ANTA-DOLMEN DA MÁMOA DAS LAMEIRAS. San Pedro de Moreiras, Toén.

ANTA-DOLMEN DA MÁMOA  DAS LAMEIRAS.

"Lo que ha sido creido por todos siempre y en todas partes, tiene todas las posibilidades de ser falso". Paul Valery.

Anta-dolmen da Mámoa da Lameira
Debuxo de Ramón Boga, 2024.

Unha vez mais, outra vez, vou mergullarme polos recónditos vericuetos de internet. Páxinas, ventanas, hosts, programas, publicidade..., todo o que invita a non facer unha inmersión polas perigosas e traidoras ondas deste medio que amenaza con engullilo todo. Aínda así, e como un é terco e ademais agora mesmo non ten outro xeito de recabar mais información nin posibilidade de achegarse ás agarimosas terras de Toén, non  queda outra que navegar por estas infaustas redes virtuais. Non podo deixar de pensar con nostalxia a búsqueda de bibliografía nas bibliotecas e nos arquivos: hoxe suplimos todo cun pdf, case todo está en Internet...

E tamén unha vez mais, como case sempre, como todos os anos (excepto si chove, e aínda así...) o ano 2020 foi un ano de espeluznantes e voraces incendios forestais en Galicia. Pois ben, mirando por aquí e por alí, atopei unha información da Asociación Amigos do Patrimonio de Toén: "O 7 de agosto de 2020 un inmenso incendio devastaba os montes da parroquia de San Pedro de Moreiras, en Toén, deixando ao descuberto no monte comunal das Lameiras unha impresionante mámoa que había oculta no lugar". O lume estragou, sen ningún tipo de rubor, ao redor de duascentas vinte hectáreas de monte baixo e mixto. 

Anta-dolmen da Mámoa das Lameiras, coas pegadas
recentes do incendio forestal.
Fotografía Asociación Amigos do Patrimonio de Toén, 2020.

Así  contaban desde a Asociación Amigos do Patrimonio de Toén  os sucesos ígneos que asolaron a bisbarra no verán de 2020, feito desastroso para o territorio pero que deixou á vista unha enorme mámoa con restos da cámara megalítica no seu interior, no seu cumio, onde debía estar. Unha anta de considerable tamaño en irregular estado de conservación: aínda que a mámoa atópase en bastante bo estado, e aínda que o lume deixouna ao descuberto, as altas temperaturas que se acadaron  co incendio, posiblemente afectaran aos esteos que conforman a cámara, dunha ou doutra maneira.

Anta-dolmen da Mámoa das Lameiras, Toén
Fotografía Asociación Amigos do Patrimonio de Toén, 2020.

Grazas ás  pescudas e ao interese e amor polo noso patrimonio, Pablo e David Sabucedo xa intuiran a presenza dunha enorme mámoa cuberta de vexetación nos montes comunais de Lameiras. Froito da súa curiosidade e tesón, froito do seu interese pola arqueoloxía, polas cousas de antes e polo patrimonio do concello fundaron, cun grupo de amigos, a Asociación devandita (APTO). Foi así que, despois do escandaloso incendio, procederon a unha incursión no monte e comprobaron a existencia dun "monumento de enormes dimensións" corroborando as grandes proporcións da anta e da mámoa na que está inserida. O traballo destas persoas deu como inopinado e benvido froito unha enorme repercusión mediática e social: o interese dos medios de comunicación (Faro de Vigo, RTVG, Concello de Toén,  veciñanza...), o que animou o inicio dunha fructífera e apaixoada recompilación de todo tipo de información ao redor do patrimonio local.

Vista da mámoa das Lameiras.
Fotografía extraída do blogue Megaliticia, 2020.

A Anta da Mámoa das Lameiras sitúase nunha chaira das terrazas do Miño, case lindeira coa cunca do río Barbaña. Parece ser que son terreos de monte baixo, froito do abandono do mundo rural e do cambio de costumes. A mámoa, segundo a valoración do arqueólogo M. García Valdeiras amosa numerosas alteracións, sobre todo antrópicas, pero tamén debido ás árbores que foron medrando no seu interior e as evidencias de contínuos e reiterados saqueos, con restos das pedras da coiraza amoreadas sobre algunhas partes da mámoa. Dedúcese que posiblemente fose unha anta das do tipo poligonal con corredor de entrada, a teor dos restos arquitectónicos conservados. A mámoa mide 28 metros de diámetro e, como dicía, pódese contemplar un grande amoreamento de pedras da coiraza no lado do norte. O burato do saqueo, posiblemente reiterado no tempo, acada un metro de profundidade e aí aparece o que queda da estrutura arquitectónica conformada pola pedra da cabeceira, un esteo no lateral do norte, outro sobre o funil, que podería ser parte da pedra cobertora, así como outro esteo mais da cámara. Con respecto á coiraza é interesante a constatación de que está composta por numeros seixos (pedras de cuarzo) o que indicaría a necesidade ritual de ser vista a longa distancia, entre outras moitas posibles interpretacións. 

Anta-dolmen da Mámoa das Lameiras.
Fotografía, La Voz de Galicia, 2021.

Moi preto desta poderosa mámoa, coa súa potente coiraza, discorría un antigo camiño medieval, hoxe pista forestal, como adoita ser habitual e dicir, a construción de necrópoles megalíticas ao carón das antigas rutas de tránsito, como ven sendo recurrente na meirande parte das necrópoles megalíticas de Galicia.

En canto á toponimia tamén esta zona conta con topónimos vencellados dun ou doutro xeito a esta arquitectura monumental: o Regato da Vella, o regueiro de Batemaus, o Monte da Medoña, o Monte da Lagoa, o Marco de Penadanta, Refuxios dos Mouros, etc. Entre os montes de A Medoña e a Penadanta atópase o Outeiro Cebadoiro: neste monte, na noite de San Xoán, as menciñeiras da contorna reuníanse no seu cumio para facer lumeradas.

