ANTA-DOLMEN DE MUNIXEITO. Santa Baia de Maus de Salas, Muíños.

ANTA-DOLMEN DE MUNIXEITO. ENCORO DE MAUS DE SALAS. 

"Hicieron un túmulo en memoria de Gunnar y lo enterraron a él sentado dentro del túmulo. Rannaveig no quiso que metieran la alabarda en el túmulo, dijo que sólo podría cogerla quien deseara vengar a Gunnar."

"Saga de Nial". Prólogo, traducción y notas Enrique Bernárdez. Ediciones Alfaguara, 1986. Madrid.

Debuxo idealizado da Anta de Munixeito. Moncho Boga, 2024.
Ao fondo, a Casola do Foxo.

LIMIAR

Si algún lugar na nosa terra, entre os moitos que hai, merece o calificativo de ruta sagrada, máxica ou lugar de mortos, ese é  o mítico Val de Maus de Salas, no concello limiano de Muíños. Hoxe o Val do Salas está anegado por un encoro, pero, en época de grandes secas, queda a vista o que realmente é: un auténtico VAL DA MORTE. Val da Morte pola inxente cantidade de enterramentos megalíticos que aínda se están a conservar. Pero ademais as antigas tradicións da bisbarra, a arquitectura, as construcións adxetivas, a etnografía, a natureza, os relatos lexendarios..., contribúen de maneira contundente a debuxar un microuniverso de características case únicas. 

Vista Xeral de Maus de Salas e do Encoro do mesmo nome.
Foto de Quincemil, "vivir escapadas".

O Val do Salas é por iso unha das estacións megalíticas mais impresionantes da xeografía mítica e real da Terra Galega. Só nesta área hai catalogadas mais de 50 mámoas e, a mais grande das que permanecen boa parte do ano asolagadas, coñécese co nome de   Anta de Veiga de Maus de Salas.

Santa Baia de Maus de Salas.
Fotografía Fronteira Esquecida Limia-Lima.

Sen entrar en detalles, os estudos ao redor do megalitismo nesta extraordinaria comarca foron comenzados por Florentino Cuevillas, pero o pulo e o salto en cantidade e calidade na prospección, catalogación e escavacións arqueolóxicas, prodúxose sobre todo polos traballos de José María Eguileta Franco nos anos oitenta e noventa do século XX. A partires de aí, as cousas comezaron a rodar, tanto nos estudos científicos e arqueolóxicos como no auxe turístico. A formacíon do Parque Natural Reserva da Biosfera (transfonteirizo) Gerês-Xurés foi un paso fundamental para este feito.

Vista do Encoro de Mau de Salas
desde a riveira de Requiás.
Fotografía de Moncho Boga.

A Baixa Limia é unha comarca ben definida e debuxada polo val e polo percorrido serpenteante do río Limia, río mítico onde os haia, río do Olvido. Conforma un dos grandes vales independentes da Galicia interior e ocupa os concellos de Lobios, Entrimo, Muíños, Lobeira, Bande e Calvos de Randín.

A ANTA-DOLMEN DE MUNIXEITO (M1)

Nun pequeno espolón, emprazado na aba occidental do val do regato de Lobeira (debedor do río Salas), atópanse os restos dunha fermosa cámara megalítica coñecida pola nome de Dolmen de Munixeito.

Anta-dolmen de Munixeito.
Fotografía de Cándido Rico en http://megalitos.arqueoloxico.com/

Xa hai moitos anos que coñezo esta especial comarca, e este epecial lugar dominado polo Encoro do río Salas. Sempre  que me acheguei por eses lares, onde o mundo se chama fronteira (de vivos e de mortos), digo sempre como curiosidade, atopei unha familia de perdices campando á beira da Anta Casola do Foxo.

Anta-dolmen de Munixeito.
Fotografía extraida do blog megaliticia

Para chegar, despois do Foxo do Lobo e da Casola do Foxo, hai que seguir a estrada asfaltada ata o primeiro desvío á dereita: a Mámoa atópase sinalizada pero é necesario o XPS , posto que está un pouco alonxada da devandita pista.

