ANTA-DOLMEN DE GAGÁN OU XAXÁN. Santo Tomé de Piñeiro, Marín.

ANTA-DOLMEN DE GAGÁN OU XAXÁN

SENDA DAS MÁMOAS DE MARÍN XI

"Moviéndose en el espacio, los átomos eran originalmente unidades individuales, pero inevitablemente comenzaron a chocar entre sí, y en los casos en que sus formas eran tales que les permitían entrelazarse, comenzaron a formar grupos. El agua, el aire, el fuego y la tierra no son más que diferentes grupos de átomos inmutables."

Demócrito de Abdera

Debuxo versión de Moncho Boga, 2025.

E, lamentablemente, chego ao último elemento megalítico da Senda das mámoas de Marín..., sen embargo, sen dúbida voltarei por estas terras para reflexionar e amosar as outras antas sitas nos concellos de Vilaboa, Moraña, Bueu e Cangas. Non tardarei moito.

Pero antes de continuar, un pequeno excursus sobre os topónimos "Morrazo" e  "Gagán". "Morrazo" adoitase interpretar como un topónimo derivado da raíz prerromana "mor" ou "morr" que se refería a pedras ou a montes moi pedregosos. Por iso tamén se considera que a palabra galega "morea" (moitas cousas amontonadas) podería ter a mesma orixe como "cousas amontonadas con forma de montaña".  Pero tamén podería proceder la latino "Murratium" de xeito que significaría "muro": un enorme ou gran muro que se introduce no mar...

Con respecto ao topónimo "Gagán", é probable que proceda do latino "gagates", e dicir un marco no camiño, significado que cadra moi ben coa función delimitadora e/ou  marcaxes espaciais, das mámoas e das pedrafitas en todo o territorio galego.

Planta versión propia a partir de Acuña Piñeiro, 1994.

Chego á última espléndida anta: fantástico exemplar que non coñecía, pero que hoxe xa é como unha amiga mais dentro do amplo abano do megalitismo galego. E achégome á anta catalogada como Mámoa  da Chan de Xaxán. Debo aducir neste punto unha breve consideración sobre o topónimo Xaxán ou  Gagán: nunha ficha da páxina web de patrimoniogalego.com asinada por Franjopadín e adicada a esta mámoa, explica que se trata dun topónimo que estivo a sofrir unha deturpación debido a unha sobrecorrección de "ghaghan", que é a denominación traidiconal coa que a coñecen as xentes do Morrazo. Polo tanto deberíamos dicir Gagán.

Sección versión propia a partir de Acuña Piñeiro, 1994.

Nas datas en que a visitou Franjopadín, a mámoa estaba absolutamente cuberta de matoxeiras, polo que resultaba infrutuoso intentar a súa medición e determinar polo tanto as súas dimensións. Falamos do ano 2011.

 
Fotografía de Franjopadín, 2011, en patrimoniogalego.net

O emprazamento atópase nunha leve vagoada do regato Neibó, nunha suave pendente con dirección ao devandito rego. A masa forestal constituíase mediante unha repoboación de eucaliptos. A cámara megalítica ou anta atópase totalmente valeirada por dentro, saqueada, e a mámoa está lixeiramente remozada debido ás intensivas labouras forestais. 

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

O túmulo acada grandes proporcións a saber, mais de trinta metros de diámetro e case os dous metros para a altura. Debido a esta enorme formación en canto ao volumen, a mámoa ten unha gran visibilidade, influindo taménm o seu asentamento nun dos socalcos do río.

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

Dicía antes que a cámara megalítica atópase completamente valeirada por dentro: por iso  pódese contemplar unha planta poligonal composta mediante cinco esteos e o inicio dun mais que probable corredor na área do leste.

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

Segundo podemos deducir das fotografías, trátase dunha construción con certas particularidades que a singularizan dentro do horizonte megalítico galego. Tamén as informacións que fun recabando, non sin certa dificultade, falan das seguintes características: na zona do posible corredor, orientado ao leste, non aparece ningún esteo pero sí unha especie de masa tumular cun muro de mampostería. Por outro lado, na parte do oeste (cabeceira) acontece o mesmo, pero neste caso o cativo muro de mampostería descansa sobre unha laxe que apenas asoma e que podería ser un dos chantos da cámara por esa beira.

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

Outra das características é a presenza de restos da coiraza pétrea por diversas zonas da mámoa. En definitiva e, para rematar, a área do oeste da cámara atópase bastante esnaquizada, entre outras cousas debido ao transo dunha pista forestal. 

Croquis extraído da Senda das mámoas de Marín.

Pois ben, lástima que rematou: só me queda retornar físicamente ao Morrazo e descubrir, en exclusivo directo, as antas desta increíble Senda que todavía non fun quen de visitar.

IMPRESCINDIBLE SI TE ACHEGAS A MARÍN

 

Si fixemos esta viaxe megalítica á Senda das Mámoas de Marín, é imprescindible visitar a Estación de Petróglifos de Mogor:  indispensable, non admite demora. 

Centro de Interpretación dos Petrófligos de Mogor.