Para rematar, segundo Sabucedo, a mámoa aparece na documentación medieval no século XII onde se definen os límites do Couto Auriense que pasaban entre Lacuna e Morairas. 

Desde aquí, desde esta humilde tribuna, desde a calorciña do meu fogar no crúo inverno, non teño mais que felicitar á Asociación de Amigos do Patrimonio de Toén: o amor polo seu territorio serve de exemplo para outras moitas experiencias similares por todo o territorio galego. A defensa do seu patrimonio e tamén a defensa do patrimonio galego, do patrimonio de todos.

Saúde, sorte e ánimo!

En Sigrás, no inverno de febreiro, no mes onde se casan os paxariños, no mes das candeas.

PARA SABER MOITO MAIS:

David Sabucedo Cardero: "A Mámoa das Lameiras en Moreiras (Toén)". PDF.

https://toen.gal/es/asociacion-de-amigos-do-patrimonio-de-toen/

https://adpatrimoniotoen.com/a-mamoa-de-lameiras/

https://historiadegalicia.gal/2020/08/un-lume-forestal-estraga-e-deixa-a-vista-o-maior-dolmen-de-toen/

https://www.farodevigo.es/ourense/2020/08/11/dolmen-emergio-incendio-20160899.html

https://megaliticia.blogspot.com/2020/07/dolmen-da-medona-moreiras.html

https://www.farodevigo.es/ourense/2020/08/11/dolmen-emergio-incendio-20160899.html

https://historiadegalicia.gal/2020/08/un-lume-forestal-estraga-e-deixa-a-vista-o-maior-dolmen-de-toen/

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/ourense/toen/2021/10/24/toen-senalizara-mamoa-moreiras-tumulos/00031635077696179776217.htm

ANTA-DOLMEN DA MOURA, Santa María de Madanela. Monterrei.

ANTA-DOLMEN DA MOURA.

"Qui bene latuit, bene vixit". Tristia, III, 4, 25. Ovidio.

Hoxe vou facer outra viaxe pola nosa Galiza megalítica, talvez un  dos lugares da Europa atlántica con mais densidade deste tipo de monumentos por quilómetro cadrado. Aínda que esto non é importante, posto que non sería nin é xusto xulgar pola cantidade... Pero desde logo o mapa do megalitismo galego cambiou sustancial e radicalmente desde a década dos oitenta do século pasado, no senso da cantidade precisamente.

Anta-dolmen ou Cista da Moura.
Debuxo de Moncho Boga, 2024.

Vai ser unha viaxe diferente: hoxe non vou temer as inclemenzas merereolóxicas, cousa que tampouco me importa demasiado. Si chove, que choiva. Nesta viaxe non utilizarei automóbil, nin móbil, nin GPS, nin  me perderei gustosamente polas reviradas estradas da nosa terra. Hoxe vou escribir unha entrada que será froito dunha viaxe virtual. Unha viaxe polas misteriosas e inestables, inextricables, ondas ou píxeles, ou o que sexa, do perigoso universo virtual: un insondable temor sígueme a acechar aínda cando me mergullo nestes truculentos ámbitos. Maila estes relativos medos, teño que recoñecer que grazas a este  infinito e incógnito medio, podo saber o que se está a descubrir por todos os recunchos da nosa xeografía.  Nestes anos de abandono do blogue, non abandonei, sen embargo, a búsqueda: todo canto saiu e  puiden rastrexar ao redor do descubrimento de novos dolmenes, pedrafitas, estelas ou círculos líticos, funo almacenando silenciosamente nas carpetas da miña vida.

Anta-dolmen Cista da Moura.
Fotografía de Bruno Rúa, 2013.

E un destes elementos novidosos vai ser o protagonista da entrada de hoxe, unha anta-cista atopada como froito da mais lamentable desgraza para o noso monte, para a nosa terra: efectivamente, a cista foi descuberta polos intrépidos investigadores das terras de Ourense José Luis Lozano Rúa e Bruno Rúa, despois dos grandes e espantosos incendios que tiveron lugar no ano 2013.

Esta fermosa cista-anta confórmase a nivel estrutural a través de  cinco esteos que forman a cámara e unha tampa que, polo movimento dun dos esteos da cámara,  está desequilibrada, fora do seu sitio, como se pode apreciar na primeira das fotografías. As medidas van deste o metro e vintecinco centímetros de altura, ata os dous metros de anchura. Atópase moi preto da Mámoa do Madorriño aínda que, segundo os seus descubridores, "o estilo de construción difiere" do que é habitual nas antas galegas co que entenden e deducen que debe corresponderse a unha etapa posterior e/ou diferente do megalitismo a saber, un enterramento tipo "cista". Segundo Bruno Rúa, a súa importancia radica en que a única desta tipoloxía "coñecida por agora na provincia de Ourense".

Anta-dolmen Cista da Moura.
Fotografía de Bruno Rúa, 2013.

Bruno Rúa conta que o Monte da Moura, que a separa da chaira do castro Cidade de Saceda, ten un nome moi suxerente e está cheo de relatos lexendarios. Maila que non atopou tradición  vencellada a esta cista, moi preto consérvase a lenda que relata que desde a aldea de A Saceda os Mouros lanzaban un martelo desde a Igresiña das Mouras á Cidá de Saceda.

Nesta comarca hai catalogadas ao redor de 30 mámoas que están emprazadas nas penechairas de Cualedro e Monterrei ao pé do Larouco e nas terras altas que bordean o Val do Támega: Serras de Meda, Queixa, Penas Libres, Portela da Fraira, A Urdiñeira... 

Sen dúbida algún día subirei ás montaraces terras de Monterrei e Cualedro: sei que me están esperando.

En Sigrás, febreiro de 2024

Saúde, sorte e libros!!!

PEDRAFITA-MENHIR O MARCO DA PENA VERDE, Trabada.

