PEDRAFITA-MENHIR DO CASAL. Santa María de Campos, Melide.

PEDRAFITA-MENHIR DO CASAL

"Hermes era considerado el patrón de los ladrones y los pastores, gracias a la invención de las flautas de pan (syrinx). Era el patrón de los viajeros, y a menudo se veían pilares de piedra (hermae) con el símbolo de un falo a lo largo de los caminos para servir de guía y ofrecer buena suerte a los que pasaban. Las hermae se colocaban sobre todo en las fronteras, para recordar el papel del dios como mensajero entre los dioses y la humanidad y su función de guía de los muertos en la otra vida. Además, Hermes era considerado el patrón del hogar, y la gente solía construir pequeñas estelas de mármol delante de sus puertas en su honor".

https://www.worldhistory.org/trans/es/1-11103/hermes/

Pedrafita-Menhir de O Casal,
segundo versión de Ramón Boga, 2024.

No ano 2015 publiquei unha primeira entrada sobre esta sorprendente, inopinada e colosal pedrafita, nun dos centros xeográficos de Galicia, na xacobea Terra de Melide. Os apuntes e as fotografías  sobre esta pedrafita fóranme enviados por Cristina Vázquez e Xurxo Broz, aos que sempre estarei agradecido, e esperando a oportunidade para coñecelos no Museo de Terra de Melide. Desde entón, e aínda que estiven algunhas outras veces por eses brumosos e lexendarios lares, non fun quen de achegarme a mirar, a ver, a contemplar, a admirar esta complexa e espectacular pedrafita.

Fotografía de Moncho Boga, 2024

Pero todo trocou no estío, non moi caluroso, do ano 2024, nunha excursión de dous días ás Terras do Deza, a Silleda. Pois ben, antes de continuar cara a esta linaxuda vila, achegámonos a parroquia melidense de Salto, buscando a Pedrafita do Casal. E atopámola, e contemplámola, e mirámola, e disfrutámola... O acceso é doado  posto que se atopa á beira da estrada, a poucos metros da igrexa parroquial de Santa María, na marxe dereita da corredoira (hoxe estrada asfaltada)  que leva á parroquia de San Cosme, á altura do desvío que se dirixe á aldea de O Casal.

Foto de Moncho Boga, 2024.

Non podo estar mais de acordo con Cristina e Xurxo cando consideran que a Terra de Melide pode presumir de contar cun enorme e destacado patrimonio histórico-artístico, arqueolóxico e natural, contando con exemplares de especial relevancia, con monumentos case únicos e irrepetibles, diferenciados: a Pedrafita do Casal é, sen lugar a dúbidas, un destes relevantes recursos, unha das pedrafitas de meirandes dimensións do noso país, unha das mais grandes de Galicia.

Foto de Moncho Boga, 2024.

Foi localizada por casualidade no ano 2012 cando se comenzou a desmontar un valo de pedra para anchear  unha corredoira: atopábase deitada, facendo de base a un muro, deitada. Non se esnaquizou grazas á vontade  e sensibilidade da familia dona da finca (familia de Sara Seijas Fuciños) que se empeñaron en recuperala e recolocala á vista, para a contemplación, para a súa posta en valor, en definitiva.

Foto de Moncho Boga, 2024.

Atópase sobre unha ampla chaira con varios niveis descendentes con dirrección leste desde o vértice do Castro de San Cosme (454 m.s.n.m.). Desde a localización actual, na dirección do leste, serpentea o Rego Catasol e, ao Oeste, o Rego das Cabazas. 

Segundo Broz e Vázquez a pedrafita foi emprazada, despois do seu casual descubrimento, para facer de amparo, de contraforte, da curva da estrada asfaltada que limita co terreno por ese lado, servindo tanto de quitamedos  como de contención lateral do vial, que se atopa proxectado sobre a leira.

Foto de Moncho Boga, 2024.

Cristina Vázquez, nunha entrevista na Voz de Galicia subliñaba que a singular pedrafita é o típico menhir "de película" coa súa forma xeral amendoada; un elemento singular que paga a pena visitar. Estes amigos na distancia levan tempo reivindicando a sinalización e identificación do monumento cunha placa identificativa. Considera Cristina que polas súas dimensións trátase dun exemplar adscrito ao mais puro megalitismo. A pedrafita, incluida no Catálogo da Xunta, podería formar parte dun conxunto arqueolóxico ao estar moi preto dunha necrópole megalítica e dun xacemento castrexo.

Foto de Moncho Boga, 2024.

Formalmente, a Pedrafita do Casal amosa forma xeral amendoada e alongada, coa base mais ancha que se vai estreitando, diminuindo pouco a pouco, ata o vértice que é picudo e redondeado. A base, segundo as súas investigacións, presenta un perfil semicircular convexo e sección con forma de cuña. Os laterais teñen un perfil lixeiramente arqueado, abombado e a sección é ovalada. As dúas caras, a pesar de amosar unha tendencia aplanada, desenvolven un abombamento central moi lixeiro. Toda a superficie é bastante rugosa, probablemente debido á dificultade á hora de puir o esteo e, talvez tamén por iso, non se aprecia ningún tipo de gravura. En efecto, non se distingue na pedrafita sinal algunha de escotaduras, gravuras, coviñas..., o que se pode interpretar como debido á extrema dureza da rocha granítica de que está feita.