Os Petróglifos de Mogor, á beira da primorosa praia de Mogor, contan hoxe cun Centro de Interpretación e con rampas que permiten a contemplación desa escritura prehistórica da rocha. Organizan, desde o Centro, visitas guiadas no verán tanto pola día como pola noite.

Concéntricos e labirinto. Fotografía galiciamaxica.eu

Non sei si é necesario dicir, a estas alturas, que Mogor e os seus petróglifos constitúen unha das estacións de arte rupestre máis importantes de Galicia e, sen dúbida, a mais importande do universo.

Vista nocturna do labirinto e dos concéntricos.
Fotografía gastroviajesruth.

Por iso débese visitar indiscutible e inexcusablemente esta apaixoante estación de petrógligos e o seu Centro de Interpretación. Moito se ten falado, estudado e analizado sobre a significación destes impresionantes petróglifos, pero no que semella que hai un certo consenso é na consideración do seu posible uso ritual que talvez engada algún tipo de vencellamento coa astronomía. E dicir, unha especie de calendario, posto que, a través dos seus aliñamentos e roteiros sinuosos, pódense distinguir os equinoccios e os solsticios, tan importantes para as sociedades de cazadores e recolectores do neolítico.

Outra vista dos petróglifos de Mogor.

Os motivos predominantes son os circulares, labirintos, espirais, cazoliñas, círculos concéntricos e un cervo.

Os petróglifos concéntranse en tres paneis ou estacións a saber, a Pedra do Campiño, a Pedra do Labirinto e a Pedra dos Mouros.

En Sigrás, nos días centrais de setembro de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

INTERESANTES ENLACES E BIBLIOGRAFÍA

https://patrimoniogalego.net/index.php/4713/2011/09/mamoa-de-chan-de-gagan/

https://www.wikiloc.com/outdoor-trails/dolmenes-lago-castineiras-11487131

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://arqueologia-patinho.blogspot.com/2008/07/chan-de-armada-desvela-sus-secretos.html

https://www.concellodemarin.es/pxom/

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/pontevedra/marin/2015/09/16/zarzas-asfixian-area-mamoa-chan-armada/0003_201509P16C8995.htm

https://historiaymitos.blogspot.com/2009/04/mamoas-bajo-asedio-en-o-morrazo.html

https://ahoradosmouros.blogspot.com/2012/01/duas-lousas-da-mamoa-do-chan-da-armada.html

F. Carrera Ramírez e R. Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en le Noroeste Penínsular". Tórculo Edicións, 2006.

SOBRINO LORENZO-RUZA, Ramón. “Prospecciones arqueológicas en Morrazo”. El Museo de Pontevedra. Pontevedra. 1956.

https://patrimoniogalego.net/index.php/4681/2011/09/mamoa-de-chan-da-armada-1/

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-das-mamoas-de-marin-219310977/photo-132766529

https://cousasdecarragal.blogspot.com/2025/03/marin-la-recomendada-ruta-das-mamoas.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/ruta-pasada-auga-estrear-senda-das-mamoas/202406162121471308969.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/nueva-senda-das-mamoas-marin-podra-realizarse-proximo-2-junio/202405011229341302690.html

https://www.carriola.es/index.php/noticias-de-marin-by-julio-santos/7174-el-concello-inaugura-el-proximo-domingo-la-ruta-das-mamoas-con-una-andaina-desde-el-lago-de-castineiras

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024-roteiro-das-mamoas-de-marin-otonal-noviembre-desde-lago-castineiras-a-lagocheiras-192112111/photo-118661999

https://nl.wikiloc.com/routes-wandelen/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://it.wikiloc.com/percorsi-escursionismo/vilaboa-lago-de-castineiras-y-rio-maior-204892555

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/pontevedra/marin/2008/03/15/arqueologos-reconstruiran-mamoa-chan-armada/0003_6653268.htm

https://pt.wikiloc.com/trilhas-trekking/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://www.bing.com/images/search?view=detailV2&mediaurl=https%3A%2F%2Fwww.paxinasgalegas.es

https://arqui-2.blogspot.com/2014/07/breve-historia-de-los-laberintos.html

https://lugaresconhistoria.com/petroglifos-mogor

https://www.concellodemarin.es/

https://turismo.concellodemarin.es/index.php/es/cultura

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/petroglifos-de-mogor/

ANTA-DOLMEN DA MÁMOA DAS LAGOCHEIRAS 2. Santo Tomé de Piñeiro, Marín.

ANTA-DOLMEN MÁMOA DAS LAGOCHEIRAS 2.

SENDA DAS MÁMOAS DE MARÍN X

"Todo lo que hay ha existido siempre. Nada puede surgir de la nada. Y algo que existe, tampoco se puede convertir en nada".

 
Parménides de Elea

Debuxo versión de Moncho Boga, 2025.

Seguindo a estela da Mámoa 1 de Lagocheiras, a Mámoa 2 atópase mesmamente  na extremeira a media aba da estribación occidental do Monte Xaxán-Gagán, emprazada, como debe ser evidente, no mesmo bosque de repoboación de piñeiros e acacias así como monte baixo de silvas, toxo... Tamén presenta camiños forestais polo lado do oeste.

Planta versión propia a partir de Acuña Piñeiro, 1994.