 PEDRAFITA-MENHIR O MARCO DA PENA VERDE.

"Las pesquisas iniciales arrojaron, para sorpresa de todos, que el finado había sido alcanzado por una flecha en el corazón. Muchos no entendían qué querrían decir con "una flecha", lo cual motivó un debate profuso al respecto, hasta que, por fin, la máxima autoridad del barrio aclaró el asunto:"

 Naguib Mahfuz: Los susurros de las estrellas. Alianza Editorial, 2021.

E voltei a Trabada. E non chovía. Tivemos un día normal, se cadra, ata bo. Vou escribir hoxe unha segunda entrada adicada á pedrafita-menhir do Marco da Pena Verde (a primeira foi o 24 de maio de 2012), unha das pedrafitas mais fermosas e mais fantásticas do megalitismo galego, unha extraña excepción.  

Debuxo da Pedrafita-menhir O Marco da Pena Verde.
Por Ramón Boga Moscoso, 2024.

O primeiro fin de semana  de febreiro de 2024 voltei á Mariña de Lugo, algo así  como "regreso á Mariña lucense". A Mariña non só é a espectacular costa cos seus cantís, praias, monumentos naturais, turismo de sol e praia..., a Mariña lucense tamén é o interior, moi descoñecido por moitos ou ben ignorando que algúns outros concellos do interior pertencen tamén á comarca da Mariña: sinuosos e profundos vales, verdes pradeiras e altos montes. O interior da Mariña existe e é impresionante, magnífico por todos os seus valores histórico-artístico e naturais. Esta é a distribución comarcal da Mariña:

-Mariña Occidental: Cervo, O Vicedo, Ourol e Viveiro.

-Mariña Central: Alfoz, Burela, Foz, Lourenzá, Mondoñedo e O Valadouro.

-Mariña Oriental: A Pontenova, Barreiros, Ribadeo e Trabada.

Mesa Informativa  no Marco da Pena Verde.
Foto de Ramón Boga Moscoso, 2024

Como podedes ver, está dividida en tres partes e mistura a devandita espléndida costa do Cantábrico cos feraces e amenos vales e os altos montes do interior. Pradeiras, ríos, bosques, cidades históricas, pontes, mosteiros, castelos, catedrais e, por suposto, megálitos.

Terra feraz, a veces abrupta, por veces suave, por veces bucólica. Terra de grandes historias, de fermosas lendas: o Mariscal Pardo de Cela, a lenda do reparto de moscas, o Rei Charlo de Lourenzá, o Rei Cintolo, o Conde Santo e o seu sartego... Terra de escritores, terra de Cunqueiro. E terra de camiños de ferradura, de aventura, de fronteira, de historias con naturaleza de seu. 

Fotografía realizada por
Ramón Boga Moscoso, 2024

Fotografía realizada por
Ramón Boga Moscoso, 1999

E terra tamén, como non, de megálitos, de dolmenes, de pedrafitas e de círculos líticos, hoxe ben representada por senlleiras arquitecturas colosais, sinal nítida do carácter neolítico tamén destas terras:  ao complexo megalítico de Santo Tomé no Valadouro (con mámoas, dolmenes, círculos líticos e pedrafitas e aínda non ben estudado), hai que engadir o círculo lítico (henge) A Roda en Barreiros (o primeiro desta tipoloxía atopado na Península Ibérica),  a pedrafita-menhir da Toxiza en Mondoñedo, a Anta da Pedra da Arca na Pontenova, a Anta de Penabor (Barreiros), o círculo lítico de A Mourisca en Cervo, a Anta de Cova dos Mouros (Xove), a Mámoa de Chan de Armada e a da Cruz do Loureiro tamén en Xove, a Mámoa de A Medela Pequena en Cervo, a Anta de Guilán en Xove (unha das mais monumentales do norte de Lugo), a Casa dos Mouros de Budián (destruida e reconstruida) no Valadouro, a Anta das Pallaregas e Marco da Pena Verde en Trabada, a Pedrafita de Catarou en Viveiro, o Pau da Vella (límite entre Viveiro, Xove, Cervo e O Valadouro), a Anta Arca de Sinás (O Cadramón), a estatua-menhir O Cristo da Lagoa no Vicedo, etc, etc.

                       

                

                Fotografías de Ramón Boga Moscoso, 2024.

                

Pois ben, nun día sen choiva, sen auga, sen néboa, sen brétema, sen ceo ameazante en suma, fumos de escursión a ver novamente (mais de vinte anos despois) o magnífico Marco da Pena Verde, sito no Concello de Trabada, límite de Concellos e parroquias e fito anunciador dunha necrópole megalítica, pedrafita reaproveitada no senso funcional, cambio no tempo, contextos diferentes: o tempora o mores!, como diría Cicerón. Probablemente o cambio no seu uso posibilitou a súa conservación ao longo de milenios ata hoxe. Os seus dous metros de seixo branco destacan coa súa cor alba no mais alto do cordal montesío onde se asenta, posiblemente elexido (entre outras cousas) pola súa mellor visibilidade a longa distancia, para anunciar, como estaba a dicir, a presenza cercana da necrópole das Pallaregas.

Fotografía de Ramón Boga Moscoso, 2024

Tamén se denomina "A Pena Alta" e cóntase que a responsable do seu emprazamento e construción foi unha muller vella (posiblemente unha moura) que a levou na cabeza mentres estaba a comer castañas asadas e alí a deixou chantada.

Lugar de camiños antigos, de históricas vías de comunicación (como consta nun documento do Rei Silo no século VIII que o caracteriza como lugar de converxencia de camiños); lugar de rica toponimia megalítica como Fórnea, Monte do Marco, Penas Mouras, Pena Ansela...

A nosa fermosa pedrafita aséntase, como viña dicindo, no monte situado sobre a capital municipal do Concello de Trabada, nunha prolongación da Serra de A Cadeira, Pena Verde, Monte do Marco, á beira ou moi preto da vía que comunica Vidal e Fórnea, chaira cunha lixeira pendente que descende desde as altas cumes do Monte das Penas.