Foto de Moncho Boga, 2024.

A altura aproximada da pedrafita, engadindo a parte que está chantada, acada uns increibles cinco metros e o que sobresae atinxe os tres metros e trinta centímetros. Os propietarios da finca manifestan que o que está enterrado acada o metro e cincoenta centímetros. O grosor tamén e variable, tendo en conta a súa forma: no terzo superior, a partir do nivel da estrada, acada os oitenta centímetros; na base poideron tomar unha anchura máxima dun metro e setenta centímetros, de xeito que a parte soterrada podería acadar cando menos os dous metros.

Foto de Moncho Boga, 2024.

Segundo os arqueólogos melidenses, trátase sen dúbida dun claro e extraordinario expoñente de megalito (menhir-pedrafita) que se podería adscribir sin problemas  á épòca neolítica, tendo como fundamento principal a comparación con outros exemplares de semellantes características. 

Consideran, ademais, que este gran monolito foi feito para estar exento (desbotaron a posibilidade de que se tratase dun esteo dunha cámara megalítica ou dolmen) debido a que malia que hai chantos en dólmenes galegos que amosan esa forma apuntada, picuda, non adoitan presentar seccións tan redondeadas, senon que son moito mais angulosas.

Foto de Moncho Boga, 2024.

Definitivamente, trátase dunha pedrafita feita pola man do home: é antrópica, completamente artificial. Ademais, este tipo de pedra (gneis ocelado) de moita dureza, non se xenera de xeito natural: nin a auga, o vento e a erosión conseguinte lle poden dar a forma amendoada, picuda e completamente regularizada. Por iso conclúen que é un exemplar labrado, esculpido pola man do home, con medios artificiais. 

Foto de Moncho Boga, 2024.

Xa hai moitos anos (a finais da década de 1990) un grupo de amigos inerestelares, coas mesmas inquedanzas megaliteiras, iniciamos desde un grupo  denominado "Fuso da Moura" unha intensa búsqueda de pedrafitas partindo da consideración de que nun país onde hai contabilizadas mais de 15.000 mámoas, tan só había catalogadas tres pedrafitas. A pregunta, o presuposto de partida era o seguinte: onde demo se esconden as nosas pedrafitas? Co devalar dos anos e dos tempos, e con ilusión, fomos atopando cada vez mais monumentos deste tipo, coa incorporación de novos investigadores, e así fóronse incrementando considerablemente cada vez mais novos achados. Tamén eramos conscentes de que moitas delas pertencían a datas históricas ou que eran marcos de termo  nalguns casos reaproveitados, ou ben foron feitas  para delimitar algún terreno..., pero o certo é que actualmente coñecemos unha boa morea de exemplares por toda Galicia. Tamén intentamos (tanto Alberte Alonso como eu mesmo)  definir criterios obxectivos para dilucidar a consideración dunha pedrafita, cousa que fumos perxeñando atendendo aos seus aspectos formais, contextuais, culturais...

Foto de Moncho Boga, 2024.

Tendo en conta a presenza de varios mámoas (seguramente unha desaparecida necrópole megalítica) e tamén considerando as características achairadas da contorna e  a súa proximidade, a toponimia  así como as vías de comunicación, non cabe dúbida da adscrición prehistórica. A pedrafita establecería, coa súa monumentalidade, o criterio simbólico de fito anunciador, tanto da posible necrópole, como da figura fálica simbolo do nacemento, da rexeneración. Non debe ser casualidade que as advocacións das parroquias aledañas, veciñas sexan respectivamente San Cosme e Santa María: o santo sanador e a virxe protectora adquiren, por un proceso de obliteración, as propiedades sanadoras da pedrafita; propiedades apotropaicas, de protección contra a enfermidade, contra o mal. Neste sentido, moitas das pedrafitas de Galicia evidencian e constatan que o culto continúa, e dicir, son crenzas ancestrais que siguen adquirindo actividade plena co cristianismo, nas mans agora de San Cosme e da Virxe María.

Foto de M. Vázquez, 2024.

En suma e para concluir, a Pedrafita do Casal podería encadrarse en varios dos criterios a saber, de tipo fálico, como sinalizadora da posible necrópole megalítica, a forma antropomorfa e/ou como protectora dos camiñantes, ao xeito dos hermae romanos.

En Sigŕas, un luns intempestivo de decembro.

Saúde, sorte e libros!!!

PARA COÑECER MOITO MAIS SOBRE A PEDRAFITA DO CASAL:

Vázquez Neira, Cristina e Broz Rodríguez, Xurxo: "¿Novos chantos megalíticos na Terra de Melide?". Boletín nº 25 do Centro de Estudios Melidenses-Museo da Terra de Melide, ano 2012.

