PEDRAFITA-ESTELA-MENHIR DA MÁMOA 1 DA NECRÓPOLE DOS CAMPIÑOS. Santa María de Leiro, Rianxo.

PEDRAFITA-ESTELA-MENHIR DOS CAMPIÑOS.

"El comienzo de la sabiduría se encuentra en la duda; dudando comenzamos a cuestionar, y buscando podemos hallar la verdad."

Pedro Abelardo

 

As dúas caras da estela-pedrafita dos Campiños 1, segundo
versión de Moncho Boga.

A mais que probable pedrafita procedente da Mámoa 1 da necrópole dos Campiños foi atopada debido á lamentable destrución da devandita mámoa durante a apertura dunha pista forestal a primeiros da década de 1980. A mámoa atópase á esquerda da pista forestal e queda menos da metade do seu volume orixinal. 

Croquis da Pedrafita-estela dos Campiños segundo Fábregas e Vilaseco.

Malia iso, aínda se pode contemplar algún resto dos estos que quedan da cámara megalítica. Obviamente podemos colexir o seu pésimo estado de conservación, cuberta de maleza e restos das escombreiras, debido á apertura da pista como consecuencia da construción da autoestrada. A ausencia total de proteción por parte das autoridades foi a causa da súa destrución, feito que lamentablemente estase a producir con moita regularidade hoxe en día. 

Esteo da mámoa 1 dos Campiños

O excepcional e monumental esteo da mámoa 1 dos Campiños amosa unha xeira de gravuras que a individualizan e lle proporcionan carácter de seu: estas gravuras aparecen en toda a superficie (polas dúas caras) e interprétanse  como unha representación extremadamente esquemática dunha figura humana, dun antropomorfo. Na parte superior aparecen catro trazos verticais que poden representar a cara. No centro   aparece, perfectamente labrada por percusión, unha liña horizontal que ben poidera ser un cinto a xeito de cordel do que sobresaen dúas liñas mais, talvez representando as extremidades inferiores ou quizais algún tipo de obxecto de prestixio.

Estado actual da mámoa 1.

A figura plasmada na posible pedrafita, así como o feito de estar traballada, esculpida polas dúas caras, convértena nunha peza de especial relevancia na arte megalítica do país galego. Probablemente foi rempregada: unha pedrafita-estatua ou estela aproveitada como esteo dunha anta, como acontece noutras antas galegas e peninsulares.

Unha das caras da pedrafita, coa gravura horizontal.
Fotografía de megaliticiablogspot.com

Simbólicamente introducímonos no mundo hipotético das interpretacións de xeito que poderíamos estudala como unha relación co mundo da morte e da viaxe terrenal ao alén.

Liñas paralelas verticais na parte superior.
Fotografía de megaliticiablogspot.com

Como dicía mais enriba, a pedrafita-estela atópase decorada por ambos os dous lados: ou ben temos que cambiar o paradigma da decoración interior das antas, ou ben debemos condiserar que se trata dunha pedrafita reaprobeitada, caso documentado por exemplo en Dombate. Precisamente os últimos estudos sobre Dombate manteñen que foi construido empregando estelas-pedrafitas. Os esteos ou lousas con forma antropomorfa que foron polo tanto reutilizados. A proba fundamentel foi a pedra cobertora que amosa forma antropomorfa  (pesa catro toneladas). Tamén unha das pedras traseiras da cámara, onde se atoparon restos de pintura na parte exterior, o que semella corroborar a hipótese dunha pedrafita reutilizada.

Ubicación actual da pedrafita dos Campiños.
Fotografía de megaliticiablogspot.com

Cartaz da presentación da Pedrafita dos Campiños no 
Auditorio Municipal de Rianxo con motivo da súa 
musealización.

En Sigrás, despois do Entroido de 2026.

Saúde, sorte e libros!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES TAN  INTERESANTES COMO INDISPENSABLES

F. CARRERA RAMÍREZ y R. FÁBREGAS VALCARCE: "Arte parietal megalítico en el NO peninsular". Tórculo Edicións, Santiago de Compostela 2006.