Fotografía de Ramón Boga Moscoso, 2024

Como estela anunciadora da necrópole, como fito anunciador do lugar sagrado..., é o seixo un material que só ten unha función práctica? Pode ter que ver con outros ritos, con outras prácticas hoxe olvidadas? Por qué non utilizar o granito que abonda na zona e é mais doado de tallar? Como ben sabedes, na Galicia xa están documentadas unha boa xeira de pedrafitas, despois dun valeiro de moitos anos na bibliografía arqueolóxica, moitas delas reutilizadas como marcos de termo, separadores de parroquias e concellos, de coutos, de xurisdiccións... Maila que este novo uso contribuiu sen dúbida á súa conservación, tamén talvez posibilitou a xustificación para que non se adoitase  consideralas auténticas pedrafitas.

Aínda que o uso do seixo (cuarzo branco) foi estudado con certa asiduidade para a sociedade tradicional galega (casas con tellado de pizarra e seixo para suxeitar, p.e.) e o uso en diversos castros como Viladonga, no eido megalítico, á parte das intuicións de Maciñeira, un dos traballos primeiros que aborda o tema buscando as regularidades do emprazamento dos megálitos galegos é o interesante artigo de Criado e Vaquero no que, entre os factores como o tránsito ou as referencias sociais, destacan as rocas de cuarzo empregadas nas coirazas megalíticas pola súa cualidade especial que permite diferencialos desde moi lonxe, cunha clara significación simbólica. A isto debería engadir a consideración de que o cuarzo, os prismas de cuarzo, formando parte de moitos enxovais megalíticos, reflicten tamén un mais que probable significado simbólico  (Fábregas).

Unha suxerente e fundamentada análise do antropólogo e amigo Rafa Quintía  analiza o uso do seixo na Galicia tradicional e mantén que o emprego desta pedra como material construtivo só se pode interpretar pola existencia do carácter simbólico que puido ter o seixo noutrora. O emprego do seixo ten sido documentado en todo o megalitismo europeo para, posiblemente, facer resaltar os monumentos. Ademais, xeralmente, onde hai seixo, tamén hai granito, que é mais facil de traballar pola súa menor dureza: este feito, segundo Quintía, redundaría nese carácter simbólico, do tipo que sexa.

Fotografía realizada por Meli Vázquez, 2024.

En fin, a nosa pedrafita segue no mesmo lugar de sempre, atemporal, orgullosa, soa... Sen embargo hoxe en día está ben sinalizada, xeorreferenciada e o emprazamento no que se asenta atópase normalmente limpo, a pesares dalgún pequeniño detalle, de xeito que xa non está tan soa...

A verdade é que non sei como a atopei eu nin  como cheguei ata alí nalgún ano da década de 1990. Un era mais xoven e coa vista avezada e acostumada, vixiante. Recomendo unha visita a este máxico lugar e á cercana necrópole das Pallaregas, onde aínda se está a conservar unha espléndida anta de tipoloxía poligonal en bastante bo estado de conservación.

Como remate, transcribo a descrición formal da pedrafita neste mesmo blogue o 24 de maio de 2012 : "Trátase dunha pedrafita de cuarzo branco, de sección irregular. A forma xeral da pedra é a dun paralelepípedo rectangular e amosa unha clara inclinación hacia o norte. Probablemente  conservouse ata hoxe porque foi sempre considerada coma o marco que divide os concellos de Ribadeo, Trabada e Barreiros e as parroquias de Fórnea, Vidal e Arante".

Saúdos, sorte e libros!!!

En Sigrás, no entroido de 2024.

PARA SABER MAIS

Criado Boado, F. e Vaquero Lastres, J.: "Monumentos en el pañuelo. Megalitos, nudos en el espacio: Análisis del emplazamiento de los munumentos megalíticos gallegos".

Fábregas Valcarce, R.: "Estudio de los ajuares líticos de las sepulturas megalíticas de Galicia y norte de Portugal" Madrid, Universidad a Distancia, 1990.

https://www.ribadeando.com/

https://arqueotoponimia.blogspot.com/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

https://onosopatrimonio.blogspot.com/

Rafa Quintía Pereira: "Uso simbólico do cuarzo na cultura galega" Monografías da SAGA, nº 4.

ANTA-DOLMEN DE ZARRAMACEDO OU DAS EMBARRADAS: chegaron os exércitos invictos.

ANTA-DOLMEN DE ZARRAMACEDO OU DAS DERRAMADAS: crónica dunha desfeita patrimonial.

"Elle est arrivée. Quoi? L`eternite"

("Ha llegado. ¿Qué? La eternidad")

A. Rimbaud, "Eternité".

A Mediados de xaneiro de 2024 aproveitei unha viaxe a Lavacolla (Aeroporto Rosalía de Castro en Santiago de Compostela) para achegarme á cercana parroquia de Salto a visitar a Anta de Zarramacedo ou das Derramadas.

Anta-dolmen de Zarramacedo.
Debuxo de Moncho Boga, 2024.

Neste blogue xa publiquei dúas entradas. A primeira data do 13 de decembro de 2012 onde me limitaba a describir a estrutura arquitectónica do que se conservaba da cámara: medidas, número de esteos e características orográficas, así como un debuxo da planta. Atopábase no medio dunha pradeira e os chantos podíanse contemplar perfectamente, limpos de vexetación. Talvez o único  problema estrutural afectaba á total inexistencia do túmulo-mámoa no que debía estar inserida.

Planta da Anta de Zarramacedo
Debuxo versíon de Ramón Boga.

Fotografías realizadas desde a mesma perspectiva ao longo do tempo:

    

Fotografía da
páx. web megalitos.arqueoloxico.com,
década de 2000.

Fotografías de Alex Negreira, 2014.
Podemos cotemplar
como os sucos están practicamente enriba da anta.