Vázquez Neira, Cristina e Broz Rodríguez, Xurxo: "Pedrafita do Casal (parroquia de Campos, Melide): O menhir máis grande de Galicia". Artigo no blog do Museo da Terra de Melide, xullo 2015.

Vázquez Neira, Cristina e Broz Rodríguez, Xurxo: "Pedrafitas ou menhires en Melide e contorna". Artigo publicado no blogue do Museo http://museodaterrademelide.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://gl.wikipedia.org/wiki/Pedrafita_do_Casal

https://www.abeancos.gal/elemento/pedrafita-do-casal

https://museodaterrademelide.blogspot.com/2015/07/o-menhir-mais-grande-de-galicia.html

http://patrimoniogalego.net/index.php/69518/2015/02/pedra-do-casal/

https://www.pressreader.com/spain/el-comarcal-santiago/20230629/281548000332283?srsltid=AfmBOooVO_22jBEYJVMul788IuxOusgt6_f1wd1ecH5E89Rxd1ibgVLX

https://museodaterrademelide.blogspot.com/2018/07/pedrafitas-ou-menhires-en-melide-e.html

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/

PEDRAFITA-MENHIR PENA DAS CAZOLAS. SANTA CRUZ DE SERÉN, FRIOL

PEDRAFITA-MENHIR PENA DAS CAZOLAS

"No admitas jamás cosa alguna como verdad sin haber conocido con evidencia que así era; es decir, evitar con sumo cuidado la precipitación y la prevención, y no admitir en mis juicios nada más que lo se presente tan clara y distintivamente a mi espíritu, que no tuviese motivo alguno para ponerlo en duda"

René Descartes: "Meditaciones Metafísicas con objeciones y respuestas". Ed. Alfaguara, Madrid 1977.

Pedrafita-menhir Pena das Cazolas,
segundo debuxo de Moncho Boga, 2024

E como son terco, volto, polas reviravoltas xa casi imprescindibles de internet, a Friol: é o que supón a urxencia das grandes calamidades, da pena de non ter ido cando tiña que ir. Facerlle caso ao instinto. As cousas, ás veces, son e non són. Como diría o vello Parménides "o ser é e non pode non ser". Para min, lamentablemente, cando tiña que ser, non foi; e cando é, xa non está. Perdoade este galimatías, pero seguro que o entenderedes a medida que vaiades avanzando na lectura.

Ao fondo, a Pena das Cazolas. Fotografía extraida
do bloque megaliticia. Pódense apreciar restos doutros chantos
que poideran ter relación coa nosa pedrafita.

Xa hai uns cantos anos que coñezo fotográficamente esta fermosa pedrafita e, malia que estiven en Friol en maio, non era o momento de visitala, posto que estivemos a disfrutar do Friulio, festa temática galaico-romana. Sempre vas deixando algunha cousa para mais adiante...

Fotografía do blogue megaliticia.

Ubícase dentro do lindeiro dunha pradeira, preto da Pena do Caldeiro, ao carón da estrada CP-2109, non lonxe do Rego do Vieiro e do Rego de Portosueiro, nunha zona achairada. Nas inmediacións foi achada unha pedra con varias cazoliñas e tamén unha pedra de granito cun gravado en forma de caveira.

Fotografía do blogue megaliticia.

Na orde de cousas que me ocupa, a pedrafita Pena das Cazolas acada unha altura de pouco mais ou menos uns tres metros. Na base do que se podería considerar a cara principal aparece unha gran concavidade que mide uns corenta centímetros de diámetro, ao redor dun metro de longo e o lado mais ancho mide setenta centímetros. Parece probable que o gran chanto perdese unha gran parte da cara posterior e, na parte superior ou croa, debuxa unha fendedura-axexadoiro con forma de "U" aberta cos bordos totalmente lisos, puídos. A orientación segue a liña leste-oeste. Na parte superior esquerda aparece a gravura dunha pequena aspa.

Fotografía de Xabier Moure, comprobando os equinocios.

Segundo Alberte Alonso, a pedrafita atopase in situ e é da tipoloxía de observación astronómica ao presentar na croa un axexadoiro tipo "U" (que describia antes) onde a liña equinoccial encaixa á perfección neste cóncavo instrumento de control e orientación estacional. Polo tanto esta é unha pedrafita  que confirma os equinocios de primavera e de outono, o 22 de setembro e o mencer e solpor no 21 de marzo, respectivamente.

Fotografía de Xabier Moure do blogue onosopatrimonio.

Considérase que poidera tratarse dos restos dun esteo dunha anta, pero nos arredores mais cercanos non consta a existencia de ningunha. 

A Pedrafita Pena das Cazolas tumbada por mor das 
inclemencias metereolóxicas. Foto Xabier Moure, 2024.