Así mesmo esta mámoa está composta por unha masa tumular de cativas dimensións, mais pequena que a mámoa número 1, adaptándose suavemente na dirección do comezo da pendente. Isas pequenas dimensións posibilitan que non teña moita visibilidade nin a media nin a longa distancia.

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

As medidas dos eixos norte-sul e leste-oeste acadan os 10 metros ata os nove, respectivamente. O burato de saqueo é poderoso: desde os dous metros e medio até o metro e medio nos correspondentes eixos, por orde.

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

Do interior do burato de violación ou saqueo (ou actividade menesterosa dos furtivos) emerxen varios esteos que debuxan unha cámara megalítica poligonal composta por catro chantos de pequeno tamaño. Catro deles semella que se conservan na súa posición orixinal e outros dous están lixeiramente desprazados.

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

No lado do norte asoma en superficie un posible e tamén cativo anel perimetral, así como algúns poucos restos visibles da coiraza que se concentran sobor de todo na orientación do norleste.

Croquis de situación extraído da sinalización da Senda.

ALGUNHAS COUSAS INTERESANTES PARA VISITAR NA PENÍNSULA DO MORRAZO.

-O BOSQUE ENCANTADO DE ALDÁN (CANGAS DO MORRAZO)

Dentro do numerosos recursos culturais e turísticos que se poden visitar na Península do Morrazo, é dificil elexir, polo tanto débense visitar todos. Para destacar algún que nos últimos anos está a coller sona, decántome por este singular paraxe natural e arquitectónico. 

Atópase nunha propiedade que se coñece co nome de O Frendoal, finca que foi propiedade dos Conde de Canalejas. Ao dividirse o terreno en dúas partes pola construción da estrada Cangas-Bueu, o Concello de Cangas quedouse cunha metade da devandita finca. Trátase dunha zona inesperada pola frondosidade do bosque, con diversos camiños e un cativo castelo de románticas reminiscencias.

Castelo de O Frendoal. Fotografía www.galiciamaxica.eu

Estamos diante dun bosque atlántico (foi coma un coto privado de caza) que inopinadamente prosperou a pesares de todas as dificultades. Consérvase o Arco dos Mouros, un acueducto de mampostería e un pequeno castelo con foxo e ponte levadiza. O castelo xa está bastante deteriorado.

En definitiva, paga a pena achegarse por esta área para admirar o que se adoita calificar como "lugar máxico", sen dúbida debido a ese aspecto romántico que lle confire a humidade e a botánica que prospera nos bosques atlánticos.

En Sigrás, nun bochornoso (e non me refiro ao clima) mes de setembro de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES E UNHA POUCA BIBLIOGRAFÍA

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://arqueologia-patinho.blogspot.com/2008/07/chan-de-armada-desvela-sus-secretos.html

https://www.concellodemarin.es/pxom/

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/pontevedra/marin/2015/09/16/zarzas-asfixian-area-mamoa-chan-armada/0003_201509P16C8995.htm

https://historiaymitos.blogspot.com/2009/04/mamoas-bajo-asedio-en-o-morrazo.html

https://ahoradosmouros.blogspot.com/2012/01/duas-lousas-da-mamoa-do-chan-da-armada.html

F. Carrera Ramírez e R. Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en le Noroeste Penínsular". Tórculo Edicións, 2006.

SOBRINO LORENZO-RUZA, Ramón. “Prospecciones arqueológicas en Morrazo”. El Museo de Pontevedra. Pontevedra. 1956.

https://patrimoniogalego.net/index.php/4681/2011/09/mamoa-de-chan-da-armada-1/

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-das-mamoas-de-marin-219310977/photo-132766529

https://cousasdecarragal.blogspot.com/2025/03/marin-la-recomendada-ruta-das-mamoas.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/ruta-pasada-auga-estrear-senda-das-mamoas/202406162121471308969.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/nueva-senda-das-mamoas-marin-podra-realizarse-proximo-2-junio/202405011229341302690.html

https://www.carriola.es/index.php/noticias-de-marin-by-julio-santos/7174-el-concello-inaugura-el-proximo-domingo-la-ruta-das-mamoas-con-una-andaina-desde-el-lago-de-castineiras

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024-roteiro-das-mamoas-de-marin-otonal-noviembre-desde-lago-castineiras-a-lagocheiras-192112111/photo-118661999

https://nl.wikiloc.com/routes-wandelen/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://it.wikiloc.com/percorsi-escursionismo/vilaboa-lago-de-castineiras-y-rio-maior-204892555

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/pontevedra/marin/2008/03/15/arqueologos-reconstruiran-mamoa-chan-armada/0003_6653268.htm

https://pt.wikiloc.com/trilhas-trekking/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-morrazo/cangas/bosqueencantado/

ANTA-DOLMEN MÁMOA DAS LAGOCHEIRAS 1. Santo Tomé de Piñeiro, Marín.

ANTA-DOLMEN MÁMOA DAS LAGOCHEIRAS 1.

SENDA DAS MÁMOAS DE MARÍN X

"Con tanto ardor deben los ciudadanos pelear por la defensa de las leyes, como por la de sus murallas, no siendo menos necesarias aquéllas que éstas para la conservación de una ciudad." 