Fotografía de Manuel Boga, 2024.

A seguinte entrada data do 27 de maio de 2014, dous anos despois da entrada anterior, e titulábase "A única cámara megalítica existente en Santiago de Compostela, en perigo de desaparición". Nas fotografías que me enviou daquela Alex Negreira e coa información do nunca esquecido e sempre presente Papigil, puiden ver os sucos abraiantes para plantar os eucaliptos que ían pasar case por enriba da anta. A paisaxe era por iso absolutamente desoladora: un exército en perfecta formación semellaba avanzar desde a lonxanía con paso marcial, ameazante, en pé de guerra. Os regos dos futuros exércitos coloniais xa se atopaban ao carón da anta, sen ningún tipo de separación ou distancia de seguridade, sen control arqueolóxico de ningún tipo.

Pero deixovos coas miñas indignadas palabras de entón, que brotaran como un torrente de silenciosa protesta e indignación:

"Santiago de Compostela, o mellor valor histórico-turístico e cultural do pobo galego, olvida outra tumba, unha humilde tumba se cadra, que non recibe visitas, que non deixa cartos. Visitámola catro zumbados que non facemos máis que dar a lata... Pero somos tercos e, polo menos desde aquí, non nos resignamos a perder este probe recurso arqueolóxico, si o comparanos coa formidable tumba da cidade do apóstolo.

A Porta da Mámoa, a quintana dos mortos, o Santiago Peregrino que descansa na súa  furna "dourada", protexido de todas as inclemencias, érguese todopoderoso transmutado no Santiago Matamouros, onde a nosa pequena anta, feita polos máxicos "mouros", habitantes subterránesos da nosa terra, está a perder a sempiterna batalla fronte ao brillo da belicosa relixión triunfadora.

Hoxe, como sempre, estamos cos vencidos; os vencedores están a outro nivel, lonxanos, impertérritos, noutra dimensión... As nosas testemuñas do pasado, as humildes mámoas (con cámara ou sin ela), esmorecen olvidadas no seu sono de milenios: a única cámara megalítica que se conserva no Concello de Santiago desaparecerá  incomprensiblemente para sempre si non se poñen os medios axeitados para salvala." 

Fotografía de Alex Negreira, 2012.

Fotografías de Manuel e Ramón Boga, 2024.

E cando chegamos alí, ao lugar de Zarramacedo, na parroquia de Salto, do Concello de Santiago de Compostela, cabeza visible do patrón das hespañas, heraldo das hordas de turistas, o que era unha visión futura desvelouse na mais crúa realidade: xa chegaron os exércitos de eucaliptos, xa están por enriba do que o tempo e os milenios non estragaron. Como a relixión vengadora, a especie invasora conseguirá o que non conseguiron nin o tempo nin as costumes. 

E chovía: caeunos outro pequeno diluvio, como xa ven sendo habitual. Manuel e eu esperamos estoicamente a que escampara, a que as portas do firmamento se pechasen para poder dar un pequeno paseo ata este probe vestixio, cada vez mais esnaquizado, do noso legado prehistórico.

Saúde!!!

En Sigrás, no medio de xaneiro de 2024.

UNHA INCURSIÓN MEGALÍTICA

OS PREVIOS

"Todos los hombres tienen naturalmente el deseo de saber. El placer que nos causan las percepciones de nuestros sentidos es una prueba de esta verdad. Nos agradan por si mismas, independientemente de su utilidad, sobre todo las de la vista".

ARISTÓTELES: "Metafísica", Libro I, cap., 1.

O mesmo día xoves, 7 de novembro de 2023, ese mesmo día, no que as comportas do ceo se abriron para acompañarnos durante toda a xornada, o meu amigo e arqueólogo Fidel Méndez e eu, ben equipados cuns poucos bártulos, saímos cara a un mundo que, aínda que nos parece moi e ben coñecido, é, pola contra,  moito mais, mal e ben descoñecido.

Ademais de ir  escudriñar dous especímens novos para min (Pedrafita do Caroliño e Anta da Pedra Embarrada) aproveitamos para visitar outros tres megálitos antigos, xa moitas veces revisitados: a Pedra Moura de Aldemunde, a Casa da Moura de Cabaleiros e a pedrafita Marco da Anta. A verdade é que foi un día completo que acompañamos dun copioso xantar: a fermosa xornada pedía churrasco e churrasco lle dimos, e churrasco xantamos.

ANTA-DOLMEN A CASA DA MOURA. TORDOIA.

Despois da visita á Pedrafita-menhir do Caroliño, collimos a antiga estrada Ponte do Porco-Muros e achegámonos ao dolmen de Cabaleiros: atópase case coma sempre, si non temos en conta os achaques da idade. Estamos sen dúbida diante dun dos grandes reclamos turísticos do Concello de Tordoia. 

Anta-dolmen Casa da Moura.
Debuxo de Ramón Boga, 1992.

A anta probablemente está no mesmo estado de conservación, en apariencia, que cando a visitamos por vez primeira nos primeiros anos da década de 1990, si exceptuamos a tala dos piñeiros que a rodeaban. Esta masa arbórea que a estaba a cubrir, moi fermosa, non facía mais que poñer en perigo a estrutura tumular do monumento. Tamén cambiou a fotografía: unhas edificacións da outra beira da estrada impiden unha vista limpa da anta.

Anta-dolmen de Cabaleiros. Foto Moncho Boga, 1991

Como sabedes estamos diante dun dos grandes fitos do megalitismo galego, propiedade pública (Deputación de A Coruña).  Este é un lugar excelente para recordar as orixes míticas da Casa da Moura: como indica o seu nome, esta "casa" foi edificada por una Moura que levaba, voando, a pedra na cabeza mentres ao mesmo tempo tecía. A Moura de Cabaleiros, que probablemente era moi fermosa e tiña os cabelos louros, é o trasunto mítico, máxico e tráxico da muller galega que podía e pode con todo. Pois ben, a nosa fantástica moura deixou caer a pedra e así erixiu este paradigmático dolmen, habitado desde entón polos nosos mais extraordinarios antepasados e seguro que coetáneos (porque sei de certo que aínda están a vivir aí), mouras e mouros.