BOGA MOSCOSO, RAMÓN (1997): "Dólmenes de Galicia". Baía Edicións, A Coruña

FÁBREGAS VALCARCE, R., DE LA FUENTE, F.: ''Excavación da mámoa 6 de Os Campiños (Leiro, Rianxo). Campaña de 1984''. Brigantium (7, pp91-149)

BAÑOS RODRIGUEZ, XESÚS: "Antas e pedrafitas de Galicia - guía para a súa localización". Asociación Amigos do Museu Arqueolóxico de A Coruña. Coruña 1996

https://megaliticia.blogspot.com/2015/12/estela-dos-campinos.html

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Os+Campi%C3%B1os

https://barbanzarousa.gal/arquivo/docs/rianxo/catalogo_necropole_campinos.pdf

https://www.obaixoulla.gal/elementos/rianxo/arqueoloxia/mamoa-no-4-dos-campinos

https://www.youtube.com/watch?v=CtGA_o38YYQ

https://patrimoniogalego.net/index.php/22418/2012/07/necropole-dos-campinos-m-4/https://www.paxinasgalegas.es/fiestas/necropolis-megalitica-os-campi%c3%b1os-rianxo-21107.html

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/firmas/2012/08/17/resurgir-os-campinos/0003_201208B17C3991.htm

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/barbanza/rianxo/2021/09/27/xunta-inicia-limpieza-necropolis-megalitica-os-campinos/

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/barbanza/rianxo/2020/02/21/paso-maquinaria-destroza-mamoas-os-campinos/0003_202002B21C5992.htm

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/carballo/2011/09/19/ruta-arqueologica-partira-necropolis-os-campinos/0003_201109C19C19911.htm

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/barbanza/2006/08/04/patrimonio-descarta-robo-losas-mamoa-rianxo/0003_4998029.htm

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-dos-petroglifos-de-rianxo-foxa-vella-o-campino-os-mouchos-10638235/photo-6417316

https://www.wikiloc.com/hiking-trails/circular-polo-concello-de-rianxo-7274672#:~:text=Esta%20ruta%20circular%20fac%C3%A9mola%20para%20visitar%20os%20petr%C3%B3glifos,sendeiro%20do%20r%C3%ADo%20Te%2C%20na%20parroquia%20de%20Tarago%C3%B1a.

https://eu.wikiloc.com/ibilbide-senderismo/roteiro-arqueoloxico-rianxo-21405861

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/rianxo-petroglifos-dolmenes-y-senda-del-rio-te-9102580/photo-5393555

https://www.xunta.gal/dog/Publicados/2017/20170803/AnuncioG0164-210717-0004_es.html

https://hnorte.com/wp-content/uploads/2017/08/Mario_C%C3%A9sar_Vila_laxes_Rianxo.jpg

ANTA-DOLMEN Nº 4 DA NECRÓPOLE DOS CAMPIÑOS. Santa María de Leiro, Rianxo.

 ANTA-DOLMEN Nº4 DA NECRÓPOLE DOS CAMPIÑOS.

"Si queréis saber cómo habita el alma en el cuerpo, os bastará observar cómo usa el cuerpo de su cotidiana habitación: si ésta es desordenada y confusa, desordenado y confuso será el cuerpo poseído por el alma."

Leonardo da Vinci.

Debuxo de Moncho Boga, 2024.

Para chegar á necrópole dos Campiños, o mais aconsellable é empregar o XPS. Malia isa obvia recomendación, a min sempre me gustaron mais as indicacións escritas que normalmente fan que te perdas ás primeiras de cambio. Imos aló: partimos desde o centro de Rianxo (Praza de Castelao) para logo coller a estrada CP-7202, seguir pola rúa Rosalía de Castro e continuar por R/José Arcos Moldes ata enlazar coa estrada CP-3301 seguindo con dirección a Leiro. Transcorridos uns 3600 ms desde o enlace anterior coa CP-7202, chegamos ao lugar de Rañó. 

