!!!

ANTAS-DOLMENES DO CONCELLO DE AGOLADA: Mámoa de Ferreiroa, Mámoas das Chousas de Acedo, Necrópole das Namelas, Anta da Chaira do Medio, Antas do Coto do Cornellal, Anta de Muíños, Cista de Coitemil

ÍNDICE

-ANTA-DOLMEN DA MÁMOA DE FERREIROA

-ANTAS-DÓLMENES DAS MÁMOAS DAS CHOUSAS DE ACEDO

-ANTAS-DÓLMENES DA NECRÓPOLE DAS NAMELAS

-ANTA-DÓLMEN DA CHAIRA DO MEDIO

-ANTAS-DÓLMENES DO COTO DO CORNELLAL

-ANTA-DOLMÉN DA MÁMOA DE MUÍÑOS

-CISTA DE COITEMIL

A XEITO DE INTRODUCIÓN E XUSTIFICACIÓN

Nos últimos anos apareceron, para o mundo arqueolóxico e para o público e xeral, unha serie de elementos megalíticos de gran importancia para o horizonte tumular en Galicia. Trátase de varias necrópoles espalladas polo termo municipal de Agolada, na provincia de Pontevedra. Ata de agora non tiven oportunidade de visitar estes elementos, pero entre a bibliografía especializada e sobre todo grazas ao blog Aquam Latam de Manuel Busto, puiden facerme unha visión xeral de conxunto que espero sirva tamén para a xente que siga o meu blog.

aquamlatam.blogspot.com

ANTA-DOLMEN DA MÁMOA DE FERREIROA

Atópase, segundo descrición de Manuel Busto, ao lado esquerdo da pista da concentración parcelaria que leva a Rebordelos.

Anta da Mámoa de Ferreiroa.
Fotografía de Manuel Busto.

Trátase dunha pequena cámara megalítica que conserva todos os esteos e só lle está a faltar a tampa ou pedra cobertora. A mámoa na que se insire atópase moi rebaixada, seguramente froito das tarefas agrícolas.

ANTAS-DOLMENES DA MÁMOAS DAS CHOUSAS DE ACEDO

Atópanse en Vilanova, parroquia de Borraxeiros. Ubícanse moi preto do antigo camiño que levaba de Borraxeiros a Amance e Basadroa.

Son dúas antas que forman parte dunha necrópole composta por sete mámoas. 

A primeira anta conserva algúns dos esteos da cámara megalítica. Por suposto, a cámara foi violada e o túmulo tamén se atopa moi reducido con respecto ás súas dimensións orixinais.

 Anta 1 das Chousas de Acedo.
 Fotografía de Manuel Busto

A segunda anta, ubicada a uns corenta metros da anterior, consérvase bastante ben e acada cerca dos 30 ms de diámetro. Sobresae uns catro metros. Aínda se poden observar seis esteos que formaban a estrutura arquitectónica.

Anta 2 das Chousas de Acedo. Fotografía de Manuel Busto

ANTAS-DOLMENES DA NECRÓPOLE DAS NAMELAS

Trátase dunha necrópole megalítica situada no monte Turubelo en Axiaz, parroquia de Ventosa. A necrópole está integrada por cinco mámoas. Aquí vou describir as coñecidas cos números 1, 2 e 3, que aínda conservan restos da arquitectura monumental.

Mámoa I das Namelas. Fotografía de Manuel Busto

Neste momento non  estou seguro de si a mámoa I conserva restos de esteos, aínda que grazas á amabilidade de Manuel Busto pode amosar unha fotografía da mámoa, na que se poden apreciar os regos profundos para unha repoblación forestal.

Verdadeiramente interesantes para o estudo do horizonte tumular galego son as sinaladas cos números II e III, tanto pola estrutura dolménica como polos restos de gravados que se conservan nalgún dos esteos que conforman a cámara.

A Anta das Namelas II conserva seis esteos da cámara e amosa ademais dous deses esteos con gravados en zigue-zague paralelos.

  
Anta II das Namelas.
Fotografías de Manuel Busto

A Anta das Namelas III conserva catro esteos da cámara. Nun deses esteos aparece gravada unha figura antropomorfa que Ramón Fábregas non dúbida en sinalar como a primeira representación antropomorfa aparecida nun megalito galego.

Planta da Anta das Namelas III, segundo Fábregas-Penedo

Efectivamente, nun pequeno artigo titulado "Antropomorfo grabado en un túmulo megalítico de Agolada (Pontevedra)" Fábregas-Penedo inciden na extraordinaria importancia do antropomorfo das Namelas pola escaseza destas representacións tanto en Galicia como no norte de Portugal.

Anta das Namelas III.
 Fotografía de Manuel Busto

A necrópole, como dicía máis arriba, atópase a unha altitude de entre 570 e 590 ms, e está conformada por cinco mámoas das cales tres delas conteñen restos de cámaras simples: de reducidas dimensións e que amosan gravados en dous casos.

Antropomorfo nun esteo das Namelas III,
segundo Fábregas-Penedo

A anta da mámoa das Namelas III presentase nunha mámoa que acada unhas medidas  de 18 ms no eixo N-S e 19,50 ms no eixo L-O. Non sobresae máis de setenta centímetros.

A cámara conserva cinco esteos de granito e fáltalle a pedra cobertora  e, como sinalan Fábregas-Penedo, probablemente tamén lle falta un sexto esteo. A cámara sería das do tipo poligonal con corredor de acceso, aínda que polas súas dimensións sería asimilable ás estruturas tipo "cista". 