Anta-dolmen de Munixeito.
Fotografía extraida do blog Xoán Arco da Vella.

Estruturalmente pódese asdcribir ás cámaras de tipo alongado e talvez tamén abertas, como as describe Eguileta Franco. Está a conservar sete esteos que posiblemente estean no seu lugar orixinal, malia que bastante removidos. Aínda así pódese apreciar a colocación dos esteos imbricados para soster a súa estrutura orixinalmente. 

Planta da Anta de Munixeito.
Versión propia a partir de Eguileta Franco.

UNS POUCOS DOS MOITOS RECURSOS RECOMENDABLES NA BAIXA LIMIA

Que recomendar para unha visita a esta histórica comarca? Talvez o itinerario megalítico sinalizado como ruta? Ou ben os numerosos restos romanos espallados por todo o territorio: Aquis Querquennis, Portela do Home, Aquis Originis, Itinerario XIX de Antonino, o Conxunto de miliarios? Ou senon Santa Comba de Bande?

Igrexa prerrománica de Santa Comba de Bande.
Fotografía de: https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/5282/igrexa-monacal-de-santa-comba-de-bande?langId=es_ES&tp=8&ctre=31

Os Baños de Bande, os Baños do Río Caldo, os restos de castelos, de foxos de lobos, os roteiros naturais, os conxuntos etnográficos, as construcións adxetivas... A verdade, non sabería por onde empezar.

Aquis Originis
https://patrimonionatural.xunta.gal/es/baixa-limia-serra-xures

Pero si que vos podo recomendar o edificio da Porta Parque, que amosa unha exposición adicada á auga e oferta un percorrido polos variados emprazamentos do Parque Natural Baixa Limia Serra do Xurés, no que a auga é o fío condutor. Dentro deste edificio atópase a Aula de Arqueoloxía do Megalitismo do Val do Salas e da Serra do Leboreiro. Como curiosidade, en toda a comarca hai catalogados mais de 200 monumentos megalíticos.

Aquis Querquennis
https://patrimonionatural.xunta.gal/es/baixa-limia-serra-xures

É interesante subliñar o salto en calidade do Parque Natural, creando nos últimos anos seis centros de interpretación baixo a denominación de "Portas" da reserva. Son as seguintes:

-Porta de Bande: Centro de Interpretación de Aquis Querquennis, Porto Quintela.

Centro de Interpretación Porta do Xurés, Bande.
https://www.portasxures.es/bande/

-Porta de Muíños: Centro de Interpretación da Auga e do megalitismo.

Centro de Interpretación Porta de Muíños.
Fotogrrafía: https://www.portasxures.es/muinos/

-Porta de Calvos de Randín, Santiago de Rubiás: O Couto Mixto.

Centro de Interpretación do Couto Mixto.
Fotografía: https://www.portasxures.es/calvos-de-randin/

-Porta de Lobios: Centro de Interpretación da Flora.

Porta de Lobios.
Fotografía:
https: //www.portasxures.es/muinos/

-Porta de Entrimo: Centro de Interpretación da Xeoloxía e da Paisaxe.

Porta de Entrimo.
Fotografía: https://www.portasxures.es/muinos/

-Porta de Lobeira: Centro de Interpretación da Etnografía.

Porta de Lobeira.
Fotografía: https://www.portasxures.es/muinos/

En Sigrás, nun día borrascoso do outono de 2024.

Saúde, libros e moita sorte!!!!!

BIBLIOGRAFÍA FUNDAMENTAL

J. Mª Eguileta Franco: "As mámoas dos Concellos da Baixa Limia". Aportación al Catálogo de monumentos tumulares de la Comarca. CUADERNOS DE ESTUDIOS GALLEGOS, Tomo XLI, Fascículo 106, Santiago 1993-94 CSIC.