Para chegar... Google maps

Mesmo antes de chegar ao centro do núcleo, debemos coller unha cativiña estrada que sae á esquerda e, durante uns 550 ms, lévanos a pasar diante do Centro Cultural (Teleclube) de Leiro e da Igrexa parroquial. Unha vez pasada a igrexa, hai que coller outra estrada tamén á man esquerda que leva, despois de 1900 ms, a un paso inferior da Autovía da MVMC Leiro-Barbanza: temos que cruzar ese paso e continuar pola vía de servizo que segue paralela á autovía durante uns 900 ms ata coincidir coa curva que describe a autovía para a esquerda con dirección a Padrón. Exactamente neste punto xa se pode ver o inicio da necrópole coa mámoa Campiños 1.

Situación das mámoas de Os Campiños. De: https://barbanzarousa.gal/arquivo/docs/rianxo/catalogo_necropole_campinos.pdf

Hoxe volto, retorno, á fabulosa Necrópole dos Campiños, que segue a dar resultados extraordinarios no eido do coñecemento do megalitismo galego. Todavía recordo cando, nos primeiros anos da década de 1990, a primeira viaxe a esta mesma necrópole: o percorrido para chegar sinalábase desde a zona de Bexo, atravesando o Monte Lioira. Ao chegar atopeime cunha tremenda vía rápida que cortaba o camiño que levaba á necrópole. Non tiven outro remedio que cruzar polo medio, andando, xogándome o tipo, posto que a vía rápida, recén construida, aínda non estaba protexida coas alambradas conseguintes. 

Outra vista
De: https://barbanzarousa.gal/arquivo/docs/rianxo/catalogo_necropole_campinos.pdf

Recordo tamén os toxos das mámoas que apenas se albiscaban entre  a maleza. Das seis mámoas que se conservaban tan só se podía ollar un pouquiño a número 6 excavada por R. Fábregas e F. de la Fuente na década de 1980. Pero os traballos arqueolóxicos nesta necrópole iniciáranse a mediados da década de 1970, cun estudio impulsado polo Instituto Padre Sarmiento. O resto era unha auténtica toxeira con maleza de todo tipo, onde se adiviñaban con dificultade o resto das mámoas absolutamente impenetrables.

Mámoa nº 4 desde o oeste.

Pero semella que os tempos, afortunadamente, foron cambiando e esta extraordinaria necrópole tivo a sorte de ser unha das poucas que hoxe en día se poden visitar sen ningún problema, un cambio cualitativo para mellor. Actualmente a meirande parte das mámoas que conforman a necrópole aparecen limpas de maleza e pódense visitar, contemplar e admirar en todo o seu milenario esplendor. Esto é posible sobre todo a partir dun espantoso e voraz incendio que calcinou a zona no ano 2019 e que afectou gravemente sobre todo a dúas das mámoas e que serviu de acicate para que as autoridades competentes iniciaran unha limpeza mais ou menos regular e así tentar diminuir as consecuencias destrutivas do lume.

Planta da Mámoa nº 4, segundo Moncho Boga.

Redundando na importancia deste pequena bisbarra, a área onde se asenta a necrópole posúe un elevado valor arqueolóxico debido á  enorme densidade de xacementos arqueolóxicos catalogados nos últimos tempos, tanto en canto a restos dolménicos como a paneis de petróglifos e castros.

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Está formada por seis mámoas: as mámoas 1, 2, 3 e 5 están hoxe en día en lamentables condicións. Incluso a mámoa 1 está prácticamente destruída faltándolle case a metade, aínda que se pode ver o resto dun esteo da cámara. A mámoa número tres atópase moi esmorecida sen sinais algunha de restos da cámara, e presenta un enorme funil de violación no que se insire unha cámara poligonal. A violación desta mámoa non debe ser moi antiga, posto que se pode observar o corte limpo das paredes. O mesmo acontece coa mámoa 5, que foi obxecto dunha escavación furtiva con apariencia de cuadrícula de 2 ms de lado que chegou ata a rocha.

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Os túmulos-mamoas megalíticas que conforman esta espectacular necrópole, atópanse nunha pequena chaira que se dispón lonxitudinalmente sobre a dorsal topográfica que cae desde o estemo sur do Monte Lioira. Neste marco aséntase a necrópole orientada do norte ao sul, seguindo a cima da dorsal do devandito monte.

Fotografía de Fidel Méndez.