Cando os actuais propietarios dos terreos onde se asenta mercaron a finca a mediados da década de 1990, a pedra aparecía tumbada e quixeron partila en diversos anacos para o peche dunha das súas fincas, pero desistiron cando foron advertidos de que o grande esteo estaba catalogado por Patrimonio da Xunta..., foi tamén cando a puxeron en pé, cando a volveron a erixir na súa posición vertical. Xabier Moure (de quen tomei toda esta información) voltou no ano 2015 e atopou a un dos donos, que lle asegurou que a pedrafita sempre estivo ergueita no mesmo emprazamento.

A Pena das Cazolas tumbada. Fotografía do blogue megaliticia.

Por último, e lamentablemente, no ano 2024, neste mesmo ano, un integrante do dinámico colectivo Patrimonio dos Ancares, atopou a pedrafita caida, tumbada, posiblemente debido ao reblandecemento do terreo onde estaba encravada: as intensas choivas provocaron o que normalmente fan os homes e as máquinas. Por iso, lamentablemente, nunca poderei contemplar este enorme chanto-pedrafita na súa posición vertical, na posición para a que foi fabricada, na posición durante a cal estivo durante milenios impertérrita, orgullosa e destemida, mirando pasar o tempo.

Fotografía da Pena das Cazolas do blogue megaliticia.

En Sigrás, nos aledaños do Nadal, 2024.

Saúde, sorte e libros!!!

PARA SABER E MIRAR MAIS

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/pena-das-cazolas.html

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-de-observacion-astronomica.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

PEDRAFITA-MENHIR DAS FERRERÍAS. San Pedro de Vilalvite, FRIOL

PEDRAFITA-MENHIR DAS FERRERÍAS

SOSPEITOSOS HABITUAIS VII

Hermes fue seguramente el más astuto, travieso y embaucador de los dioses del Olimpo griego. Su atrevimiento era tal que incluso llegó a realizar hazañas tan increíbles como robar el tridente de Poseidón, la flechas de Artemisa o el cinturón de la bella Afrodita.

J.M. Sadurni, Historia National Geographic.

Debuxo de Moncho Boga, 2024.

Estou, unha vez mais (e espero que non sexa a última) nas vagorosas e feraces Terras de Friol, territorio que xa forma parte indisoluble e indiscutible do meu real imaxinario. Pertencente á comarca de Terra de Lugo, entre correudos castelos, pazos, relatos lexendarios, mouros e mouras, regatos caudalosos, terra de romanos, de celtas..., trátase, aínda por enriba, dunha das estacións megalíticas mais densas de Galicia, e a parroquia de Vilalvite non é allea a este fenómeno universal.

Pedrafita-menhir das Ferrerías.
Fotografía Xabier Moure, 2016.

Nos últimos anos foron aparecendo diversos elementos de problemática adscrición megalítica, e este exemplar é un deles. Tamén, nos últimos tempos, fóronse creando roteiros megalíticos e mesmo fóronse poñendo en valor (coa correspondente sinalización) moitas das necrópoles así como diversos elementos illados. Aficionados e expertos foron completando un auténtico mapa do megalitismo de Friol coa correspondente xeorreferencianción, de xeito que hoxe en día é bastante doado chegar a estes monumentos.

Un dos grandes investigadores, inquedo e incansable, é Xabier Moure de cuxo blogue extraín este novo sospeitoso habitual. Xabier Moure foi anotando, dando a coñecer e edificando  tanto a través da prensa, das denuncias en Patrimonio da Xunta e, como non, coa exhaustiva catalogación no seu monumental blogue "o noso patrimonio", un auténtico corpus da prehistoria galega.

Neste caso conta e describe un enorme, grandioso, esteo que acada mais dos tres metros e trinta centímetros de altura á vista: apunta Moure que o chanto está enterrado outros tantos metros e dicir, tres metros mais, cousa que semella un pouco esaxerada...

Pedrafita-menhir das Ferrerías.
Fotografía Xabier Moure, 2016.

O colosal esteo que nos ocupa foi chantado no emprazamento actual por un home chamado Cesáreo que a desenterrou a finais da década de 1990 duns terreos que estaba acondicionando para a súa conversión en pradeira, en pastizal. Tamén apunta que  este home relatoulle que apareceu outra pedra semellante entre a vexetación, pero algo mais cativa. Alberte Alonso pregúntase si non sería un anaco desta pedrafita... Tamén considera Alonso que podería adscribirse ás pedrafitas da tipoloxía fálica.

Atópase moi preto dunha necrópole megalítica, nunha ampla chaira e, ao seu carón discorre  o Camiño Real, coñecido nesa zona como Camiño dos Mouros.

A súa cercanía a varias necrópoles megalíticas (aínda que non está no seu emprazamento orixinal), a súa feitura artificial, e a súa proximidade a unha vía de tránsito, seguramente en activo desde épocas prehistóricas, son motivos suficientes para engadir este impresionante esteo na listaxe das pedrafitas-menhires que xalonan pouco a pouco a xeografía galega.

En Sigrás, nos primeiros días do Nadal de 2024.

Saúde, sorte e libros!!!