Libro-Guía. Eguileta Franco, J.M. e Cabo Rodríguez, C., "Muíños Arqueolóxico: os megalitos de Muíños", 27 pp. Ourense, 1994.

https://megaliticia.blogspot.com/2017/05/mamoa-de-munixeito.html

http://www.xoanarcodavella.com/2018/04/dolmen-casina-da-moura-maus-de-salas.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-megalitica-as-maus-de-salas-muinos-13320025/photo-8218415

https://www.concellomuinos.com/aulaarqueol%C3%B3xicadomegalitismodo

https://www.elespanol.com/quincemil/vivir/escapadas/20211004/as-maus-salas-aldea-pintoresca-baixa-limia-ourense/616939580_0.html

https://www.reservabiosferageresxures.eu/sites/default/files/2022-12/folletorutas.pdf

https://unviajecreativo.com/serra-do-xures-que-ver-parque-natural-baixa-limia/

https://gl.wikiloc.com/rutas/sendeirismo/espana/galicia/maus-de-salas

https://www.blogger.com/u/1/blog/post/edit/8441542851340460340/7667455884200591204

https://fronteiraesquecida.eu/fichas/maus-de-salas-centro-de-actividades-de-montana/

https://patrimonionatural.xunta.gal/es/baixa-limia-serra-xures

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/9607/baixa-limia-serra-do-xures?langId=es_ES&tp=1&ctre=2

https://i.pinimg.com/originals/77/86/e1/7786e16d0f8064cd8564130f5ceb1f6b.jpg

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/5282/igrexa-monacal-de-santa-comba-de-bande?langId=es_ES&tp=8&ctre=31

https://concellobande.com/es_es/lugares-para-descubrir/

https://www.concelloentrimo.es/que-ver/

http://www.calvosderandin.com/webjoomla/index.php/es/turismoesp/que-ver

https://www.lobios.org/ga/turismo/

http://www.lobeira.es/es

PEDRAFITA-MENHIR CRUZ DE BASCUAS. San Salvador de Parga, Guitiriz

PEDRAFITA-MENHIR CRUZ DE BASCUAS

Sospeitosos Habituais-2

"¿Quién duda que vive, recuerda, entiende, quiere, piensa, conoce y juzga?; puesto que, si duda vive; si duda, recuerda su duda; si duda, entiende que duda; si duda, quiere estar cierto; si duda, piensa; si duda, sabe que no sabe; si duda, juzga que no conviene asentir temerariamente. Y aunque dude de todas las demás cosas, de éstas jamás debe dudar; porque, si no existiesen, sería imposible la duda."

Agustín de Hipona, "Tratado de la santísima trinidad", l X, cap. 3 (en C. Fernández, "Los filósofos medievales". Selección de textos, BAC, Madrid 1989, vol. 2, p. 422).

Pedrafita-Menhir de Bascuas, segundo
versión idealizada de Moncho Boga, 2024.

Sen lugar a dúbidas (dubido, sen dúbida), a priori, despois da correspondente incoación do expedente para dilucidar a súa culpabilidade, considero o meu deber, con todo o peso da subxectiva autoridade que me confiren os desexos, proceder a declarar culpable da súa adscrición ao extraordinario universo das pedrafitas galegas, con todas as da lei,  o Cruceiro de Bascuas como "pedrafita-menhir", sen dúbida.

Os antecedentes son os que a continuación vou a expoñer, deixando falar ás testemuñas, oindo a profunda fala das pedras, fala que discorre a través da inmensidade dos tempos.

Camiño de acceso á Cruz e á Ermida de Nosa Señora de Bascuas.
Foto de Moncho Boga.

Atópase encravada moi preto da ermida da Nosa Señora de Bascuas, lugar da parroquia de San Salvador de Parga, no Concello de Guitiriz. Aínda a finais do século XIX chegaban peregrinos e, no día de San Marcos, procedíase á bendición de terras e animais, talvez para celebrar a chegada da primavera, rogando para que as colleitas fosen abondosas e pedindo pola saúde do gando.