Desde o inicio do que fora un primitivo camiño, cortado pola vía rápida, as mámoas aséntanse en ambas as dúas beiras dese camiño. Subliñar que, na mámoa que  me ocupa, aparece unha gavia duns catro metros de longo que atravesa, desde o exterior, para chegar ao núcleo da anta. O mesmo que acontece na anta número 6: probablemente foi realizada para acceder con facilidade á anta e proceder así mais fácilmente ao seu saqueo.

Fotografía de Fidel Méndez.

A mámoa na que se insiren os restos da cámara ten unhas dimensións que van desde  os vinte metros para o eixo N-S ata os vintetres metros do eixo E-W. A altura máxima é duns dous metros.  No túmulo documéntase a existencia dun primeiro nivel de coiraza seguido dun segundo nivel de terra.

Un dos esteos da cámara lixeiramente desprazado.
Fotografía: Fidel Méndez.

A cámara megalítica é das do tipo poligonal con alicerces de inicio do corredor e está situada no medio do túmulo coa superficie interior totalmente valeirada. Como dato interesante, no interior emprega unha enxeñosa treta mediante o uso dun murete de mampostería como solución de peche dun dos lados do corredor. Estruturalmente a cámara estaría comformada por nove esteos dos que tan só se están a conservar cinco deles e dous cativos no corredor. O interior da cámara acada pouco mais de dous metros de longo por dous e medio de ancho. O esteo mais alto mide un metro e sesenta centímetros.

O esteo mais grande da cámara que acada un metro e sesenta e dous centímetros.
Fotografía, Fidel Méndez.

Polo tanto, na avaliación da estrutura constátase un desprazamento dos ortostatos, tanto debido a acción de axentes naturais como aos axentes antrópicos. Algún dos ortostatos perderon a parte inferior do soporte e outros están afectados polo lume en forma de decoloracións de cor negra. Por último, as alteracións extractivas consisten en quitarlle tres esteos da cámara e un do corredor.

Fotografía de patrimoniogalego.net

Sobre a mámoa, polo lado do leste, aparece un gran esteo esnaquizado en dúas partes que mide un metro e vintecinco centímetros de longo e ao redor de sesenta centímetros de ancho. No extremo do oeste aparecen outros dous esteos que probablemente formasen parte do conxunto arquitectónico megalítico.

Vista desde o oeste. Fotografía do blogue megaliticia.

No ano 2019, por efecto dos tremendos incendios forestais que asolaron Galicia, numerosos xacementos arqueolóxicos foron afectados en maior ou en menor medida: a necrópole dos Campiños tamén resultou afectada, sufrindo a mámoa nº4 os efectos indirectos mediante unha serie de desprendementos da súa estrutura tumular, así como a caída dun dos esteos.

Fotografía de:
 https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/rianxo-petroglifos-dolmenes-y-senda-del-rio-te

Por último, tras resolución de 6 de xullo de 2017 da Dirección Xeral de Patrimonio Cultural da Xunta de Galicia, acordouse inscribir no Rexistro de Bens de Interese Cultural de Galicia a lousa decorada da necrópole de Os Camiños... Sen embargo, a pesar de que xa se incoou o expedente para declarar BIC toda a Necrópole de Os Campiños, a día de hoxe non teño nova algunha de que xa se procedese á esa declaración efectivamente, a pesar da petición da corporación municipal de Rianxo no ano 2021.

MOITAS COUSAS HAI QUE VER NO CONCELLO DE RIANXO

O Concello de Rianxo ofrece multitude de recursos turísticos visitables que merecen toda a nosa atención. Desde aquí, imos a recensionalos nunha ruta circular que abrangue unha boa xeira deses recursos turístico-culturais.

Roteiro circular polo Concello de Rianxo.

Semella que se inicia no lugar de Marquesa, lindando coa igrexa parroquial de Santa María de Asados. A continuación a subida para chegar aos petróglifos e ás mámoas de Os Campiños. É necesario, para chegar aos petróglifos e á necrópole, levar o XPS, posto que non hai case sinalización, só a sinal do inicio da ruta.

Ruta Circular en Rianxo.
 De: https://www.wikiloc.com/hiking-trails/circular-polo-concello-de-rianxo-

En Sigrás, paponeando nos primeiros días de Xullo de 2025.

