ANTA-DOLMEN CHAN DE ARMADA 1. Santo Tomé de Piñeiro, Marín.

ANTA-DOLMEN CHAN DE ARMADA 1

SENDA DAS MÁMOAS DE MARÍN VII

"Todo lo que hay ha existido siempre. Nada puede surgir de la nada. Y algo que existe, tampoco se puede convertir en nada." 

Parménides de Elea

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

A primeira vez que viaxei á Península do Morrazo na busca das increíbles antas que aínda se conservan na súa penechaira, esa primeira vez, dicía, buscaba unha anta denominada Chan de Armada que posuía unha gran cámara, unha pedra cobertora poderosa e un corredor desenvolvido. Isto foi en setembro do ano 1991. Dúas pistas segaban a mámoa por varias zonas, malia iso, a anta era dunha beleza  extraordinaria, un prototipo dolménico, un paradigma dentro do horizonte megalítico galego.

Versión de Moncho Boga a partir de Fernando Carrera Ramírez.

A segunda vez debeu ser nos primeiros anos do século XXI, e a anta estivera a sufrir cambios sustanciales en canto ao desenvolvemento de traballos de acondicionamento e posta en valor que duraron varios anos e que consistiron no acodicionamento arqueolóxico e ambiental dentro do desenvolvemento dunha Ruta de Mámoas do Morrazo. Creo recordar que por aquilas datas todavía conservaba a tampa que se supoñía  postiza.

Sección da anta  Chan de Armada 1.

A terceira vez que me acheguei por estes fermosos recunchos das Rías Baixas, foi nunha escursión de varios días, a finais da década de 2010. Por suposto, achegueime a contemplar de novo, unha vez mais, os cambios que se viñeran producindo ao longo dos anos, tanto nas mámoas como na contorna natural. Neses tempos a mámoa 1 da Chan de Armada xa amosaba a imaxe que hoxe podemos contemplar e admirar e, por suposto, sen tampa ou pedra cobertora, que daquila sospeitábase que non era a orixinal. Xa veremos como esa consideración trocou co discorrir do tempo.

Fotografía de Moncho Boga, setembro de 1991.

Noutro orde de cousas, a presente anta-dolmen mámoa 1 da Chan de Armada emprázase no arrinque meridional do paso natural da Chan de Armada, case no tramo final da aba norte de Outeiro ddos Loureiros.

Para chegar débese coller a estrada PO-313 Marín-Moaña ata chegar ao alto da Cruz de Maceiras, logo de percorrer uns nove quilómetros e medio. De seguido, coller a estrada CF-401 á esquerda e, despois de pouco mais de tres quilómetros, aparece a intersección na que hai que coller outra vez á esquerda ata chegar ao lugar da Chan de Armada, a uns quinientos metros.  Á dereita, a preto de sesenta metros, atópase a Anta.

Outra versión de como chegar do ano 1997: desde a Lagoa de Castiñeiras tómase a pista forestal que vai a Domaio. Aos oito quilómetros hai que coller o camiño que segue á esquerda. A anta atópase a uns cincuenta metros. Malia a "seguridade" para chegar que aseguran estás descricións, recomendó encarecidamente enoregar o XPS.

Fotografía de Moncho Boga, setembro de 1991. Pódese
apreciar a tremenda pista forestal que pasaba á beira xusto da 
cámara, ocultando totalmente a mámoa por esa parte do norte.

A mámoa, como se pode constatar polas fotografías do ano 1991, estaba prácticamente sepultada polo paso das pistas forestais, necesarias en efecto, pero que ben podían respectar un elemento arqueolóxico sobradamente coñecido,  e separala uns cantos metros. A cámara, á vista, foi descuberta ou destapada polas escavacións arqueolóxicas de Sobrino Lorenzo-Ruza na década de 1950.

Escavacións do ano 2008 a cargo de J. C. Castro Carrera.

A estrutura arquitectónica megalítica ou anta atópase inserida na mámoa e desenvólvese a través dunha cámara adscrita á tipoloxía do tipo poligonal con corredor de acceso desenvolvido e orientado. Está composta por trece chantos e unha particularidade significativa é que os esteos non son de granito, senon de xisto, feito se cara vencellado ao predominio da rocha metamórfica propia do complexo xeolóxico Vigo-Pontevedra.

Fotografía do blogue ahoradosmouros.blogspot.com, 2012.
Nestas datas aínda estaban sen limpar as pintadas vandálicas.