Ermida da Nosa Señora de Bascuas.
Foto de Moncho Boga, 2024.

Coñecín este máxico lugar a partir dunha entrada do fenomenal blogue de Dolores González de La Peña denominado arqueotoponimia, quen me proporcionou  novedosas consideracións para interpretar o horizonte megalítico desde outras e variadas perspectivas, que veñen a complementar as existentes. 

Outra vista da Ermida, rodeada de carballos.
Foto de Moncho Boga, 2024.

O emprazamento debuxa unha liña do tempo que engade a Cruz, a Ermida (cunha estela funeraria romana reaproveitada) e o Castro de Monelos, feito importante para a contextualización deste singular elemento. 

A Cruz de Bascuas, vista frontal. 
Foto de Moncho Boga, 2024.

A Cruz que me ocupa hoxe está traballada, esculpida, nun só bloque de pedra granítica, polo que eu tamén considero (seguindo a Castelao) que ben puidera ser unha pedrafita reutilizada polo cristianismo: labrada novamente de forma cruciforme. Por eso non se pode desbotar a posibilidade de que se trate dunha antiga cruz dos camiños, tamén de orixe non cristiana. Estes monolitos, esteos, chantos, ás veces cunha cruz apenas esbozada, son probablemente figuras antropomorfas de época prehistórica e dicir: sospeitosos habituais, culpables confesos. 

Detalle da  Cruz de Bascuas.
Foto de Moncho Boga, 2024.

En Galicia, como xa sinalou Castelao ou como ben clarifica Dolores González de la Peña, temos moitos e variados exemplos: Pau da Vella, Cristo da Lagoa, Cruz do Campo, Mazaira... Precisamente, segundo Dolores, no seu tan admirado blogue, son o que se coñecen como HERMAE: as características e sempiternas "herma antropomorfas" que adoitan situarse nos cruzamentos e que posteriormente evolucionaron ao cruceiro cristiano. 

Outra vista frontal. 
Foto Moncho Boga, 2024.

As hermae refírense ao piar cadrado de pedra sobre o que se colocaba un busto nos camiños, normalmente de Hermes: a súa era unha función apotropaica, e dicir, de proteción contra os malos espíritus, os enimigos, os facinerosos... Era o deus mensaxeiro, mensaxeiro dos deuses, deus das fronteiras e dos viaxeiros; era tamén o encargado de guiar as ánimas cara ao inframundo, ao Hades. Penso e manteño que estas pedrafita-estelas antropomorfas estaban a cumplir a mesma misión-función que o Hermes da mitoloxía clásica. 

Vista lateral. 
Foto Moncho Boga, 2024.

Como veremos mais abaixo a inscrición que alude aos deuses Manes, aqueles que eran considerados as ánimas dos mortos errantes que transitaban eternamente dun lugar a outro..., aquí as hermae, o deus Hermes-Mercurio dos clásicos, personalizado na cruz, sería o encargado de acompañar estas almas ao inframundo.

Vista lateral. 
Foto Moncho Boga, 2024.

A pedrafita-menhir acada mais de dous metros de altura, con sección casi rectangular e mais grosa na base, e vaise estreitando pouco a pouco ata a intersección cos brazos do cruceiro. Estes debuxan unha forma lixeiramente patada e son un pouco mais longos que o cumio. Ao seus pés, unha pía. A uns poucos metros nace unha fonte que se atopa encofrada (outra liña de investigación sería o emprazamento no lugar de nacimento dun río...) Todo o terreno onde se empraza a pedrafita-menhir é unha gran braña.

 

A Cruz vista desde o camiño da ermida.
Foto Moncho Boga, 2024.