SAúde, sorte e libros!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES DE INTERESE 

BOGA MOSCOSO, RAMÓN (1997): "Dólmenes de Galicia". Baía Edicións, A Coruña

FÁBREGAS VALCARCE, R., De la Fuente, F.: ''Excavación da mámoa 6 de Os Campiños (Leiro, Rianxo). Campaña de 1984''. Brigantium (7, pp91-149)

BAÑOS RODRIGUEZ, XESÚS: "Antas e pedrafitas de Galicia - guía para a súa localización". Asociación Amigos do Museu Arqueolóxico de A Coruña. Coruña 1996

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Os+Campi%C3%B1os

https://barbanzarousa.gal/arquivo/docs/rianxo/catalogo_necropole_campinos.pdf

https://www.obaixoulla.gal/elementos/rianxo/arqueoloxia/mamoa-no-4-dos-campinos

https://www.youtube.com/watch?v=CtGA_o38YYQ

https://patrimoniogalego.net/index.php/22418/2012/07/necropole-dos-campinos-m-4/https://www.paxinasgalegas.es/fiestas/necropolis-megalitica-os-campi%c3%b1os-rianxo-21107.html

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/firmas/2012/08/17/resurgir-os-campinos/0003_201208B17C3991.htm

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/barbanza/rianxo/2021/09/27/xunta-inicia-limpieza-necropolis-megalitica-os-campinos/

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/barbanza/rianxo/2020/02/21/paso-maquinaria-destroza-mamoas-os-campinos/0003_202002B21C5992.htm

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/carballo/2011/09/19/ruta-arqueologica-partira-necropolis-os-campinos/0003_201109C19C19911.htm

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/barbanza/2006/08/04/patrimonio-descarta-robo-losas-mamoa-rianxo/0003_4998029.htm

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-dos-petroglifos-de-rianxo-foxa-vella-o-campino-os-mouchos-10638235/photo-6417316

https://www.wikiloc.com/hiking-trails/circular-polo-concello-de-rianxo-7274672#:~:text=Esta%20ruta%20circular%20fac%C3%A9mola%20para%20visitar%20os%20petr%C3%B3glifos,sendeiro%20do%20r%C3%ADo%20Te%2C%20na%20parroquia%20de%20Tarago%C3%B1a.

https://eu.wikiloc.com/ibilbide-senderismo/roteiro-arqueoloxico-rianxo-21405861

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/rianxo-petroglifos-dolmenes-y-senda-del-rio-te-9102580/photo-5393555

https://www.xunta.gal/dog/Publicados/2017/20170803/AnuncioG0164-210717-0004_es.html

ANTA-DOLMEN MINA DE BURÉS. Santa María de Asados, Rianxo.

ANTA-DOLMEN MINA DE BURÉS

"La lectura es una forma de crear mundos, de viajar a través del tiempo y el espacio sin moverse físicamente."

Walter Benjamin: "Terminología filosófica I" Ed. Taurus.

Anta-dolmen Mina de Burés, segundo debuxo de 
Moncho Boga, 2024.

O Burés, Alto de Paradegua, Os Campiños..., sitios máxicos do megalitismo da terra do Barbanza, do megalitismo galego. Rianxo: recordo nítidamente cando iamos cos mapas do Topográfico Nacional, por estradas reviradas, por traxectos sempre por descubrir; recordo nítidamente cando nos primeiros anos da década de 1990 estiven a buscar, infructuosamente, a Anta de Mina de Burés, Cova dos Mouros ou Mámoa do Couto de Burés. A información que levaba era contrastada, a ruta para atopala, tamén. Era unha información tan contrastada que amósovos o plano que debuxei para chegar a ela en base aos mapas do Topográfico Nacional, 1:25000:

Neste mapa podemos apreciar como a ubicación da Anta
coincide perfectamente coas actuais do google maps.
Debuxo de Moncho Boga, 1996.