O HORIZONTE MEGALÍTICO EN FRIOL

Dicía mais enriba que o Concello de Friol, nos últimos anos, xa é un referente en canto ao fenómeno megalítico, en canto a necrópoles, enormes mámoas e pedrafitas. Aí vai unha listaxe bastante actualizada dos elementos que podedes visitar, contemplar, mirar e admirar..., para ampliar o coñecemento, en suma:

Anta da Moruxosa, Necrópole do Monteirón, Anta de Vilalvite, Pedrafita entre Narla e Trasmonte, Medorna das Pallotas, Medorna da Zanca, Anta de Nodar, Antas do Verdellón, Anta de Cotá, Pedrafita das Cazolas, Chao das Pallotas, Antas de San Cibrao da Pregación, Antas da Costa de Mera, Necrópole do Monte Vilaldar, Círculo lítico da Chousa do Toxo, Pedrafita do Agro do Castro, Pedrafita do Vieiro e Pedrafita de Fontedelo.

PARA SABER UN POUQUIÑO MAIS

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=aNTA+DE+vILALVITE

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Friol

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/dolmenes-lugo.html

https://historia.nationalgeographic.com.es/a/hermes-embaucador-picaro-mensajero-dioses_21786

ANTA-DOLMEN DE SAN ROQUE. San Andrés de Lousada, Xermade

ANTA-DOLMEN DE SAN ROQUE OU DO PRADO DA FONTE.

"No puedes descender dos veces al mismo río, ni tocar dos veces una substancia mortal en el mismo estado, sino que por el rápido fluir y reaparecer se dispersa y se reúne de nuevo, viene y se va."

HERÁCLITO DE ÉFESO. Frases y fragmentos.

Anta-dolmen de San Roque. Debuxo de
Ramón Boga, 2024.

Hai xa moitos anos que non volvo á Terra Cha por motivos megaliteiros: e moito menos ao Concello de Xermade. Xa vai un tendo necesidade vital de voltar...

A tamén denominada "Chaira Luguesa", malia que topográficamente se caracteriza pola planicie e a orografía suave, tanto as zonas periféricas do norte como as do sueste, son montesías e agrestes.

Trátase sen dúbida dunha das comarcas galegas mais diferenciadas e peculiares, tanto pola configuración xeográfica como polas características do chan, do clima, da produtividade gandeira, etc.

Ofrece por iso o aspecto xeral dunha basta penechaira ondeada, xulgada xeolóxicamente como un amplo anaco da principal superficie de erosión de Galicia.

Anta-Dolmen de San Roque.
Fotografía de Cándido Rico.

     

Non amosa uns límites precisos pero, pouco mais ou menos, abrangue os concellos de Guitiriz, Begonte, Outeiro de Rei, Rábade, Vilalba, Xermade, Abadín, A Pastoriza e Cospeito.

                                  

Anta-Dolmen de San Roque.
Fotografía do blogue megaliticia.

A Anta-Dolmen de San Roque atópase na parroquia de San Andrés de Lousada, concello de Xermade. Para chegar hai que coller a estrada que leva desde esa parroquia cara a Roupar e está situada no lugar de Abeleira, nunha propiedade denominada Prado da Fonte.

Anta-dolmen de San Roque.
Fotografía do blogue megaliticia.

Trátase dunha gran necrópole formada por dezasete mámoas, das cales tres foron escavadas por Fermín Bouza Brey no ano 1972.

Planta da Anta de San Roque segundo Bouza Brey (1973) e segundo
Pombo e Rego, 1989-90.

A estrutura arquitectónica describe cámara megalítica con corredor orientado ao sueste e acada unha lonxitude total de catro metros e setenta centímetros. En canto á planta, atinxe unhas dimensións aproximadas dun metro e quince centímetros por dous metros con setenta centímetros. A mámoa na que se insire tén un diámetro máximo de 26 metros e unha altura que non pasa do metro e sesenta centímetros.

Sección da Anta de San Roque a partir de Pombo e Rego, 1989-90.

Os esteos que conforman a cámara son de xisto, o tipo de pedra que abonda na área onde se asenta. Non parece haber predilección por algún tipo de rocha determinado. Na necrópole de Lousada as canteiras, que poideron servir como lugar de onde extraer a materia prima, están a unha distancia que oscila entre os douscentos e os quinientos metros, o cual facilitoulles as labouras de transporte.

Anta-Dolmen de San Roque.
Fotografía do blogue megaliticia.

Tanto esta anta como todas as da necrópole de Lousada aséntanse en terras que tradicionalmente se adicaron ás rozas e o cultivo predominante era o toxo. Unha das constantes na elección dos emprazamentos concrétase nas  penechairas, evitando as pendentes acusadas. Outra das constantes é a elección á beira dos camiños antigos, reais, prehistóricos: camiños vellos. Por iso un dos factores, ou se cadra criterios, do emprazamento das mámoas, sería a súa proximidade aos camiños. É interesante considerar que en xeral habería unha relación dos defuntos cos camiñantes vivos ou ben a consideración do valor apotropaico destes senlleiros monumentos.