Heráclito de Éfeso

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

E continúo con paso firme e seguro cara ao final da Senda das mámoas de Marín. Está sendo unha viaxe coa imaxinación megaliteira, coa imaxinación e coa información que me proporcionan as redes e unha pouca información bibliográfica. Só deste xeito podo actualmente achegarme a estes indefensos monumentos da nosa prehistoria.

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

E, xa preto do final, achégome con afán e inquedanzas librescas, a estes dous novos elementos megalíticos que forman parte da necrópole das Lagocheiras: exemplares maltratados, non tanto polos elementos, como pola pertinaz actuación dos seres humáns. En calquera caso, estes dólmenes tamén son tercos e persisten na súa gravedade de milenios, enchentos de feridas, mais siguen aí.

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

A mámoa número 1 de Lagocheiras atópase a media ladeira nunha especie de pequeno espolón da estribación occidental do Monte Xaxán-Gagán, nun pequeno paso natural e non é moi visible. A contorna inmediata é un bosque de repoboación de piñeiros e acacias así como monte baixo (toxo, fentos, silvas e brezo, sobre todo).

Mesa informativa da Senda das mámoas de Marín.

A mámoa amosa o sempiterno cráter de saqueo central e ademai atópase, como dicía, bastante alterada polas contínuas repoboacións forestais e está recortada en todo o perímetro por dous sendeiros forestais.

Planta a partir de Acuña Piñeiro, 1994.

A mámoa pode considerarse de medianas dimensións sobrepasando por pouco a ducia de metros no eixo L-O e un pouco mais de quince metros para o eixo N-S. Non sobresae na paisaxe mais dos sesenta centímetros. Sen embargo o funil de violación pasa dos dous metros no eixo N-S e case os dous metros no eixo L-O.

Do burato do saqueo asoma unha cámara megalítica de planta alongada e coa apariencia cadrangular. Está conformada actualmente por cinco esteos de granito: dous deles semella que están na posición orixinal vertical; outros dous atópanse lixeiramente inclinados cara ao interior da cámara e aparece un gran chanto nunha beira.

Croquis do Sendeiro das mámoas de Marín.

Malia todo iso, podemos contemplar un estupendo exemplar megalítico que todavía nos permite recordar o esplendor que tivera noutrora.

En Sigrás, no interregno de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES E ALGUNHA BIBLIOGRAFÍA

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://arqueologia-patinho.blogspot.com/2008/07/chan-de-armada-desvela-sus-secretos.html

https://www.concellodemarin.es/pxom/

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/pontevedra/marin/2015/09/16/zarzas-asfixian-area-mamoa-chan-armada/0003_201509P16C8995.htm

https://historiaymitos.blogspot.com/2009/04/mamoas-bajo-asedio-en-o-morrazo.html

https://ahoradosmouros.blogspot.com/2012/01/duas-lousas-da-mamoa-do-chan-da-armada.html

F. Carrera Ramírez e R. Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en le Noroeste Penínsular". Tórculo Edicións, 2006.

SOBRINO LORENZO-RUZA, Ramón. “Prospecciones arqueológicas en Morrazo”. El Museo de Pontevedra. Pontevedra. 1956.

https://patrimoniogalego.net/index.php/4681/2011/09/mamoa-de-chan-da-armada-1/

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-das-mamoas-de-marin-219310977/photo-132766529

https://cousasdecarragal.blogspot.com/2025/03/marin-la-recomendada-ruta-das-mamoas.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/ruta-pasada-auga-estrear-senda-das-mamoas/202406162121471308969.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/nueva-senda-das-mamoas-marin-podra-realizarse-proximo-2-junio/202405011229341302690.html

https://www.carriola.es/index.php/noticias-de-marin-by-julio-santos/7174-el-concello-inaugura-el-proximo-domingo-la-ruta-das-mamoas-con-una-andaina-desde-el-lago-de-castineiras

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024-roteiro-das-mamoas-de-marin-otonal-noviembre-desde-lago-castineiras-a-lagocheiras-192112111/photo-118661999

https://nl.wikiloc.com/routes-wandelen/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://it.wikiloc.com/percorsi-escursionismo/vilaboa-lago-de-castineiras-y-rio-maior-204892555

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/pontevedra/marin/2008/03/15/arqueologos-reconstruiran-mamoa-chan-armada/0003_6653268.htm

https://pt.wikiloc.com/trilhas-trekking/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

ANTA-DOLMEN DO CHAN DE FONTESECA 2. Santo Tomé de Piñeiro, Marín.

ANTA-DOLMEN DO CHAN DE FONTESECA 2

SENDA DAS MÁMOAS DE MARÍN VIII BIS

"El aire se mueve siempre, ya que, en efecto, todas las cosas que se transforman no se transformarían si no se movieran." 

Anaxímenes de Mileto

Chan de Fonteseca 2 no ano 1994.
Debuxo de Moncho Boga.

A Anta que amoso no debuxoxa non existe (era así no ano 1994), sen embargo pódense ollar os seus tristes restos: como veredes foi destruída ao contruir un muro. Engádoa na Senda como un elemento mais...