E sen embargo, non a din atopado. Recordo tamén as antas de Paradegua e as dos Campiños, cubertas de espeso toxo, cubertas de maleza, abandonadas, xa un pouco esnaquizadas. Pero, dicía, non atopei a Anta Mina de Burés. Tampouco, o único veciño que atopei, nunha mañanciña dun día calquera, soubo dicirme nada desta anta que se escondía  preto e terca, insondable,  na espesura densa, aledaña das terras de labranza, preto do lugar de Burés. Talvez non souben plantexar a pregunta correcta... A anta non quixo de ningunha maneira presentarse diante de min, non quixo darse a coñecer, permaneceu oculta aos meus ollos ata hai ben pouco.

Fotografía do blogue megaliticia.blogspot.com

Malia todo iso, deixei unha breve reseña no meu libro, publidado no ano 1997, "Dólmenes de Galicia. Arquitectura das grandes pedras", sabendo que esa anta e a súa mámoa seguía a estar alí, tímida e recollida entre a devandita espesura, a uns poucos centos de metros de Burés. Nesa publicación constataba, de xeito absolutamente impreciso que  para chegar "Hai que coller un camiño de monte á esquerda. 

Foto refoxeiro do blogue miradoirodarevoltinha

A mámoa está ao Sur do Lugar de Burés, nunha paraxe montesía." E continuaba: "Esta mámoa tamén foi escavada e abandonada nas mesmas lamentables condicións que as anteriores (referíame as antas da Necrópole de Bexo): atópase cuberta de buratos que probablemente non fagan mais que afondar na ruína deste fermoso exemplar. No interior acocha unha cámara que seguramente é de planta poligonal e corredor de entrada corto". Páx. 86.

Foto refoxeiro do blogue miradoirodarevoltinha

Efectivamente, sabía que  a mámoa fora sondeada, prospectada, na década de 1970, prospeccións supervisadas por Acuña Castroviejo. Por iso, hai xa algúns anos, tiven a inmensa alegría de atopar na prensa a nova de que uns mozos que percorrían estas antigas veredas, atoparon por sorpresa unha "inmensa mámoa" cuxo interior acubillaba unha anta formada por sete esteos de mais de dous metros de altura cada un.

Foto de Refoxeiro no blogue miradoirodarevoltinha

Eran tres rapaces que pensaron que estaban diante dun novo achado; tres mozos que inmediatamente se puxeron en contacto co inmenso divulgador da Cultura Galega, Manuel Gago. O amigo Gago rapidamente comunicou o feito á Xunta de Galicia, posto que o fenomenal monumento redescuberto nin estaba catalogado nin figuraba no Plan Xeral do Concello de Rianxo. 

Fotografía do blogue megaliticia.blogspot.com

Os acontecementos fóronse precipitando. Os técnicos da Xunta corroboraron o excepcional estado de conservación da anta e tamén incidiron nas novas das que eu sempre dispuxen: que a mámoa era coñecida nos círculos especializados, que aparecía nalgunhas publicacións, que inexplicablemente non fora catalogada e que, como dicía mais enriba, xa fora obxecto dalgunha prospección na década de 1970, ao igual que algunhas antas da Necrópole de Bexo, nos cercanos montes de Paradegua.

Todo isto aconteceu no ano 2015. Cando se falaba de descubrimento, ou de redescubrimento, falamos cara a fora, por así dicilo: os veciños de Burés, por suposto, sempre coñeceron a súa existencia.

Fotografía do blogue megaliticia.blogspot.com

Estrutural e formalmente, o monumento conserva boa parte da súa estrutura tumular ou mámoa, de xeito que se pode colexir o seu sorprendente bo estado de conservación. Desenvólvese, arquitectónicamente, como unha cámara megalítica de planta poligonal e corredor presumiblemente curto. Estalle a faltar a pedra cobertora e os esteos que conforman a camara atópanse perfectamente imbricados. Aínda que era, insisto, unha anta coñecida, foi considerado como un novo descubrimento.

En Sigrás, paponeando entre antas, 2025.

Súde, sorte e libros!!!