Anta-dolmen Casa da Moura.
Fotografía de Moncho Boga, 2023

Anta-dolmen Casa da Moura, 1993
Debuxo de Moncho Boga.

ANTA-DOLMEN  PEDRA MOURA DE ALDEMUNDE. CARBALLO.

E, posto que estabamos moi preto, decidimos achegarnos ata Aldemunde, no limítrofe Concello de Carballo, para contemplar outro dos agarimosos exemplares do noso megalitismo. A Pedra Moura entrará a formar parte do Parque do Megalitismo da Costa da Morte e, en datas próximas, vai ser obxecto dunha intervención arqueolóxica. A Deputación Provincial xa está a mover os fíos para que tanto a anta como o terreno pasen a formar parte do patrimonio público.

Anta Pedra Moura de Aldemunde.
Foto de Moncho Boga, 1991

   

Como vimos dicindo, denomínase Pedra da Moura e está a conservar sete esteos chantados, dos que cinco pertencen á cámara (poligonal) e dous ao corredor. Arrimada a un dos chantos atópase o que queda da pedra cobertora fóra do seu sitio orixinal. Desde os anos noventa do século XX semella que non estivo a sufrir ningunha alteración significativa; a mellora é sustancial en canto á limpeza e cuidado da anta, sen resto algún de vexetación.

Anta-dolmen Pedra Moura.
Fotografía de Moncho Boga, 2023

A Pedra Moura tamén ten lenda: aínda podemos entreoir os lonxanos ecos da Moura que o construiu, xa sabedes, carrexou os esteos e a tampa na súa cabeza ao mesmo tempo que fiaba cunha roca e, por si fora pouco, dáballe de mamar a un meniño. Outra vez a nosa Moura que exemplifica de xeito soberbio os quefaceres da muller tradicional galega.

Pedra Moura de Aldemunde, 1993.
Debuxo de Ramón Boga

PEDRAFITA-MENHIR O MARCO DA ANTA. LARACHA.

Xa postos na noite madrugadora do inverno, coa persistente e terca choiva, decidimos subir ata a pedrafita do Marco da Anta, na parroquia de Erboedo, Concello de Laracha. Fai de marco de termo entre ese concello e o de Arteixo. Tamén e coñecida polos nomes de Pedra do Guicho, Pedra do Carallo e Marco do Ramallal.

A primeira vez que que oín falar (leín) desta pedrafita foi a través da lonxana e profunda voz de don Luis Monteagudo. A primeira vez que fun ver esta esbelta pedrafita foi na compaña dun alumno nativo de Larín na década de 1990, que me guiou. Subimos por un cortalumes e a contorna do menhir estaba completamente cuberta de toxos, xestas, fentos e eucaliptos; era pouco coñecido e, antes de achegarme alí, contaba con que xa non existira. Equivoqueime. Posteriormente foi catalogado pola arqueóloga, vixía mítica de terras arteixáns e larachenses, Puri Soto.

Pedrafita-menhir Marco da Anta
Foto Moncho Boga, 1998

Pois ben, aquel 7 de novembro voltei ao Marco da Anta: maila que era pola tardiña, a noite negra cerniase amenazante sobre as nosas cabezas. Unha noite desabrida. Deixamos o automóbil no inicio da corredoira, onde hai un panel indicativo-ilustrativo da pedrafita, e procedimos a andar; andivemos e subimos, subimos, subimos na noite oscura coa luz dos móbiles, na noite coa auga por todos os currunchos (arriba, abaixo e de lado), coa auga entre nós e con nós: unha boa compaña a auga, que se convirte en lama, auga e lama, auga, lama e costa. Na noite: e chegamos arriba, ao cume, solar da Pedrafita do Carallo.

Pedrafita-menhir O Marco da Anta
Fotografía de Moncho Boga, 2023

E alí estaba a Pedrafita de Monteagudo, catalogada por Puri Soto. Alí estaba impertérrita, sola, na noite non estrelada. En fín, entre eucaliptos, alí estaba na noite, facía frío e era de noite, e chovía. Actualmente apreciase que é un lugar moi visitado, non hai rastro de toxos nin xestas na contorna mais inmediata e únicamente os ubicuos eucaliptos seguen a acompañar esta maxestuosa pedrafita. 

Para rematar, unha consideración arqueotoponímica de Dolores González de la Peña no seu estupendo blogue "arqueotoponimia", que reflexiona sobre o topónimo "carallo" aplicado a esta pedrafita:

"El menhir conocido como Pedra do Carallo, situado en Santa Locaia de Arteixo, es un clarísimo ejemplo gráfico de que la denominación anatómica que reciben los genitales masculinos, carallo y testículos, se ha tomado del campo semántico del megalitismo, en concreto de los dos términos que designan los elementos que forman el hito demarcatorio, el quadrum y sus testis, en virtud de un símil formal. Por lo que no resulta desencaminada la hipótesis tradicional que considera que este tipo de megalitos fueron considerados símbolos fálicos".

Saúde e sorte.

En Sigrás, no post-nadal de 2024.

https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=Marco+da+Anta

PEDRAFITA-MENHIR DO CAROLIÑO. Monte Xalo, Santo André de Meirama (Cerceda)

PEDRAFITA-MENHIR DO CAROLIÑO.