E sigo, paseniñamente, achegándome pouco a pouco ao final deste especial percorrido polas espectaculares terras do Morrazo, península especial onde as haxa, península de peregrinacións prehistóricas, outro dos moitos fins do mundo Galaicos, aló onde morre o sol, onde se albiscan perspectivas de monstros, de seres descoñecidos, aló onde remata o mundo.

.

Situación das Antas da Chan de Fonteseca 1 e 2.

O emprazamento desta mámoa atópase na estribación setentrional do Coto do Home, na inflexión da pendente oriental. Rodeada, como non, de eucaliptos así como dunha cativa presenza de carballos e piñeiros. Tamén predomina o monte baixo a saber, toxos, brexo e fentos.

Planta segundo Ángel Acuña Piñeiro.

A mámoa acada dimensións medianas: non sobrepasa a ducia de metros no seu diámetro e tampouco chega ao metro e medio de altura. No centro da mámoa eríxese o sempiterno funil de saqueo de onde asomaba unha anta adscrita ás da tipoloxía poligonal coa entrada orientada ao sueste. Estaba formada por catro esteos na súa posición orixinal, imbricados a partir da pedra da cabeceira, de meirandes dimensións.

O perímetro da mámoa  tamén está alterado no flanco leste pola construción dun muro. No lindeiro do lado norte asoma unha pedra/esteo que podería formar parte do anel peristalítico. 

Croquis de situación.

Pouco logo do ano 1994, a construción dunha granxa de coellos significou a destrución case total destá noutrora fermosa anta: no muro oeste das ditas instalacións, pola parte exterior, apareceron unha grandes pedras que se corresponden coa cámara do túmulo. Unha auténtica desfeita, literalmente. 

Hoxe sábese que a Anta de Fonteseca 2 foi destruída en mais da metade nesas datas ao construir a granxa e pode contemplarse o que queda da mámoa sobre a que pasa o muro de peche disa instalación.

OUTRAS COUSAS NO MORRAZO

Outro dos fins do mundo, dicía mais enriba, dos fisterrae galaicos, outro dos misteriosos e intrigantes lugares máxicos de Galicia: o Castro de Donón no Monte Facho, poboado celta coñecido como Beróbriga. Mais que probable santuario galaico, lugar de peregrinacións prehistóricas, lugar das 174 aras galaicas adicadas ao deus Bero Breus, caso único e seguramente  irrepetible en toda a Europa Atlántica. A meirande parte das aras galaico-romanas achadas neste impresionante emprazamento atópanse custodiadas no Museo Quiñones de León en Vigo.

Aras galaico-romanas do Castro de Donón.
Fotografía megaliticia.blogspot.com.

Aquí, conta a lenda, apareceu un enorme monstro que asomou ameazante das augas atlánticas do Morrazo: o xoven Oridón, valente e ousado onde os haxa, venceuno e as púas do arrepiante monstro ficaron perificadas, converténdose nas picudas rochas que  podemos albiscar desde os cantís.

En Sigrás, nun setembrino día de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES, BIBLIOGRAFÍA

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://arqueologia-patinho.blogspot.com/2008/07/chan-de-armada-desvela-sus-secretos.html

https://www.concellodemarin.es/pxom/

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/pontevedra/marin/2015/09/16/zarzas-asfixian-area-mamoa-chan-armada/0003_201509P16C8995.htm

https://historiaymitos.blogspot.com/2009/04/mamoas-bajo-asedio-en-o-morrazo.html

https://ahoradosmouros.blogspot.com/2012/01/duas-lousas-da-mamoa-do-chan-da-armada.html
F. Carrera Ramírez e R. Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en le Noroeste Penínsular". Tórculo Edicións, 2006.

SOBRINO LORENZO-RUZA, Ramón. “Prospecciones arqueológicas en Morrazo”. El Museo de Pontevedra. Pontevedra. 1956.

https://patrimoniogalego.net/index.php/4681/2011/09/mamoa-de-chan-da-armada-1/

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-das-mamoas-de-marin-219310977/photo-132766529

https://cousasdecarragal.blogspot.com/2025/03/marin-la-recomendada-ruta-das-mamoas.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/ruta-pasada-auga-estrear-senda-das-mamoas/202406162121471308969.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/nueva-senda-das-mamoas-marin-podra-realizarse-proximo-2-junio/202405011229341302690.html

https://www.carriola.es/index.php/noticias-de-marin-by-julio-santos/7174-el-concello-inaugura-el-proximo-domingo-la-ruta-das-mamoas-con-una-andaina-desde-el-lago-de-castineiras

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024-roteiro-das-mamoas-de-marin-otonal-noviembre-desde-lago-castineiras-a-lagocheiras-192112111/photo-118661999

https://nl.wikiloc.com/routes-wandelen/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://it.wikiloc.com/percorsi-escursionismo/vilaboa-lago-de-castineiras-y-rio-maior-204892555

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/pontevedra/marin/2008/03/15/arqueologos-reconstruiran-mamoa-chan-armada/0003_6653268.htm

https://pt.wikiloc.com/trilhas-trekking/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

ANTA-DOLMEN DO CHAN DE FONTESECA 1. Santo Tomé de Piñeiro, Marín.