Neste momento podemos considerar e consideramos, con todas as dificultades explicativas que conleva, que a súa situación preto da Ermida e do Castro de Monelos, foi un preciso e programático intento de cristianización dun lugar de culto pagano anterior, talvez desde a prehistoria. Ademais, deste xeito pódese subliñar e coaligar co deus mensaxeiro, porque posiblemente este fose un cruzamento importante de camiños, ruta transitada desde sempre e vencellada ao xacemento castrexo, que reflicte o medo eterno daquel que camiña. 

Outra perspectiva coa pía.
Foto Moncho Boga, 2024.

Por todo iso, hai que relacionar a Cruz de Bascuas, inevitable e necesariamente, coa Ermida próxima, como dicía antes. Esta vella Cruz, no Campo da Festa, está vencellada con todas as tradicións da romaría que se celebraba na Ermida: pedrafita reconvertida en cruz que acompaña-vixía-custodia unha pía de augas con propiedades milagreiras para cumplir desexos. O ríto consiste en arroxar unha miga de pan na pía  (este ritual xa está atestiguado por Martiño de Dumio no século VI) colocada aos pés da Cruz e, si non se afunde, as cousas irán ben e cumpliranse os desexos; si se afunde, as peticións desgraciadamente non se estarán a cumplir. 

Precisamente é unha costume bastante corriente (sobre todo na Idade do Ferro dos celtas atlánticos) o feito de deixar migas de pan nas fontes dos lugares sagrados, dos santuarios. Esa ofrenda á auga pode ser unha ofrenda á divinidade que vive na auga destas fontes: a auga é a forma de acceso ao alén, un medio de transporte. A que mora nas augas (segundo Albalat) é unha conductora, unha psicopompa. O forte aspecto funerario dos santuarios precisa este feito: si se pode evitar a enfermedades, a morte, o acto de ofrecer o pan ao deus é para que se conteña no seu afán psicopompo. O vencellamento, a unión entre a auga, o alén e a curación parece transparente e dicir, un trato coa divinidade para que consinta en ceder á víctima. Deste xeito, a Cruz-menhir-pedrafita de Bascuas pódese interpretar dedesde o Hermes-Mercurio, herdeiros probablemente de tradicións moito mais antigas e que en Galicia, increíblemente, chchegaron ata hoxe.

A ERMIDA-MUSEO DA NOSA SEÑORA DE BASCUAS.

A capela-ermida da Nosa Señora de Bascuas é hoxe un pequeno e curioso museo de arte sacro, enclavado no medio da "nada": nel custódianse en exposición permanente diversas vestimentas relixiosas, pinturas murais, exvotos, imaxinería, cruces e moitas chaves. Sobre todo destaca a chamada "Chave de Bascuas" que non abre portas, senon que abre a porta da sanación: era e é o método para marcar, coa chave ao roxo vivo, tanto a animais como a persoas que sufrían-sufren a doenza da rabia. 

Unha chave de pedra no museo da ermida.
Foto Moncho Boga, 2024.

Potente ensalmo o da chave, que temos que  conectar coa Pedrafita-Cruz do campo da festa en relación a todas esas tradicións: a pedrafita reconvertida en cruz  cunha pía chea de auga bendecida,  con propiedades adivinatorias ou mais ben para cumprir todos os desexos e ilusións. É por iso que a pedrafita, preto dun posible cruzamento e dun manancial, fai de faro protector, como símbolo máxico, para atender aos camiñantes de todas as épocas. Supoño que o desexo da miga de pan era un complemento, por si a marca a ferro candente da chave non fose suficiente.

A pía milagreira.
Foto Moncho Boga, 2024.

Manteño, como hipótese, que a construción  da ermida nese lugar precisamente, non é mais que un dos constantes intentos do catolicismo para cristianizar un lugar de poderosas propiedades e fenomenales-poderosos deuses paganos, un  reaproveitamento dese lugar sacro, cousa que non conseguiran nin con excomunións nin con penas de morte. Polo tanto o rito continuou sendo o mesmo pero baixo a vestimenta dunha nova relixión. 

As chaves... Fotografía de Galicia Pueblo a Pueblo.