Debuxo segundo as escavacións de Bouza Brey (1973).
Moncho Boga, 1993.

Etnográficamente esta é unha terra na que as lendas da mourindade abondan e describen os afáns e as inquedanzas dos galegos: os mouros/as son o trasunto imaxinario do que somos nós. Entre outras moitas lendas, considérase que as mámoas foron construidas polos mouros, deixando tras eles minas de ouro. O motivo polo que estas míticas e máxicas xentes se fosen foi debido a unha tremenda invasión pola que, na súa precipitada fuxida, deixaron os tesouros tapados no interior das mámoas, das medoñas, das medorras, das modias..., que son diversos nomes para unha mesma realidade arqueolóxica.

En Sigrás, cando un día chuvioso non é un día frío, 2024.

Saúde, sorte e libros!!!

PARA SABER MOITO, MOITO MAIS...

http://megalitos.arqueoloxico.com/

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/anta-de-san-roque-2.html

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/2008/05/25/falta-excavaciones-frena-conocimiento-amplio-legado-arqueologico-chairego/0003_6848827.htm

Fermín Bouza Brey, Xosé Carro Otero, Carlos García Martínez: "Excavaciones en túmulos dolménicos en San Andrés de Lousada (Lugo)." Noticiario arqueológico hispánico. Prehistoria, nº 2. 1973.

Xosé A. Pombo Mosquera; Mª Luisa Rego Álvarez: "O Megalitismo nas Terras de Vilalba (Lugo)" Brigantium, Boletín do museo arqueolóxico e histórico de A Coruña. 1989-90.

X.I Vilaseco Vázquez. "As escavacións arqueolóxicas en monumentos tumulares de Galicia: 1965-1998. Cuestións Metodolóxicas e Bibliométricas". Departamento de Historia I. Universidade de Santiago de Compostela.

Corral: ''Aplicación de un modelo para el estudio económico y social del megalitismo en el Noroeste peninsular: el conjunto megalítico de San Andrés de Lousada (Lugo)''. Brigantium 6. A Coruña 1990
      
Vilaseco Vázquez, X.I.: Referencia: ''Datos sobre a presencia de estructuras de acceso en túmulos megalíticos da provincia de Lugo''. Boletín do Museo Provincial de Lugo (VIII, pp125-156). Lugo 1998
                                       
Fábregas Valcarce, R.: "Referencia: ''Megalitismo del noroeste de la península Ibérica: tipología y secuencia de los  materiales líticos''. Aula Abierta 58. UNED. Madrid 1992

PEDRAFITA-MENHIR DO CEPO. San Breixo de Seixalbo, Ourense.

PEDRAFITA-MENHIR DO CEPO

SOSPEITOSOS HABITUAIS VI

El lenguaje es un método exclusivamente humano, y no instintivo, de comunicar ideas, emociones y deseos por medio de un sistema de símbolos producidos de manera deliberada. Estos símbolos son, ante todo, auditivos, y son producidos por los llamados «órganos del habla».

E. Sapir, "El lenguaje". F.C.E., México 1996.

Pedrafita-menhir do Cepo. Debuxo de Moncho Boga.

Hoxe traio aquí outra sospeitosa pedrafita atopada por José Antonio Gavilanes e estudada como pedrafita de posible observación astronómica por Alberte Alonso. Trátase dun poderoso esteo chantado en posición vertical, casi cilíndrico e con diversas escotaduras e orificios que ben poideran ser de feitura artificial; vaise estreitando a medida que se achega á croa. Atópase, como dicía, chantado en posición vertical entre unha zona de afroramentos rochosos e diversos penedos. Tamén, moi preto, está a liña divisoria que marca a fronteira entre os concellos de Ourense e San Cibrao das Viñas. Segundo Alberte Alonso non se pode desbotar a posibilidade de que polas inmediacións serpentease unha liña de transo, un camiño, do que xa non queda memoria.

Pedrafita-menhir do Cepo.
Fotografía de José Antonio Gavilanes.

Aínda que Alonso sospeita que o topónimo "cepo" para esta pedrafita pode proceder do lugar onde prendían aos reos para o seu axusticiamento, e onde tamén penduraban as cabezas decapitadas para exhibición pública, eu inclínome por outra interpretación menos escabrosa, posto que esta posible pedrafita atópase nun lugar moi inaccesible, e os axustizamentos de que fala adoitábanse "celebrar" en lugares mais accesibles e/ou públicos.

Efectivamente a miña interpretación aboga pola acepción que define o topónimo "cepo" como procedente do latín "cippum" e dicir, fito ou columna, o que nos achega con mais probabilidade á característica de pedrafita deste elemento posiblemente megálitico. Tamén, nunha das acepcións, "cippus", que significa pao ou poste, compartindo orixe con "cepa".

Este fermoso exemplar de pedra chantada, polas súas características, merece pasar a formar parte do corpus, cada vez mais abondoso, das pedrafita-menhires que salpican toda a xeografía galega.