ANTA-DOLMEN DO CHAN DE FONTESECA 1

SENDA DAS MÁMOAS DE MARÍN VIII

"Lo indefinido es ingénito e incorruptible, pues lo que comienza necesariamente tiene un fin; y toda corrupción tiene un término."

Anaximandro de Mileto

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

E prosigo incansable (porque desde a miña cadeira é imposible o cansancio) serpenteando pola impresionante Senda das mámoas de Marín. Por un lado contemplo a ría de Vigo coa Illa de San Simón; polo outro a ría de Pontevedra. E pouco a pouco vou chegando e analizando cada un dos elementos megalíticos de que se compón a Senda, e pouco a pouco, paseniñamente, vou descubrindo elementos novos, elementos que dalgún xeito algún día terei que visitar. Obrigatoriamente.

A necrópole megalítica da Chan de Fonteseca emprázase na estribación setentrional do Coto do Home, nunha aba suave, no lado oriental, que forma un alongado outeiro.

Planta a partir de Acuña, 1994.

Para chegar é recomendable realizar a Senda das Mámoas de Marín e seguir as indicacións das sinais de dirección. En calquera caso penso que é necesario empregar a estupenda ferramenta que se denomina XPS:  así pódese chegar sen maiores complicacións, se lle cadra.

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Malia que se adiviñan eucaliptos por todos os lados, pese a que seguen a colonizar os nosos montes, as nosas terras e as nosas mentes..., a contorna inmediata da mámoa 1 atópase rodeada dun pequeno osasis de carballos e outras árbores autóctonas que impiden que a desolación sexa meirande.

Fotografía de megaliticiablogspot.com

A mámoa amosa dimensións medianas e está encravada, como dicía antes, nunha suave pendente que cae cara ao noroeste, configurando un alongado e pouco pronunciado outeiro. As medidas van desde os trece metros e medio para o eixo norte-sul, ata os doce metros e sesenta centímetros para o eixo leste-oeste. Para a altura hai que consignar que non sobrepasa os oitenta e cinco centímetros.

Mesa informativa sobre a necrópole da Chan de Fonteseca.

A croa ou zona central da mámoa debuxa o consabido funil de saqueo, que é de boas dimensións (case tres metros por un pouco mais dun metro) e está a conservar restos moi remexidos da estrutura arquitectónica megalítica ou anta, cuns tres chantos á vista. Parte da masa tumular da mámoa  está partida polo suroeste debido ao paso dunha antiga corredoira hoxe en desuso: está orientado na dirección norte-sul e acada unha anchura dun metro e medio, polo que tamén afectou á cámara megalítica. Pódense albiscar restos da coiraza pétrea en todo o perímetro e está composta por pedras de tamaño mediano, sobre todo no lado do sueste.

Croquis de situación.

En Sigrás, no séptimo mes dos romanos do ano 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES  E BIBLIOGRAFÍA IMPORTANTES

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://arqueologia-patinho.blogspot.com/2008/07/chan-de-armada-desvela-sus-secretos.html

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/pontevedra/marin/2015/09/16/zarzas-asfixian-area-mamoa-chan-armada/0003_201509P16C8995.htm

https://historiaymitos.blogspot.com/2009/04/mamoas-bajo-asedio-en-o-morrazo.html

https://ahoradosmouros.blogspot.com/2012/01/duas-lousas-da-mamoa-do-chan-da-armada.html
F. Carrera Ramírez e R. Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en le Noroeste Penínsular". Tórculo Edicións, 2006.

SOBRINO LORENZO-RUZA, Ramón. “Prospecciones arqueológicas en Morrazo”. El Museo de Pontevedra. Pontevedra. 1956.

https://patrimoniogalego.net/index.php/4681/2011/09/mamoa-de-chan-da-armada-1/

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-das-mamoas-de-marin-219310977/photo-132766529

https://cousasdecarragal.blogspot.com/2025/03/marin-la-recomendada-ruta-das-mamoas.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/ruta-pasada-auga-estrear-senda-das-mamoas/202406162121471308969.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/nueva-senda-das-mamoas-marin-podra-realizarse-proximo-2-junio/202405011229341302690.html

https://www.carriola.es/index.php/noticias-de-marin-by-julio-santos/7174-el-concello-inaugura-el-proximo-domingo-la-ruta-das-mamoas-con-una-andaina-desde-el-lago-de-castineiras

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024-roteiro-das-mamoas-de-marin-otonal-noviembre-desde-lago-castineiras-a-lagocheiras-192112111/photo-118661999

https://nl.wikiloc.com/routes-wandelen/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://it.wikiloc.com/percorsi-escursionismo/vilaboa-lago-de-castineiras-y-rio-maior-204892555

https://pt.wikiloc.com/trilhas-trekking/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

ANTA-DOLMEN CHAN DE ARMADA 1. Santo Tomé de Piñeiro, Marín.

ANTA-DOLMEN CHAN DE ARMADA 1

SENDA DAS MÁMOAS DE MARÍN VII

"Todo lo que hay ha existido siempre. Nada puede surgir de la nada. Y algo que existe, tampoco se puede convertir en nada." 