Os trece chantos que está a conservar (probablemente non falta ningún da estrutura orixinal) destribúense do seguinte xeito: nove conforman a cámara poligonal, catro desenvolven o corredor de entrada (orientado ao suleste, como adoita ser habitual) e unha na cuberta que, ata agora, supoñíase engadida tras a escavación de Sobrino, como elemento alleo á estrutura orixinal.

Os esteos-chantos-ortostatos eríxense imbricados e apoiados uns cos outros, a partir do gran chanto da cabeceira, cunha altura decrecente desde o oeste (entre un metro e noventa centímetro e os dous metros) cara ao leste, cunha altura dun metro e medio.

No ano 2015 a prensa denunciaba o estado de abandono da anta.
Fotografía, La Voz de Galicia.

Malia que gran parte da masa tumular quedou totalmente arrasada e/ou sepultada debido á apertura da pista forestal que levaba ao Outeiro dos Loureiros, sabemos hoxe que a mámoa era e é un túmulo de grandes proporcións: o diámetro do eixo leste-oeste medía ao redor de vintecinco metros e vinte metros para o eixo norte-sul. A altura máxima non sobrepasaba o metro e oitenta centímetros. No lado do norte a pista forestal que pasaba por enriba, como estaba a dicir antes, alterou a súa fisonomía considerable e dramáticamente.

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Desde aquí é complicado establecer unha cronoloxía sobre as intervencións arqueolóxicas desenvolvidas desde a década de 1980 (segundo puiden contrastar, tamén Antonio de la Peña e Rodríguez Casal estudaron a anta no ano 1975. Non puiden saber si executaron algún tipo de actuación arqueolóxica). Aínda así, puiden determinar varias intervencións (ademais da consabida de Sobrino na década de 1950) a saber: no ano 1983 lévase a cabo unha intervención arqueolóxica da que non sei absolutamente nada; no ano 1999 desenvolvéronse actividades de acondicionamento e posta en valor. A continuación, no 2004 volvéronse a realizar traballos de acondicionamento arqueolóxico e ambiental dentro do proxecto dunha ruta de mámoas do Morrazo. O arqueólogo J.C. Castro Carrera dirixiu no ano 2008 unha intervención arqueolóxica que consistiu sobre todo nunha sondaxe para a definición das estruturas da anta, así como mais traballos de acondicionamento da contorna.

De Páxinas Galegas, 2022

Nas devanditas intervencións de Castro Carrera puidose constatar que a tampa ou cobertora da cámara era a orixinal. Sen embargo decidiuse non voltar a colocala no seu lugar primixenio de cubrición do dolmen debido a que se atopaba moi deteriorada e a propia composición metamórfica-xistosa da pedra podería provocar a súa rotura e subsiguente caída no interior da cámara.

Fotografía de: https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024

Logo das intervencións de Castro Carrera, no ano 2009, a prensa facíase eco de diversos actos vandálicos na anta: pintadas e grafitis "decoraron" a meirande parte dos esteos da cámara e, debido outra vez á propia composición da rocha, amosábanse de moi dificultosa restitución. As pintadas aínda non se limparan no ano 2012.

No ano 2017 unha nova actuación arqueolóxica dirixida tamén por Castro Carrera consistiu na realización de traballos centrados no estudo permenorizado dos esteos, a reposición do estado orixinal destes dentro do posible e a súa consolidación, sobre todo debido ás fisuras que se foron producindo en moitos deles. Precisamente un dos esteos da cámara tivo que ser sustituido (non foi posible a súa restauración) por outro de granito, necesario para consolidar a estrutura da cámara.

Fotografía de: https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024

Nas escavacións arqueolóxcias da década de 1950 levadas a cabo por Sobrino Lorenzo-Ruza, recuperouse un enxoval que hoxe se atopa custodiado no Museo de Pontevedra, a saber: catorce puntas de frecha  de sílex e de arenisca; dous coitelos de sílex; dúas machadas de anfibolita; catro bolas de diorita, arxila e mármore; un percutor de rocha metamórfica esquistosa, así como diversos anacos de cerámica.

Hoxe en día, eliminadas as pistas forestais e consolidada a estrutura arquitectónica, podemos contemplar e admirar un dos exemplares de arquitectura megalítica mais impresionantes da terra galega.