"As pedras mais grandes non poden quedar ben asentadas sin contar coas mais pequenas". Platón

"Nunca chegas á verdade total, nin estás nunca totalmente lonxe dela". Aristóteles

O mesmo arrepiante día 7 de novembro (ver entrada da Anta-dolmen de Pedra Embarrada), o mesmo día no que os lóstregos amenazaban cun segundo Diluvio, ese mesmo día (xoves), no que o ceo semellaba caer nas nosas cabezas, ese día (o mesmo) no que as inclemencias metereolóxicas nos animaban a seguir camiñando, subindo costas, saltando montes, sempre cantando... Pois ben, ese mesmo día chegamos a Meirama e, ben equipados co XPS, procedimos do seguinte xeito: deixamos o automóbil no comenzo dunha corredoira extremadamente costaneira, chea de fochancas e regos que semellaban a fervenza do Ézaro, e contemplamos asustados a amenazante costa, pola que pouco logo casi deixamos os pulmóns, as pernas e as almas. A costa metía medo.

Debuxo de Moncho Boga, 2023

Pero seguimos adiante, con ánimos renovados, con osadía, grazas ao espectacular día que gustaba de animarnos coas encarnizadas ráfagas de vento, coa choiva que nos perseguía virulenta para envolvernos, liarnos e vapulearnos: chuzos de punta caían do ceo. Nesas estupendas condicións, chegamos. Unha milagre eso do XPS e tamén eso do goretex...

Desde a parroquia de Santiago de Sigrás, na que vivo, na que nacín e na que estiven a cumplir con rigor todos os ritos de paso, tanto os que son como os que non (bautizo, comuñón, voda, divorcio, monaguillo, fútbol, escola nacional, comisión de festas, asociación de veciños, fillos...) vexo, desde sempre e supoño que para sempre, a poderosa mole do Monte Xalo: a silueta do bispo tumbado e o cráter inexistente da dereita, que debuxan unha liña inquebrantable dentro do meu imaxinario particular. Trátase dunha fotografía irrepetible, simbólica, máxica e, por iso, absolutamente real. Desde a adolescencia temén era un lugar ao que ir, ao que sempre se volta, no que estar, no que ser: primeiro en bicicleta, algunhas veces en moto, logo en automóbil, pero nunca andando. Un lugar sorprendente no que pasabamos longas tardes estivais, primaverais, outonais e incluso invernais, onde iamos a ver a neve, onde apañabamos cogumelos co meu inesquecible irmán, onde pasamos algunha noite de festa. Un mundo onde case sempre vai frio...

Fotografía de Moncho Boga, novembro de 2023

Desde este extremo do Val de Veiga, onde o río do Gaiteiro (Valiñas) pasa a engrosar o canle do río Mero; desde estas antigas terras, País de Nendos (bosque sagrado), o Monte Xalo estivo e estará sempre voluminoso e impertérrito, altivo, orgulloso, inefable, formando parte das nosas vidas, como un pétreo xigante silencioso, como unha fronteira do mais alá...

O Monte Xalo é, sen dúbida, unha montaña máxica, sagrada, repleta de lendas, de pedras que falan, de pedras sanadoras, de pedras mouras, de pedras adiviñadoras, pedras mouchas, pedras cantadoras, pedras galleiras. Aquí nacen os ríos Anllóns e Valiñas, aquí albiscamos valores ecolóxicos, arqueolóxicos, etnográficos; evidencias de torres altomedievais, gravuras rupestres e restos megalíticos. 

Fotografía de Moncho Boga, novembro de 2023

As terras altas do Monte Xalo son, desde tempos pretéritos, montes veciñais ou de man común, e os comuneiros están hoxe empeñados en salvagardar os seus valores ecolóxicos, histórico-arqueolóxicos e etnográficos. Hai, ademais,  extraordinarios, incansables e teimudos persoeiros como Lois Vilar Hermida, Manuel Ruibal e David Chas entroutros, que realizan continuos descubrimentos e poñen en valor sen descanso este antigo monte. Efectivamente, cada pedra, cada manancial, cada leira ou braña teñen o seu nome; e tamén falan si se sabe escoitar. Aí van uns cantos alcumes: As Picudas, a Pedra do Vello, a Pedra do Sombreiro, a Pedra dos Corvos, a Igrexa dos Mouros, a  Porta do Inferno, a Pedra do Rastro, a Pedra Gallada, a Pedra do Tesouro, a Pedra da Cadea de Ouro, a Fonte das Meigas, o Castelo de Veiga, a Pena Mazagacha, etc, etc, etc.

Pois ben, nunha penechaira no extremo deste sorprendente paraxe, na parroquia de Santo André de Meirama (Concello de Cerceda), nunha planicie pouco antes do cambio de vertente, que vai caendo case a chumbo cara ao Val das Encrobas e desde onde podemos otear a lagoa artificial resultante do remate da mina de lignitos, no Monte Caroliño, lindeiro coa parroquia de San Román das Encrobas atópase, escondido entre milenarios penedos cheos  das cicatrices dos canteiros, acostada no límite dun eucaliptal, a Pedrafita do Caroliño: tumbada, amosando as súas feridas, pero acompañada doutro pequeno esteo que parece abrazala, sostela pola base, agarimosa.

       

Fotografía de Moncho Boga, novembro de 2023

                                                                                                                                  A espléndida Pedrafita do Caroliño describe sección cadrangular amosando catro caras pero coas arestas moi redondeadas: a sensación é a dun poderoso cilindro que vai diminuindo paulatinamente ata a croa para debuxar unha clara imaxe fusiforme. Chega  a unha lonxitude duns 4 metros (cm. arriba, cm. abaixo) e a anchura máxima das tres caras á vista non excede os 50 centímetros. Finalmente estreitase pouco a pouco, aínda que a parte central da cara da fronte vaise abombando suavemente para, a continuación, ir diminuindo ata chegar a unha especie de escotadura, onde se marca o inicio da parte mais esbelta e estreita, que mide uns 30 centímetros de ancho. O que considero lle outorga carácter megalítico a esta poderosa mole é talvez unha xeira de ringleiras ou acanaladuras que adornan unha das caras á vista: están feitas a xeito de sucos en diagonal na parte mais cercana á croa e dúas mais paralelas que cubren case toda a superficie, colocadas regularmente. Sen facer un rastrexo en profundidade, probablemente hai entre 6 e 10 ringleiras.