Parménides de Elea

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

A primeira vez que viaxei á Península do Morrazo na busca das increíbles antas que aínda se conservan na súa penechaira, esa primeira vez, dicía, buscaba unha anta denominada Chan de Armada que posuía unha gran cámara, unha pedra cobertora poderosa e un corredor desenvolvido. Isto foi en setembro do ano 1991. Dúas pistas segaban a mámoa por varias zonas, malia iso, a anta era dunha beleza  extraordinaria, un prototipo dolménico, un paradigma dentro do horizonte megalítico galego.

Versión de Moncho Boga a partir de Fernando Carrera Ramírez.

A segunda vez debeu ser nos primeiros anos do século XXI, e a anta estivera a sufrir cambios sustanciales en canto ao desenvolvemento de traballos de acondicionamento e posta en valor que duraron varios anos e que consistiron no acodicionamento arqueolóxico e ambiental dentro do desenvolvemento dunha Ruta de Mámoas do Morrazo. Creo recordar que por aquilas datas todavía conservaba a tampa que se supoñía  postiza.

Sección da anta  Chan de Armada 1.

A terceira vez que me acheguei por estes fermosos recunchos das Rías Baixas, foi nunha escursión de varios días, a finais da década de 2010. Por suposto, achegueime a contemplar de novo, unha vez mais, os cambios que se viñeran producindo ao longo dos anos, tanto nas mámoas como na contorna natural. Neses tempos a mámoa 1 da Chan de Armada xa amosaba a imaxe que hoxe podemos contemplar e admirar e, por suposto, sen tampa ou pedra cobertora, que daquila sospeitábase que non era a orixinal. Xa veremos como esa consideración trocou co discorrir do tempo.

Fotografía de Moncho Boga, setembro de 1991.

Noutro orde de cousas, a presente anta-dolmen mámoa 1 da Chan de Armada emprázase no arrinque meridional do paso natural da Chan de Armada, case no tramo final da aba norte de Outeiro ddos Loureiros.

Para chegar débese coller a estrada PO-313 Marín-Moaña ata chegar ao alto da Cruz de Maceiras, logo de percorrer uns nove quilómetros e medio. De seguido, coller a estrada CF-401 á esquerda e, despois de pouco mais de tres quilómetros, aparece a intersección na que hai que coller outra vez á esquerda ata chegar ao lugar da Chan de Armada, a uns quinientos metros.  Á dereita, a preto de sesenta metros, atópase a Anta.

Outra versión de como chegar do ano 1997: desde a Lagoa de Castiñeiras tómase a pista forestal que vai a Domaio. Aos oito quilómetros hai que coller o camiño que segue á esquerda. A anta atópase a uns cincuenta metros. Malia a "seguridade" para chegar que aseguran estás descricións, recomendó encarecidamente enoregar o XPS.

Fotografía de Moncho Boga, setembro de 1991. Pódese
apreciar a tremenda pista forestal que pasaba á beira xusto da 
cámara, ocultando totalmente a mámoa por esa parte do norte.

A mámoa, como se pode constatar polas fotografías do ano 1991, estaba prácticamente sepultada polo paso das pistas forestais, necesarias en efecto, pero que ben podían respectar un elemento arqueolóxico sobradamente coñecido,  e separala uns cantos metros. A cámara, á vista, foi descuberta ou destapada polas escavacións arqueolóxicas de Sobrino Lorenzo-Ruza na década de 1950.

Escavacións do ano 2008 a cargo de J. C. Castro Carrera.

A estrutura arquitectónica megalítica ou anta atópase inserida na mámoa e desenvólvese a través dunha cámara adscrita á tipoloxía do tipo poligonal con corredor de acceso desenvolvido e orientado. Está composta por trece chantos e unha particularidade significativa é que os esteos non son de granito, senon de xisto, feito se cara vencellado ao predominio da rocha metamórfica propia do complexo xeolóxico Vigo-Pontevedra.

Fotografía do blogue ahoradosmouros.blogspot.com, 2012.
Nestas datas aínda estaban sen limpar as pintadas vandálicas.

Os trece chantos que está a conservar (probablemente non falta ningún da estrutura orixinal) destribúense do seguinte xeito: nove conforman a cámara poligonal, catro desenvolven o corredor de entrada (orientado ao suleste, como adoita ser habitual) e unha na cuberta que, ata agora, supoñíase engadida tras a escavación de Sobrino, como elemento alleo á estrutura orixinal.

Os esteos-chantos-ortostatos eríxense imbricados e apoiados uns cos outros, a partir do gran chanto da cabeceira, cunha altura decrecente desde o oeste (entre un metro e noventa centímetro e os dous metros) cara ao leste, cunha altura dun metro e medio.

No ano 2015 a prensa denunciaba o estado de abandono da anta.
Fotografía, La Voz de Galicia.

Malia que gran parte da masa tumular quedou totalmente arrasada e/ou sepultada debido á apertura da pista forestal que levaba ao Outeiro dos Loureiros, sabemos hoxe que a mámoa era e é un túmulo de grandes proporcións: o diámetro do eixo leste-oeste medía ao redor de vintecinco metros e vinte metros para o eixo norte-sul. A altura máxima non sobrepasaba o metro e oitenta centímetros. No lado do norte a pista forestal que pasaba por enriba, como estaba a dicir antes, alterou a súa fisonomía considerable e dramáticamente.