Para concluir, na ermida de Bascuas estase a conservar unha estela romana reaproveitada como lintel na porta que da acceso desde a capela á sacristía. Trátase dunha estela funeraria (s. III) que amosa sobre a inscrición o círculo solar, a media lúa e varios círculos dispostos simetricamente. A inscrición traducida (segundo versión de Xabier Moure): "Consagrada aos deuses Manes. Severina morta á idade de 91 anos".

Estela funeraria de Bascuas.
Fotografía de Xabier Moure en O Noso Patrimonio.

En definitiva, este emprazamento co Castro de Monelos, a Cruz Outa, a estela romana e a ermida, estanos a falar elocuentemente dun lugar máxico, dun lugar de transo e de ocupación desde a prehistoria, pasando pola Idade do Ferro, a romanización, ata épocas históricas..., un lugar sagrado, místico, desde sempre e para sempre; os mesmos ritos pero con distintos saios.

Outra vista da Ermida.
Foto Moncho Boga, 2024.

ALGUNHAS COUSAS QUE VISITAR EN TERRAS DE GUITIRIZ

O Concello de Guitiriz pódese considerar a porta de entrada á  comarca de Terra Cha desde o occidente, desde unha boa parte do Golfo Ártabro, facendo de límite natural entre as actuais provincias de A Coruña e Lugo. Neste característico e singular lindeiro exténdense, ao oeste de Guitirirz, a Serra da Loba e o Cordal de Montouto (terras de megálitos e antigas tradicións); polo sur, a Serra da Cova da Serpe.

Cova da Serpe. Foto: 
vi-ruta-btteiros-cova-da-serpe-cicloturista

O Concello componse de 18 parroquias e, entre os moitos recursos culturais a destacar, pola súa singularidade, a Feira de Parga cos seus tradicionais pendellos, a carballeira na que se empraza e o paseo  fluvial..., así coma os restos da Torre medieval de Parga. Unha mención particular para o paseo fluvial que leva ata a Ponte e ermida medievais de San Alberte. 

Ponte de San Alberte. Foto: 
Xoán Arco da Vella, blog.

No Buriz, perto de Bascuas, hai que sinalar o extraordinario petróglifo das Calzadas ou do Buriz, gran penedo abombado cuberto de cazoliñas  e cadrículas que poden representar a porta de entrada ao alén.

Petróglifo das Calzadas ou do Buriz. Foto: 
La Iberia Mágica, Blog.

As augas termais que "infestan" o territorio seguen a atraer usuarios, sendo esta unha estación termal famosa desde tempos pretéritos. Chegou a haber dous balnearios e diversos mananciais ao aire libre. Nun deles, en Pardiñas, celébrase, desde hai mais de 40 anos, o Festival Internacional Folk...

A Feira de Parga. Foto: 
La  Voz de Galicia.

Para rematar incidir que por estas impresionantes terras transcurre a ruta xacobea denominada Camiño Norte de Santiago.

Moncho Boga, en Sigrás, esperando cousas. 2024.

Saúde, sorte e moita lectura!!!!

PARA UN SABER PROVEITOSO E FECUNDO

https://arqueotoponimia.blogspot.com/2022/03/castro-monelos-bascuas.html

http://onosopatrimonio.blogspot.com.es/2011/07/romanizacion-de-galiza.html

https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/2019/12/nosa-senora-de-bascuas-guitiriz.html

https://turismo.concellodeguitiriz.com/

https://turismo.concellodeguitiriz.com/parroquias/san-salvador/#conoce

https://www.elprogreso.es/articulo/a-chaira/capela-museo-bascuas-chave-porta-que-custodia-tesouros/202201172046331552209.html

https://es.wikiloc.com/rutas-mountain-bike/vi-ruta-btteiros-cova-da-serpe-cicloturista-111011135/photo-71545808

http://www.xoanarcodavella.com/2016/07/ponte-de-san-alberte-rio-parga-guitiriz.html

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/2020/11/18/facer-feira-e-da-traballo-enorme/0003_202011L18C5992.htm

https://iberiamagica.blogspot.com/2016/08/petroglifo-de-las-calzadas-o-buriz.html

Blanca M. Fernández-Albalat: "Las rutas sagradas de Galicia".