PARA SABER ALGUNHAS COUSAS MAIS

Ramón Boga Moscoso: "Dólmenes de Galicia. Arquitectura das Grandes Pedras". Ed. Baía, A Coruña 1977.

http://patrimoniogalego.net/index.php/80507/2015/12/mamoa-do-couto-de-bures/

https://megaliticia.blogspot.com/2015/10/mina-de-bures.html

http://miradoirodarevoltinha.blogspot.com/2015/07/mamoa-do-couto-de-bures.html?m=1

https://www.obaixoulla.gal/elementos/rianxo/arqueoloxia/mamoa-do-coto-de-bures

ANTAS-DÓLMENES DO MONTE PICOTO E NECRÓPOLE DE BEXO. Dodro-Rianxo

Estas tan importantes como olvidadas e abandonadas necrópoles megalíticas atópanse entre os concellos de Dodro e Rianxo, nas parroquias de Bexo e Laíño, na divisoria fronteiriza entre ambos os dous concellos. Foron obxecto de intervencións arqueolóxicas  no ano 1970 (en Paradegua, as sinaladas cos números 3 e 5). 

-Necrópole de Bexo ou de Paradegua

Lugar: Bexo. Parroquia: San Xoán de Laíño. Concello: Dodro.

Para chegar. Atópanse no Alto de Paradegua: desde a estrada C-550 de Boiro a Padrón, no lugar máis alto (entre Bexo e Burés), xusto no límite dos concellos de Dodro e Rianxo, hai que apartar á man dereita onde comeza unha pista forestal. Nada mais entrar nesta pista, á man esquerda aparecen cinco mámoas e, á man dereita, uns 250 ms máis abaixo, aparecen outras tres.

 

Fotografía de Refoxeiro.
patrimoniogalego.net

Non sei si a necrópole de Bexo ou Paradegua está composta por oito ou seis mámoas. Do que si teño noticias é de que no ano 1970 leváronse a cabo escavacións  arqueolóxicas das que aínda hoxe non están publicadas as súas memorias de escavación. 

Cos poucos datos que manexo, podo concluir, sin embargo, que as antas tipolóxicamente son simples e os enxovais eshumados tamén foron moi arcaicos.

Debuxo hipotético dunha
das antas da necrópole de Bexo,
 segundo Ramón Boga, 1996

Hoxe en día, das mámoas que se conservan, en tres delas aínda se poden ollar os restos da cámara, pero nun lamentable estado de conservación.

Destaca unha das antas inserida nunha mámoa de tamaño medio que parece conservar toda a estrutura arquitectónica: presenta unha produndidade dun metro e medio aproximadamente. É posible que conserve todos os esteos da cámara, pero o xeito no que se distribuía na década de 1990, impedía calquera reconstrución. 

Debuxo hipotético dunha das

 mámoas de Bexo, 

segundo Ramón Boga, 1996.

No enxoval eshumado das antas escavadas só se atoparon varios microlitos, algunhas puntas de frecha e un seixo cristalizado.

Debuxo hipotético dunha
das antas de Bexo segundo versión de Ramón Boga, 1996.

-Necrópole do Monte Picoto

Lugar: Burés. Parroquia: Santa María de Asados. Concello: Rianxo.

Esta necrópole está composta por dez mámoas e sitúase a case trescentos metros ao oeste  da necrópole de Bexo ou Paradegua.

Non tiven oportunidade de visitar esta necrópole, pero, segundo as fotografías que puiden conseguir, as antas á vista permanecen en bastante bo estado de conservación.

Fotografía de Refoxeiro,
patrimoniogalego.net

En Sigrás, saúde, sorte e libros!!!

ANTAS-DÓLMENES DA NECRÓPOLE DOS CAMPIÑOS. Santa María de Asados, Rianxo.

ANTAS-DOLMENES DA NECRÓPOLE DOS CAMPIÑOS.

Esta necrópole é unha das máis coñecidas de Galicia tanto pola importancia das estruturas arquitectónicas megalíticas como polos importantes traballos arqueolóxicos que se realizaron nela na década de 1980.

Considérase que foi unha das primeiras escavacións feita por arqueólogos profesionais en Galicia ao ser levada a cabo mediante un convenio entre o concello de Rianxo e o INEM. 

A zona onde se asenta a necrópole posúe un elevado valor arqueolóxico pola gran densidade de xacementos arqueolóxicos catalogados.

Atópase nunha pequena chaira que se dispón lonxitudinalmente sobre a dorsal topográfica que cae desde o estemo sur do Monte Lioira. A vexetación componse de toxo, xesta e fentos, así como  unha furibunda repoboación de piñeiros e sobre todo eucaliptos. Neste marco aséntase a necrópole orientada do norte ao sul, seguindo a cima da dorsal.