En Sigrás, noutro insidioso día de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES E BIBLIOGRAFÍA

https://arqueologia-patinho.blogspot.com/2008/07/chan-de-armada-desvela-sus-secretos.html

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/pontevedra/marin/2015/09/16/zarzas-asfixian-area-mamoa-chan-armada/0003_201509P16C8995.htm

https://historiaymitos.blogspot.com/2009/04/mamoas-bajo-asedio-en-o-morrazo.html

https://ahoradosmouros.blogspot.com/2012/01/duas-lousas-da-mamoa-do-chan-da-armada.html

F. Carrera Ramírez e R. Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en le Noroeste Penínsular". Tórculo Edicións, 2006.

SOBRINO LORENZO-RUZA, Ramón. “Prospecciones arqueológicas en Morrazo”. El Museo de Pontevedra. Pontevedra. 1956.

https://patrimoniogalego.net/index.php/4681/2011/09/mamoa-de-chan-da-armada-1/

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-das-mamoas-de-marin-219310977/photo-132766529

https://cousasdecarragal.blogspot.com/2025/03/marin-la-recomendada-ruta-das-mamoas.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/ruta-pasada-auga-estrear-senda-das-mamoas/202406162121471308969.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/nueva-senda-das-mamoas-marin-podra-realizarse-proximo-2-junio/202405011229341302690.html

https://www.carriola.es/index.php/noticias-de-marin-by-julio-santos/7174-el-concello-inaugura-el-proximo-domingo-la-ruta-das-mamoas-con-una-andaina-desde-el-lago-de-castineiras

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024-roteiro-das-mamoas-de-marin-otonal-noviembre-desde-lago-castineiras-a-lagocheiras-192112111/photo-118661999

https://nl.wikiloc.com/routes-wandelen/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://it.wikiloc.com/percorsi-escursionismo/vilaboa-lago-de-castineiras-y-rio-maior-204892555

https://pt.wikiloc.com/trilhas-trekking/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

ANTA-DOLMEN CHAN DE ARMADA 2. Santo Tomé de Piñeiro. Marín

ANTA-DOLMEN CHAN DE ARMADA 2

SENDA DAS MÁMOAS DE MARÍN VI

"El principio es aire infinito, a partir del cual se generan las coas actuales, las pasadas y las futuras, los dioses y las cosas divinas, y las demás cosas que proceden de aquel".

Anaxímenes de Mileto

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

E retorno á Península do Morrazo, un día mais, un día mais polas altas terras de Cangas, Moaña, Marín, Vilaboa..., ás terras do Cabo do Home ese outro fin do mundo, ese outro fisterra que otea vigoroso as augas infinitas do Mar Océano, desde onde case podes tocar coas mans as Illas Cíes. Volto ao sul.

Versión propia da planta realizada por Ángel Acuña no ano 1994
.

E continúo viaxando. Continuo viaxando polas turbulentas ondas de internet, polas redes, polos vericuetos do incomprensible, polos carreiros da infinitude. E continuo pola fermosa e impresionante Senda das Mámoas de Marín.

Chan de Armada 2. Foto Moncho Boga, 1990-93.

Deixo atrás, coa imaxinación, a necrópole da Chan do Outeiro de Ombra e transito xa na Chan de Armada, onde me están a esperar dúas antas xa coñecidas por min desde hai moitos anos. Dúas antas irrecoñecibles hoxe, dúas antas que non semellan as mesmas..., pero hai que dicir que a situación mellorou de xeito radical grazas, supoño, ao deseño da Senda da que me estou a ocupar.

Foto wilkiloc routes wandelen.

Todavía recordo as miñas primeiras viaxes megalíticas por todo o territorio galego: apartando toxos e silvas para chegar á meirande parte das antas e ás veces voltar sen atopar o buscado. Todavía recordo aquilas viaxes que me facían retornar novo en alma e corpo; todavía recordo a impresión tremenda cando atopabas unha anta no medio da matoxeira, no medio da nada, a onde non ía case ninguén.

Foto wilkiloc routes wandelen.

Chegaba coas indicacións xustas de amigos arqueólogos, chegaba cos mapas do Topográfico Nacional, escala 1:25000. E podo dicir que normalmente chegaba: entendíame mellor con eses estupendos mapas que hoxe en día co XPS.  Eran xornadas enteiras, xornadas nas que a emoción primaba por enriba de calquera outra consideración, xornadas nas que xantabas un bocadillo ou unha tapa nun bar calquera, onde tamén as indicacións do "Jíate por mín (JPM)" complementaban ao Topográfico Nacional.