En Sigrás, no mes do Nadal de 2024.

Saúde, sorte e libros!!!

PARA SABER UN POUQUIÑO MAIS

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-de-observacion-astronomica.html

ANTA-DOLMEN MÁMOA 1 DA VEIGA DE MAUS DE SALAS. Santo André de Porqueirós, Maus de Salas. Muíños.

ANTA-DOLMEN MÁMOA 1 DA VEIGA DE MAUS DE SALAS

"Este mundo desnaturalizado se presenta como un bloque enteramente monolítico: en él todo es artificio, nada es naturaleza. Naturaleza y artificio designan, en efecto, más dos formas de observación que dos instantes existentes: dos formas de observación igualmente imperialistas e igualmente exclusivas".

Clément Rosset: "La anti naturaleza". Elementos para una filosofía trágica. Taurus Ediciones, 1974. Madrid.

Debuxo da Anta da Veiga de Maus de Salas.
Moncho Boga, 2024.

Unha vez mais, e non será a derradeira, volto ás espectaculares terras da Baixa Limia, ao Val de Salas, alcumado ás veces como o Val da Morte pola inxente cantidade de monumentos megalíticos que alí teñen o seu asento. Volto coa imaxinación e cos libros, porque a literatura permite viaxar e contemplar outros mundos, outras realidades, outras xentes... Leer permite a millor viaxe posible. Non sei as veces que estiven na Casiña da Moura, non sei as veces que estiven a pouco mais de trescentos metros desta nova Anta sen saber nin siquiera que estaba alí...

Situación da M1 da Veiga de Maus de Salas.

Para chegar, desde o lugar de Maus de Salas, hai que dirixirse cara ao encoro do mesmo nome. A uns cincoenta metros, antes de chegar á barreira de contención da presa, hai que desviarse por un camiño que sae á esquerda e, con dirección Sul, diríxirse  ao encoro. Logo de percorrer uns cento vinte metros, o xacemento atópase á esquerda, ao Leste, a uns vinte metros de distancia desde o camiño, entre a vexetación e rozando a liña de cota máxima da auga represada.

As primeiras intervencións prospectivas, mais ou menos intensivas, na M1 da Veiga de Maus de Salas, correron a cargo de José María Eguileta Franco que, dentro das posibilidades daquiles primeiros estudos, proporcionou a interpretación da planta da cámara megalítica que se coñecía ata hoxe en día e que represento a continuación.

Pranta da M1 segundo  Eguileta Franco.

No ano 2011 constatábase a existencia de pedras de granito de mediano tamaño, pertencentes moi probablemente á coiraza. Conservaba sete esteos na posición orixinal, así como diversos anacos espallados pola contorna da mámoa. Ademais de describir unha anta poligonal con corredor do que se apreciaban eses sete esteos (un deles no lateral do Leste), tamén se documentaron dous posibles fragmentos da pedra cobertora  da cámara.

Nestas mesmas datas foron atopados pola zona Sul e Sueste da mámoa diversos fragmentos de cerámica pertencentes a varios recipentes, entre os que destacan dous deles: un ten decoración campaniforme e o outro é un fragmento de panza dun cacharro que amosa o arrinque dunha asa horizontal.

Anta M1 antes dos traballos de escavación. 
Fotografía do blogue megaliticia.

O túmulo megalítico no que se acocha a anta acada uns vinte metros de diámetro  e un metro de altura, moi alterado nas zonas Sul e Leste onde falta boa parte da masa tumular. Os problemas aos que se tivo que enfrontar este espectacular especimen do megalitismo galego foron as actuacións incontroladas da construción do encoro, a erosión, as escavacións furtivas e o lavado da masa tumular debido á subida das augas.

Os problemas estruturais (que afectan a todo o que queda da cámara) proceden da época de construción do Encoro do Salas, no que unha retroescavadora esmendrellou todo un lateral e a cabeceira desta gran anta, na década de 1960. 

Os devanditos e minuciosos traballos de Eguileta na década de 1990 permitiron catalogar unha inxente cantidade de antas, tanto no Val do Salas como na Serra de Leboreiro e en toda a Baixa Limia. En total son 44 os vestixios do Neolítico inventariados no Catálogo de Xacementos Megalíticos do Planeamento Urbanístico do Concello de Muíños.

Anta M1 antes dos traballos de escavación. 
Fotografía do xornal La Región.

Nas primeiras escavacións sistemáticas, do ano 2023, posibilitouse a visibilización dos restos que se atopaban debaixo da maleza e, dese xeito, poidéronse sentar os alicerces para a recuperación futura, promovendo a súa integración na fraga natural de ribeira que se estivo a recuperar tamén nesta campaña.

Traballos arqueolóxicos do ano 2023.
Fotografía do blogue megaliticia.

Estas actuacións foron posibles grazas  á decidida política do Concello de Muíños, que permitiu a realización dunha campaña arqueolóxica moito mais ambiciosa e con solución de continuidade: esta campaña, promovida polo Concello, financiada pola Dirección Xeral de Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia, tivo como obxectivo iniciar os traballos arqueolóxicos para recuperar a M1 da Veiga de Maus de Salas.