PEDRAFITA-MENHIR DA BIGHOIA. Codeseda, A Estrada.

PEDRAFITA-MENHIR DA BIGHOIA. 

"Todo ser humano es parte de la naturaleza, y su bienestar radica en vivir en armonía con ella."

Baruch de Espinoza

Debuxo versión idealizada de Moncho Boga, 2024.

A inopinada pedrafita da Bighoia (ou Vighoia) atópase nunha leira alcumada precisa e casualmente A Bighoia, e foi inventariada e estudada, en primeiro termo, por Calros Solla, integrante do espectacular Colectivo Capitán Gosende, outro dos grupos que, espallados pola nosa terra, adican boa parte do seu tempo a defender e protexer, dar a coñecer, unha gran parte do patrimonio galego que doutro xeito estaría abocado á desaparición. Outro nome polo que se coñece é Pedrafita de Casadeabaixo, que foi o lugar onde apareceu formando parte dun muro de peche da finca.

Silvia Pampín Faro de Vigo

Cando tiven noticia deste nova pedrafita, aló polo ano 2018, e cando comencei a investigar e informarme sobre as súas características e sobre as circunstancias do seu achado, non puiden mais que admirar e asombrarme da capacidade de supervivencia das nosas pedrafitas, que van aparecendo no momento oportuno, nun momento no que aínda teñen algunha oportunidade de sobrevivir: aletargadas, mimetizadas nos muros, escondidas nos montes inaccesibles, enterradas ás veces, confundidas con marcos..., e de repente aparecen, renacen espléndidas, como dando a entender que estes fillos probes do megalitismo galego tamén están aí. E falan...

Foto de Luis Soto en La Voz de Galicia

As peripecias deste xa non tan nova pedrafita foron contadas polo miudo por  Calros Solla e Luis Porto, polo que non me vou estender na explicación dos feitos. Simple, breve ou tan só, vou contar que a familia de Casadeabaixo, logo de varios cambios de lugar, decatáronse das características físicas que semellaban facer da pedra un elemento singular, posto que cando formaba parte dos muros estaba perfectamente camuflada. Foi entón cando avisaron a Solla e aos membros do Colectivo Capitán Gosende para que fixeran unha valoración do  achádego. Solla, en diversos xornais e na páxina web Historia de Galicia, fixo unha completa descrición da pedrafita e dos avatares que posibilitaron o seu descubrimento. 

Fotografía de  Calros Solla
na web Historia de Galicia

En efecto, a pedrafita da Bighoia ou de Casadeabaixo non fixo mais que viaxar ao longo dos anos, dos séculos, dos milenios: si os primeiros estudos de Calros Solla se verifican, esta orgullosa  pedra antropomorfa pasou da Cruz da Grela a Casadeabaixo e aí andivo trasneando dun muro a outro ata que os donos da casa decatáronse das raras peculiaridades deste  esteo que semella andivo escondéndose, tímido e temeroso, para pasar desapercibido. Luis Porto, na páxina web www.codeseda.com, tamén elabora un descriptivo artigo aportando novos datos.

Fotografía de Luis Soto en
www.codeseda.com

En varios xornais galegos apareceu a nova firmada por Solla no ano 2018.  Relataba que se trataba dunha pedrafita con rasgos antropomorfos con cabeza e pescozo, cara con ollos, boca, nariz e ata buratiños para sinalar as orellas.

As medidas totales desde o chan ata a croa acadan o metro e vinte centímetros, calculando outro metro enterrada no chan, polo que o tamaño total acadaría os dous metros e vinte centímetros. En palabras de Solla:

"Tomando como referencia a anatomía humana, a cabeza da figura posúe unhas dimensións de 25 cms de alto, 20 cm de perfil e 12 cms de frente. Por debaixo da fendedura do pescozo, o resto do corpo visible ten as seguintes dimensións: 95 cms de alto, 25 cms de costado e 15 cms de peito/espalda".