Foto wilkiloc routes wandelen.

Pois ben, hoxe estou unha vez mais na Chan de Armada (non coñecía as antas do Outeiro de Ombra) e o que vexo, polos sendeiros internetianos, non ten nada que ver co que eu coñecía. É teño que constatar que o resulttado do que vexo é sorprendente tanto en canto ao estado destas coñecidas antas como ao cambio na contorna inmediata, sobre todo debido ás repoboacións con árbores autóctonas.

Fotografía megaliticiablogspot.com

A Anta-dolmen de Chan de Armada 2 acóchase nunha mámoa de dimensións medianas e está moi deteriorada polas escavacións arqueolóxicas antigas e tamén polos saqueos furtivos a que foi sometida ao longo dos anos. A mámoa acada unhas medidas que van desde os case dezasete metros no eixo leste-oeste, ata os trece metros do eixo norte-sul. A razón pola que este eixo é sensiblemente mais pequeno débese a que o túmulo foi cortado polo camiño que discorre polo seu lado norte. A altura supera en pouco mais de dez centímetros o metro.

Foto wilkiloc routes wandelen.

A mámoa foi escavada na década de 1950 por Sobrino Lorenzo-Ruza, escavación que foi unha das causas polas que esta anta se atopa en tan mal estado. Efectivamente, na escavación puxéronse á vista seis esteos que foron escavados ata a base, o que explica a súa inestabilidade e posterior derrumbe. Actualmente podemos contemplar eses seis esteos, tres na posición orixinal e o resto desprazados.

Fotografía wilkiloc rutas/sendeirismo.

A masa tumular, hemiesférica, amosa tres grandes zonas de case destrución. Por unha banda a remoción central, froito na case totalidade das escavacións de Sobrino Lorenzo-Ruza, profunda e ampla, ata a súa base. Acada unhas dimensións de case catro metros no eixo norte-sul e de catro metros e corenta centímetros no eixo leste-oeste. A profundidade da escavación acadou un metro e dez centímetros. Por outra banda, aparece un saqueo-violación probablemente furtiva, no que aparece outro esteo de grandes dimensións que poidera formar parte da pedra cobertora ou tampa. Por último, albíscase a destrución de mais de tres metros da mámoa polo lado norte debido ao paso dun  camiño.

Cartel de situación propio da Senda.

Supoño que froito do expolio arqueolóxico de Sobrino Lorenzo-Ruza, estánse a conservar os seguintes materiais: unha mecha de muíño, dúas bolas de cuarzo, dous coitelos de sílex, cerámica ocre e de cor vermella, dúas bolas de cuarzo, lascas de cristal de rocha e cuarzo...

Para rematar, sinto como unha reconciliación co mundo ao ver este tipo de iniciativas, sobre todo tendo en conta que implican unha limpeza polo miudo destes ilustres exemplares da nosa prehistoria: esperemos que a limpeza e mantemento das mámoas da Senda de Marín se manteña no tempo.

En Sigrás, no segundo día da infamia de setembro de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES MOI INTERESANTES E MOI FECUNDOS

F. Carrera Ramírez e R. Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en le Noroeste Penínsular". Tórculo Edicións, 2006.

https://patrimoniogalego.net/index.php/5156/2011/09/mamoa-de-pedralonga/

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-das-mamoas-de-marin-219310977/photo-132766529

https://cousasdecarragal.blogspot.com/2025/03/marin-la-recomendada-ruta-das-mamoas.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/ruta-pasada-auga-estrear-senda-das-mamoas/202406162121471308969.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/nueva-senda-das-mamoas-marin-podra-realizarse-proximo-2-junio/202405011229341302690.html

https://www.carriola.es/index.php/noticias-de-marin-by-julio-santos/7174-el-concello-inaugura-el-proximo-domingo-la-ruta-das-mamoas-con-una-andaina-desde-el-lago-de-castineiras

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024-roteiro-das-mamoas-de-marin-otonal-noviembre-desde-lago-castineiras-a-lagocheiras-192112111/photo-118661999

https://nl.wikiloc.com/routes-wandelen/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://it.wikiloc.com/percorsi-escursionismo/vilaboa-lago-de-castineiras-y-rio-maior-204892555

https://pt.wikiloc.com/trilhas-trekking/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DO OUTEIRO DE OMBRA. Marín

ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DO OUTEIRO DE OMBRA

SENDA DAS MÁMOAS DE MARÍN V

"Más le vale a un hombre tener la boca cerrada, y que los demás le crean tonto, que abrirla y que los demás se convenzan de que lo es."