Foto Roteiro Megalítico wilkiloc.

Estas actuacións documentaron o proceso de alteración que estivo a sofrir durante os traballos de construción do Encoro. Tamén se constatou que se trata dunha anta que se desenvolve a través dun corredor desenvolvido co lateral e a cabeceira destruidas, como dicía mais enriba. A Mámoa 1 é unha das trece localizadas na necrópole da Veiga de Maus de Salas e a intervención tiña como obxectivo primordial frear o deterioro actual, recuperándoa  para o distrute de todos os amantes do megalitismo. 

Vista aérea. Foto: Xunta de Galicia

Segundo o proxecto asinado por David Pérez e José María Eguileta, o monumento conta cunha cámara excepcional dentro do megalitismo galego, tanto polo seu tamaño como pola súa tipoloxía, aparentemente unha anta de corredor indiferenciado tanto na planta coma no alzado. Precisamente un dos obxectivos destes primeiros traballos (como subliñaba mais enriba) consistiu na definición da planta para a súa posterior consolidación de cara a plantexar na segunda fase a súa completa rehabilitación arqueolóxica.

Traballos arqueolóxicos do ano 2023.
Fotografía do xornal La Voz de Galicia.

No ano 2024 continuaronse as actuacións arqueolóxicas cunha nova campaña para levar a cabo a escavación e consolidación da M1 da Veiga de Maus de Salas. Nestes traballos, dirixidos polo arqueólogo David Ferrer, procedeuse ao acondicionamento de toda a contorna da anta e á escavación de varias áreas para comprobar e recabar información precisa co obxectivo de restituir a cámara e as fallas volumétricas de tumulación provocadas pola agresión referida anteriormente. A actuación completouse  coa consolidación da anta, recolocando os esteos desprazados e protexendo o monumento das enchentas e baixadas do encoro.

Fotos da escavación do ano 2024.

A recuperación desta Anta vai permitir o incremento sustancial  do valor do patrimonio megalítico do Val do Salas: pódese visitar de xeito doado seguindo as sinais-indicadores do roteiro do megalitismo deseñado desde o Centro BTT Serra do Xurés. Trátase dun percorrido  circular, ao redor do Encoro, que atinxe unha lonxitude duns doce quilómetros e setecentos metros, podendo visitar  a Necrópole do Outeiro de Cavaledre, a Casiña da Moura, a Casola do Foxo e a Anta de Munixeito.

Fotos da escavación do ano 1924.

Para rematar, e para achegarse ao coñecemento polo miudo de todo este inxente conxunto megalítico, podemos visitar a "Aula Arqueolóxica do Megalitismo do Val de Salas e da Serra do Leboreiro", que se atopa nas instalacións da Porta do Parque, no complexo de O Corgo, en Mugueimes.

En Sigrás, nas postrimerías de novembro de 2024.

Saúde, sorte e libros!!!!

PARA SABER UN POQUICHIÑO MAIS

López-Alonso e Cuevillas: "Dúas estacións dolménicas. As mamoiñas da Serra da Muá e as antas de Maus de Salas". NÓS 44. Santiago de Compostela, 1927.

Eguileta Franco: "As mámoas dos concellos da Baixa Limia: aportación ao catálogo de monumentos tumulares de la comarca" CEGA, T. XLI, Fasc. 106. Santiago de Compostela. 1993-94.

Eguileta Franco: "Mámoas y paisaje, muerte y vida en el val de Salas (Ourense). El fenómeno megalítico en un valle de montaña" Universidade de Vigo.

Libro-Guía. Eguileta Franco, J.M. e Cabo Rodríguez, C., "Muíños Arqueolóxico: os megalitos de Muíños", 27 pp. Ourense, 1994.

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-megalitica-as-maus-de-salas-muinos-13320025/photo-8218415

https://www.concellomuinos.com/aulaarqueol%C3%B3xicadomegalitismodo

https://www.xunta.gal/es/notas-de-prensa/-/nova/006159/xunta-pone-marcha-obras-consolidacion-yacimiento-arqueologico-mamoa-maus-salas

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/dolmen-de-corredor-del-embalse-de-maus.html

https://www.researchgate.net/publication/276223579_As_mamoas_dos_concellos_da_Baixa_Limia_Aportacion_al_catalogo_de_monumentos_tumulares_de_la_Comarca

https://estudiosgallegos.revistas.csic.es/index.php/estudiosgallegos/article/view/274/278

https://www.laregion.es/articulo/ourense/val-da-morte-recupera-nueva-mamoa-junto-salas/202411031418141341220.html

https://www.laregion.es/articulo/baixa-limia/muinos-traza-salas-museo-megalitismo/202410230445111337820.html

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/ourense/muinos/2024/10/14/patrimonio-inician-consolidacion-mamoa-maus-salas/0003_202410O14C3995.htm