O antropomorfo das Namelas III.
Fotografía de Manuel Busto

O esteo gravado non acada máis de sesenta cms de altura e un ancho máximo de corenta cms. O único motivo que se recoñece neste esteo é un antropomorfo colocado nun lugar central sobre a superficie interior do esteo. Consérvase enteiro excepto a cabeza que ten forma trapezoidal incompleta. Consideran estes autores que, pola ubicación nun esteo cerca da entrada e o ocupar súa maior parte, confírelle un certo carácter de estela. 

ANTA-DOLMEN DA CHAIRA DO MEDIO

Conserva catro esteos.

Anta da Chaira do Medio. Fotografía de Manuel Busto

ANTAS-DOLMENES DO COTO DO CORNELLAL

Para chegar. Atópanse na parroquia de Ventosa: saindo de Axiaz cara ao monte Turubelo, cando se chega ao alto da pista, á dereita da estrada, ubícanse as mámoas.

Anta nº 1: Trátase dunha mámoa moi erosionada tanto pola acción antrópica como por motivos naturais propios da erosión. Amosa un gran funil de violación, e mide ao redor de cinco metros de diámetro e unha altura aproximada de tres metros.

Anta nº 2: No interior da mámoa hai unha pequena cámara megalítica formada por cinco esteos e sin pedra cobertora.

Anta do Coto do Cornellal 2.
Fotografía de Manuel Busto

ANTA-DOLMEN DA MÁMOA DE MUÍÑOS

Atópase cerca do río Ferreiroa, a uns 500 ms da aldea de Bidueiros. Foi descuberta por un veciño da zona e dada a coñecer pola Asociación de Amigos dos Pendellos de Agolada. Eu coñecina a través do blog de Manuel Busto cuia dirección sinalo ao principio deste entrada.

 Planta da Anta dos Muíños

Grazas as labouras de difusión por todos os medios destes veciños especialmente sensibilizados co noso patrimonio, conseguiuse que as institucións tomaran cartas no asunto, de xeito que hoxe a anta foi estudada, catalogada e declararda BIC. Despois dun analise minucioso das pinturas dos esteos da cámara, a anta volveuse a tapar para preservar as devanditas pinturas na espera de tempos mellores para unha axeitada escavación arqueolóxica e a súa presumible posta en valor. Atópase así hoxe en día ben sinalada, con uns bos accesos, postes e carteis indicativos e con información divulgativa ao redor do monumento.

A Anta dos Muíños antes da intervención.
Fotografía de Manuel Busto, 2004

Con respecto á arquitectura megalítica, estamos diante dunha anta con corredor que non se diferencia na planta, pero que aparece moi ben diferenciada no alzado. O monumento confórmase a través de sete esteos na cámara e dous no corredor, polo menos á vista. Conserva "in situ" a lousa que tapa o oco entre a cámara e o corredor, unha das poucas que se conservan no horizonte megalítico galego. Do resto, e en especial das pedras cobertoras ou tampas, parece que hai anacos fragmentados polos arredores.

Anta dos Muíños.
Fotografía de Manuel Busto, 2004

En xeral, aínda que o estado de conservación é bastante bo, pódense ver dous esteos fracturados. Efectivamente, a anta foi obxecto que numerosas agresións vandálicas e pódese constatar que a agresión máis forte prodúxose a través da lousa da cabeceira que se atopa moi esnaquizada.

Anta dos Muíños. Foto de Manuel Busto

A altura media dos esteos da cámara acada un medro e setenta cms. A planta da cámara acada algo maís de catorce metros cadrados e o corredor uns 3 metros cadrados. O corredor, como é habitual nestes casos, atópase orientado cara ao SL.

A Anta dos Muíños entre o monte queimado.
Fotografía de Manuel Busto, 2006

A mámoa na que se acocha atópase moi deteriorada, aínda que se pode estimar para os diámetros entre 27 e 29 metros e unha altura aproximada de dous metros e medio.

Pinturas nun dos esteos da Anto de Muíños.
Fotografía de Manuel Busto

En todas as lousas visibles hai restos de pintura megalítica, afirmando Carrera que existen dúas capas superpostas de pintura con dúas técnicas diferentes. En todos os esteos aparecen grafías verticais ondulantes e predomina a cor roxa. Posteriormente, sobre revoco branco, pintura negra en bandas verticais.

Sinalética da Anta de Muíños.
Fotografía de Manuel Busto

 

BIBLIOGRAFÍA

Carrera Ramírez, Fernando: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica consservada". Gallaecia 2008 

CISTA DE COITEMIL. Agolada

Atópase no lugar de Coitemil ou Cinco Mámoas, na parroquia de Ferreiroa, concello de Agolada. Segundo Manuel Busto atopouna Arturo Torreira no ano 1966. Apareceu cando se realizaban labouras agrícolas: tratábase dunha cista máis ou menos cadrada que contiña un vaso tripede hemiesférico e co bordo voado, hoxe desaparecido.

Consérvase unha lousa con gravuras gardada no Museo de Pontevedra. O esteo conservado amosa unha decoración de seis liñas paralelas sobre as que se desenvolve unha serie de zigue-zagues e, nas liñas inferior e superior, posúe sendas ringleiras de círculos.

En Sigrás, saúde, sorte e libros!!!