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Desde aquí é complicado establecer unha cronoloxía sobre as intervencións arqueolóxicas desenvolvidas desde a década de 1980 (segundo puiden contrastar, tamén Antonio de la Peña e Rodríguez Casal estudaron a anta no ano 1975. Non puiden saber si executaron algún tipo de actuación arqueolóxica). Aínda así, puiden determinar varias intervencións (ademais da consabida de Sobrino na década de 1950) a saber: no ano 1983 lévase a cabo unha intervención arqueolóxica da que non sei absolutamente nada; no ano 1999 desenvolvéronse actividades de acondicionamento e posta en valor. A continuación, no 2004 volvéronse a realizar traballos de acondicionamento arqueolóxico e ambiental dentro do proxecto dunha ruta de mámoas do Morrazo. O arqueólogo J.C. Castro Carrera dirixiu no ano 2008 unha intervención arqueolóxica que consistiu sobre todo nunha sondaxe para a definición das estruturas da anta, así como mais traballos de acondicionamento da contorna.

De Páxinas Galegas, 2022

Nas devanditas intervencións de Castro Carrera puidose constatar que a tampa ou cobertora da cámara era a orixinal. Sen embargo decidiuse non voltar a colocala no seu lugar primixenio de cubrición do dolmen debido a que se atopaba moi deteriorada e a propia composición metamórfica-xistosa da pedra podería provocar a súa rotura e subsiguente caída no interior da cámara.

Fotografía de: https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024

Logo das intervencións de Castro Carrera, no ano 2009, a prensa facíase eco de diversos actos vandálicos na anta: pintadas e grafitis "decoraron" a meirande parte dos esteos da cámara e, debido outra vez á propia composición da rocha, amosábanse de moi dificultosa restitución. As pintadas aínda non se limparan no ano 2012.

No ano 2017 unha nova actuación arqueolóxica dirixida tamén por Castro Carrera consistiu na realización de traballos centrados no estudo permenorizado dos esteos, a reposición do estado orixinal destes dentro do posible e a súa consolidación, sobre todo debido ás fisuras que se foron producindo en moitos deles. Precisamente un dos esteos da cámara tivo que ser sustituido (non foi posible a súa restauración) por outro de granito, necesario para consolidar a estrutura da cámara.

Fotografía de: https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024

Nas escavacións arqueolóxcias da década de 1950 levadas a cabo por Sobrino Lorenzo-Ruza, recuperouse un enxoval que hoxe se atopa custodiado no Museo de Pontevedra, a saber: catorce puntas de frecha  de sílex e de arenisca; dous coitelos de sílex; dúas machadas de anfibolita; catro bolas de diorita, arxila e mármore; un percutor de rocha metamórfica esquistosa, así como diversos anacos de cerámica.

Hoxe en día, eliminadas as pistas forestais e consolidada a estrutura arquitectónica, podemos contemplar e admirar un dos exemplares de arquitectura megalítica mais impresionantes da terra galega.

En Sigrás, noutro insidioso día de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES E BIBLIOGRAFÍA

https://arqueologia-patinho.blogspot.com/2008/07/chan-de-armada-desvela-sus-secretos.html

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/pontevedra/marin/2015/09/16/zarzas-asfixian-area-mamoa-chan-armada/0003_201509P16C8995.htm

https://historiaymitos.blogspot.com/2009/04/mamoas-bajo-asedio-en-o-morrazo.html

https://ahoradosmouros.blogspot.com/2012/01/duas-lousas-da-mamoa-do-chan-da-armada.html

F. Carrera Ramírez e R. Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en le Noroeste Penínsular". Tórculo Edicións, 2006.

SOBRINO LORENZO-RUZA, Ramón. “Prospecciones arqueológicas en Morrazo”. El Museo de Pontevedra. Pontevedra. 1956.

https://patrimoniogalego.net/index.php/4681/2011/09/mamoa-de-chan-da-armada-1/

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-das-mamoas-de-marin-219310977/photo-132766529

https://cousasdecarragal.blogspot.com/2025/03/marin-la-recomendada-ruta-das-mamoas.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/ruta-pasada-auga-estrear-senda-das-mamoas/202406162121471308969.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/nueva-senda-das-mamoas-marin-podra-realizarse-proximo-2-junio/202405011229341302690.html

https://www.carriola.es/index.php/noticias-de-marin-by-julio-santos/7174-el-concello-inaugura-el-proximo-domingo-la-ruta-das-mamoas-con-una-andaina-desde-el-lago-de-castineiras

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024-roteiro-das-mamoas-de-marin-otonal-noviembre-desde-lago-castineiras-a-lagocheiras-192112111/photo-118661999

https://nl.wikiloc.com/routes-wandelen/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://it.wikiloc.com/percorsi-escursionismo/vilaboa-lago-de-castineiras-y-rio-maior-204892555

https://pt.wikiloc.com/trilhas-trekking/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087