Gorgias de Leontinos

Debuxo de Ramón Boga, 2025.

Hoxe non é un día no que me sinta especialmente optimista; hoxe é un día escandaloso para un compañeiro de especial relevancia no meu espazo laboral. Hoxe será un día difícil de olvidar. Será imposible olvidar a unha persoa insustituible e proverbial. Ata sempre.

E sigo por ises intratables universos virtuais que están cambiando de xeito bestial a vida das nosas xentes, as nosas vidas: sigo transitando por esas autopistas virtuais a velocidade de vértigo, por eses incandescentes e inextricalbles universos que controlan as nosas vidas, que saben o que pensas, o que talvez sexas, o que comes, o que mercas... Unha realidade omnisciente, unha realidade omnipotente, unha realidade invisible que está en todas as partes.

Fotografía megaliticiablogspot.com

Pois ben, nesa realidade ando eu, sen paracaídas, en caída libre: un vértigo que ameaza todo aquilo que consideraba inmutable, estable e ordenado. 

Unha vez amainada a miña indignación polas inxustizas arrogantes e  arbitrarias nas que incurren ás veces as administracións, continúo coas miñas divagacións megaliteiras, coas miñas obsesións dolménicas: con aquilo que semella permanecer estable e incorruptible a través dos milenios.

E hoxe remato coa necrópole das Chans de Outeiro de Ombra, a segunda etapa na Senda das Mámoas de Marín, esa ruta que fará marabillas para os amantes do turismo megaliteiro galego.

Fotografía megaliticiablogspot.com

A Anta-dolmen, mámoa, de Outeiro de Ombra 5, atoparémola seguindo o camiño-senda de referencia das mámoas anteriores e atópase na marxe dereita, ao redor de cento vinte metros ao suroeste da último túmulo, e a uns douscentos cincoenta metros da necrópole das Lagocheiras, que será obxecto das próximas entradas. Orográficamente aséntase no consabido outeiro, na parte alta da penechaira-espolón, na pendente que discorre cara a Chan de Armada.

Trátase dunha mámoa de reducidas dimensións, que non destaca especialmente na controrna debido a que está bastante arrasada: a  mámoa non chega aos once metros de diámetro en calquera dos seus eixos e, para a altura, non sobrepasa os oitenta. Asoma, no centro, na croa, un chanto que sobresae pouco mais de corenta centímetros e cunha anchura duns oitenta centímetros máximo. Á súa beira sobresae outro esteo que tamén pode susbsistir na súa posición primixenia.  Probablemente están na súa posición orixinal e o meirande podería ser o esteo de cabeceira da anta.

Fotografía wilkiloc rutas-sendeirismo.

Aparte dos dous esteos, ortostatos ou chantos da cámara megalítica, sobre a mámoa aprécianse algunhas pedras que poideron formar parte da coiraza pétrea. 

Croquis da Senda segundo os carteis informativos.

Como estaba a contar nas entradas anteriores adicadas a esta necrópole, a relación entre camiños prehistóricos e necróples megalíticas en Galicia non pode ser casual. Esta relación atópase documentada amplamente na literratura megalítica desde os albores da disciplina arqueolóxica galega. Como lugares simbólicos dalgún tipo nas rutas prehistóricas de tránsito, como marcadores espaciais para ser vistos a longa disttancia..., aínda hoxe moitas mámoas e pedrafitas funcionan de marcos de término entre parroquias, concellos, provincias e incluso nacións.

En Sigrás, no día da infamia de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES IMPORTANTES E IMPRESCINDIBLES

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DO OUTEIRO DE OMBRA. Santo Tomé de Piñeiro, Marín.

ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DO OUTEIRO DE OMBRA

SENDA DAS MÁMOAS DE MARÍN IV

"Con tanto ardor deben los ciudadanos pelear por la defensa de las leyes, como por la de sus murallas, no siendo menos necesarias aquéllas que éstas para la conservación de una ciudad".