Fotografía de Moncho Boga, novembro de 2023

Todas as caras aparecen ben puidas, traballadas, regularizadas, cun aspecto que pode recordar a algún dos ídolos atopados en varios dolmenes galegos, coa escotadura na parte superior: moitos foron considerados como representación do "glande" amosando un nítido aspecto fálico. O significado simbólico inmediantamente aboca a un vencellamento coa fecundidade.

Aínda que en Galicia os especialistas consideraron tradicionalmente que as cazoliñas ou coviñas constituían o único criterio para fundamentar a adscrición crono-cultural das pedrafitas a épocas prehistóricas, desde aquí mantemos que a existencia de cazoliñas non pode ser o único criterio para a devandita adscrición. Maila que na pedrafita do Caroliño as coviñas non se albiscan á vista, consideramos que as acanaladuras, de clara e distinta factura artificial, constitúen un motivo de poderosa suficiencia, definitivo si acaso, para incorporala ao corpus cada vez mais extenso das pedrafitas galegas. Con todo, mais abaixo aportarei outros argumentos para soster esta hipótese.

Fotografía de Moncho Boga, novembro de 2023. Fidel Méndez detrás.

Apoiada no que seguramente é a base do Caroliño aparece outro esteo que mide ao redor dun metro e medio de lonxitude. Trátase dunha pedra moito mais tosca pero que semella de factura artificial: mide 65 cms de ancho na base, 60 na parte media e 33 na parte final ou croa. A simple vista non amosa gravura algunha pero, a pesar diso,  non desgoto a posibilidade de que se trate doutra pedrafita, tendo en conta o contexto. Exemplos de pedrafitas  xuntas, colocadas unha preto da outra, hai documentadas dúas en Galicia: a Pedrafita de Cristal (parece ser que á súa beira había unha outra pequena pedrafita) e  a documentada por Antonio de la Peña González no século XIX quen daba conta de dúas pedrafitas situadas no camiño de peregrinación a Pastoriza e que posteriormente foron destruidas por unha canteira. 

Como estaba a expor antes, a existencia de cazoliñas non pode ser o único criterio para decidir a adscrición dunha pedrafita ao neolítico: é necesario ter en conta toda outra xeira de criterios e/ou regularidades a saber, a orografía, a toponimia, a etnografía, as rutas de tránsito, o contexto tumular, a existencia de gravuras e a forma. 

Fotografía de Moncho Boga, novembro de 2023

Efectivamente, a Pedrafita do Caroliño atópase, como estaba a dicir antes, nunha suave penechaira, á beira de rutas de tránsito primitivas, moi preto dunha necrópole megalítica, ten un aspecto xeral eminentemente fálico e é probable que tivese unha función liminar. Abundando neste eido, a presenza na área inmediata de varias mámoas, de marcos de término (pedra Campaíña) e de petroglifos delimitadores (podomorfo, cazoliña e cruces -ver o enlace co blogue arqueotoponimia) son sinais indiscutibles que nos levan a considerar a adscrición do Caroliño a época megalítica. E dicir, a existencia do lindeiro, como delimitador espacial neses emprazamentos, nos que as pautas son semellantes e coincidentes cos dos túmulos, sendo aínda hoxe en día límites parroquiais, son e deben ser criterios que poden e deben axudar a imaxinar a súa antigüidade, a súa  adscrición, así como a entender un pouco mais un mundo, unha época que xa non é e que xamais voltará a ser.

Fotografía de Moncho Boga, novembro de 2023

Para rematar, seguindo as inesperadas e fecundas contribucións de Dolores González de la Peña, no seu blogue arqueotoponimia, vou a incorporar unha análise moi atractiva e produtiva. Considera que esta zona do Monte Caroliño atópase rodeada dun complexo toponímico que abonda na devandita adscrición crono-cultural: as Brañas do Torreiro, o Rego das Lamas Maiores, o Coto das Arcas, as Pedras Campaíñas e a Pena Negra. Ademais, sostén  que a base etimolóxica de "caroliño" procede do latino "quadram" que ven a nomear un marco, unha pedrafita ou menhir, "por estar o esteo traballado nas súas catro caras". Por iso conclúe que a pedrafita que nos ocupa non só é megalítica senon que probablemente motivou o orónimo para referirse ao  pequeno outeiro no que se empraza (Monte Caroliño).

Para finalizar, unha consideración, un pensamento moitas veces repetido: as pedrafitas, noutrora sistemáticamente esquecidas, xa entraron con personalidade propia a formar parte insoslaiable das variadas manifestacións do megalitismo galego. Neste senso a Pedrafita do Caroliño ben a supoñer un paso cualitativo de extraordinaria importancia no conxunto das nosas pedrafitas.

A pedrafita-menhir do Caroliño foi descuberta por Manuel Ruibal.

Saúde, sorte e libros!!!

En Sigrás, no Nadal de 2023.

PARA SABER BASTANTE MAIS:

https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=O+Caroli%C3%B1o

Victoria Villoch Vázquez: "Un nuevo Menhir en Cristal". Rev. Gallaecia 1998.

Ramón Boga Moscoso: "Dolmenes de Galicia". Ed. Baía, 1996.

Alberte Alonso Fernández: "O uso das pedrafitas no Neolítico galego. Estudo das Pedrafitas de Observación Astronómica e das Pedrafitas Fálicas". Monografías da Sociedade Antropolóxica Galega, Nº 1. SAGA 2014.

Marcos Martinón Torres: "Los megalitos de término. Crónica del valor territorial de los munumentos megalíticos a partir de las fuentes escritas". Trabajos de Prehistoria, 2010.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

https://www.barciaxalo.gal/2023/08/blog-post_8.html

COORDENADAS

43.2152013,-8.436104,17