Está formada por seis mámoas: as mámoas 1, 2, 3 e 5 están hoxe en día en lamentables condicións. Incluso a mámoa 1 está prácticamente destruída faltándolle case a metade, aínda que se pode ver o resto dun esteo da cámara. A mámoa  número tres atópase moi esmorecida sen sinais algunha de restos da cámara. A sinalada co número tres presentaba un enorme funil de violación no que se insire unha cámara poligonal. A violación desta mámoa non debe ser moi antiga, posto que se pode observar o corte limpo das paredes. O mesmo acontece coa mámoa 5, que foi obxecto dunha escavación furtiva con apareincias de cuadrículas de 2 ms de lado que chegou ata a rocha.

Fotografías das Mámoas I, II, III e IV
da necrópole dos Campiños.

ANTA-DOLMEN Nº 4 DOS CAMPIÑOS

Atópase nunha mámoa de dimensións que van desde os 20 ms no eixo N-S, ata os 23 ms no eixo E-O. No interior acocha unha cámara poligonal con corredor situada no medio da mámoa e coa superficie interior valeirada. 

Planta da Anta dos Campiños nº 4.

No corredor de acceso emprega unha solución estrutural mediante o emprego dun murete de mampostería como solución ao peche dos lados do corredor. 

Como se dicía, a cámara é das do tipo poligonal sinxela, con inicio de corredor. Está formada por nove esteos aparentes dos que se conservan sete e atópase moi arrasada.

ANTA-DOLMEN Nº 6 DOS CAMPIÑOS

A mámoa número 6 foi escavada por Ramón Fábregas e Andrés de la Fuente no ano 1984. Amosa no seu interior unha cámara poligonal con corredor composta por doce esteos e ubicada no centro da mámoa. A mámoa foi restaurada despois da intervención arqueolóxica e na actualidade atópase cuberto por unha frondosa vexetación de toxos que cubren tanto a mámoa como os restos estruturais.

Fotografía da escavación de
Fábregas e De la Fuente, 1984

A anta emprázase no centro dunha mámoa de  25 por 23 ms nos diámetros maiores. Ten forma case circular e está constituída  por terra con coiraza de pedra bastante discontínua. Tamén dispón de anel perimetral, de maior complexidade na metade oriental do monumento.

Presenta no seu interior unha cámara poligonal con corredor composta por 12 esteos e está ubicada no centro da mámoa. Foi escavada e na actualidade atópase totalmente cuberto por poderosos toxos que cubren tanto a masa tumular como os restos arquitectónicos.

A Anta Os Campiños nº 6, fotografía do ano 1995,
por Ramón Boga Moscoso.

Como singularidade, destacar a tipoloxía construtiva da cámara, que está conformada por 12 esteos imbricados entres sí, cun alto grao de simetría.

Fotografía do ano 1995, por Ramón Boga Moscoso.

Como dicía, nas escavacións de 1984, descubriuse un anel perimetral que enlaza coa coiraza, así como un corredor de entrada cara á anta que arrinca desde a periferia da mámoa. Amosa unha cobertora de pedra, o corredor, composta de pequenos bloques de granito. 

Fotografía de Fidel Méndez et al, 2008

Á vista da memoria da escavación pódese concluir que o traballo realizado foi escelente, posto que se realizou, ademáis dunha estudada laboura de restauración das estruturas arquitectónicas, un cuidadoso proxecto de consolidación modélico aínda que a desidea das autoridades competentes non mantiveron labouras de mantemento continuada.

Fotografía de Fidel Méndez, 2008.

O estado actual é penoso, lamentabble, tanto pola acción desaprensiva humán como polas actividades nautrais. 

No enxoval descuberto nas escavacións do ano 1984 clasificáronse machadas pulimentadas, puntas de frecha, pezas de muíño, pedras con coviñas, anacos de vasos de cerámica, etc. 

Planta da anta nº 6 da
Necrópole dos Campiños.

Debuxo de Ramón Boga Moscoso

En Sigrás, saúde, sorte e libros!!!