Foto de Luis Porto, de codeseda.com.

Engade que, no que semella a espalda, atópase o elemento mais destacado da pedrafita: o que ten todas a trazas de ser unha cabeleira rizada.

Pero ademais, todas as caras da pedrafita están cubertas de cazoliñas ("coviñas"), contabilizándose 37 destes elementos: a partir da constatación da presenza das cazoliñas, diversos arqueólogos corroboraron sen lugar a dúbidas a súa adscrición ao neolítico (ou polo menos á prehistoria), posto que este é o principal criterio que a arqueoloxía considera para darlle carta de natureza prehistórica a todos estes solitarios e humildes esteos.

 Fotografía de Calros Solla
na Web Historia de Galicia

Como colofón a este pequeno "refrito" de informacións verídicas, aínda dispoñemos de munición adicional para intentar contextualizar unha peza que agora mesmo está sen dúbida descontextualizada. As pistas, proceden das investigacións  de Luis Porto. A presenza da Cruz da Grela a uns cantos metros de Casaldeabaixo, e que pertenceu noutras datas á familia deste lugar, está fincada  enriba dunha gran pedra cuberta de cazoliñas, o que pode levarnos, e nos leva, a considerar que ese sería o lugar orixinal da pedrafita, como indicador no cruzamento de camiños así como fito anunciador da necrópole megalítica cercana. Por iso mantemos, con Solla e Porto, que a hipótese mais plausible é que a pedrafita da Bighoia está vencellada á necrópole megalítica emprazada antes da Cruz da Grela. Os propietarios, descendentes de canteiros, opinan que ao considerar a pedrafita como unha excelente e apropiada columna para un peche de fincas, a trasladaron de lugar e  fincaron como sustituta a coñecida como Cruz da Grela.

ALGUNHA COUSAS MAIS PARA COMPLETAR A VAXE A CODESEDA

Codeseda é unha das 51 parroquias que conforman o Concello de A Estrada, casi no corazón de Galicia. Os elementos histórico-artístico e naturais son inxentes tanto en canto a calidade como a cantidade, de xeito que é imposible neste pequeno foro recomendar algo porque non nos chegaría o día, nin a semana, nin o mes para achegarnos siquiera un anaquiño aos múltiples tesouros do Concello capital da Terra de Tabeirós.

Quedan aí, estes tres argumentos que vos poden servir de pista cara a outros moitos:

Igrexa de orixe románica de San Xurxo de Codeseda.
Fotografía de codeseda.com

Cruz da Grela.
Fotografía de codeseda.com

Fervenza das Quintas.
Fotografía de codeseda.com

Saúde, sorte e literatura!!!!!

En Sigrás, preparándonos para o outono de 2024.

PARA MAIS E XERAL COÑECEMENTO

https://codeseda.com/?s=menhir+da+bighoia

https://www.tabeirosmontes.com/arquivo.html

https://www.facebook.com/capitangosende/

https://historiadegalicia.gal/?s=Menhir+da+Bighoia

https://historiadegalicia.gal/2018/06/achado-un-menhir-antropomorfo-na-estrada/

https://www.galiciaconfidencial.com/noticia/74880-aparece-suposto-menhir-forma-humana-estrada

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deza/a-estrada/2018/06/23/menhir-codeseda/0003_201806D23C59910.htm

https://www.farodevigo.es/deza-tabeiros-montes/2021/01/26/menhir-da-casadeabaixo-pieza-culto-31133134.html

https://www.farodevigo.es/deza-tabeiros-montes/2018/06/30/pedrafita-codeseda-petroglifo-quireza-15955397.html

https://codeseda.com/camino-medieval-portugues-de-santiago-portugal-a-estrada/

Codeseda.com