Heráclito de Éfeso

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Esta nova mámoa da necrópole do Outeiro de Ombra, fito necesario da Senda das Mámoas de Marín, atópase emprazada sobre o final da cativa ombreira, ou talvez espolón, da Chan de Outeiro de Ombra. Aséntase a uns poucos metros ao noroeste da anterior e tamén destaca moi pouco sobre a paisaxe, debido ás graves alterracións producidas ao longo dos tempos e das horas.

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Hoxe en día, sobre todo grazas á inclusión na Senda, a súa contorna inmediata e a súa superficie xa non están cubertas de eucaliptos e, na área circundante, predomina a repoboación de carballos que veñen a dignificar estes ilustres elementos da nosa prehistoria. Malia todo iso, as alteracións producidas noutrora na superficie da mámoa foron o suficiente salvaxes como para que toda a súa estrutura véxase profundamente danada.

Fotografía de megaliticiablogspot.com

A mámoa é de reducidas dimensións co correspontente burato de saqueo do que asoman dous poderosos esteos que formaron parte da estrutura arquitectónica da cámara ou anta/dolmen. Tamén, froito da limpeza da  súa superficie, hoxe pódense contemplar numerosos restos da coiraza pétrea, sobre todo na esquina que mira ao oeste.

Itinerario da Senda das Mámoas de Marín. Dos paneis da Senda.

En Sigras, mirando cara ao outono de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES 

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DO OUTEIRO DE OMBRA. Santo Tomé de Piñeiro, Marín.

ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DO OUTEIRO DE OMBRA

SENDA DAS MÁMOAS DE MARÍN III

"Nosotros sabemos decir muchas cosas falsas como si fuesen verdaderas y podemos, cuando bien nos parece, envolver una verdad dentro de la fábula." 

Hesíodo

Debuxo de Moncho Boga, 2025

E sigo, seguimos, transitando polas altas penechairas da península do Morrazo, lingua de terra que separa as rías de Pontevedra e Vigo. Montes comunais, repoboacións de árbores autóctonas, lagoa artificial..., un espazo único que pouco a pouco, paseniñamente, vaise convertendo nun referente arqueolóxico e natural. E, por suposto, un espazo que hai que protexer a toda costa.

Fotografía de megaliticiablogspot.com.

Seguindo coa ruta das once mámoas, tócalle á Anta-dolmen número catro, numeración que sigo a propoñer pero con serias dúbidas.

Trátase, en definitiva, dunha mámoa de reducidas dimensións, moi achanzada e apenas destaca sobre o terreo. Sitúase, emprázase, ubícase a uns sete metros ao noroeste da Anta de Outeira da Ombra 3. Amosa o consabido burato do saqueo central e diversas alteracións debido ás repoboacióan arbóreas producidas ao longo dos anos. 

Gráfico das Senda das Mámoas de Marín a partir da sinalética in situ.

Estaba a dicir que a mámoa non é de grandes dimensións e, aínda así, amosa o consabido e impenitente burato de saqueo por onde asoman os dous únicos e teimudos chantos que se están a conservar da estrutura arquitectónica dolménica. As medidas da mámoa van desde os duce metros de diámetro ata unha altura que non sobrepasa os sesenta centímetros.

En Sigrás, nos setembrinos días do 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES E ALGUNHA BIBLIOGRAFÍA

F. Carrera Ramírez e R. Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en le Noroeste Penínsular". Tórculo Edicións, 2006.

https://patrimoniogalego.net/index.php/5156/2011/09/mamoa-de-pedralonga/

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-das-mamoas-de-marin-219310977/photo-132766529

https://cousasdecarragal.blogspot.com/2025/03/marin-la-recomendada-ruta-das-mamoas.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/ruta-pasada-auga-estrear-senda-das-mamoas/202406162121471308969.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/nueva-senda-das-mamoas-marin-podra-realizarse-proximo-2-junio/202405011229341302690.html

https://www.carriola.es/index.php/noticias-de-marin-by-julio-santos/7174-el-concello-inaugura-el-proximo-domingo-la-ruta-das-mamoas-con-una-andaina-desde-el-lago-de-castineiras

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024-roteiro-das-mamoas-de-marin-otonal-noviembre-desde-lago-castineiras-a-lagocheiras-192112111/photo-118661999

https://nl.wikiloc.com/routes-wandelen/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://it.wikiloc.com/percorsi-escursionismo/vilaboa-lago-de-castineiras-y-rio-maior-204892555

https://pt.wikiloc.com/trilhas-trekking/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DO OUTEIRO DE OMBRA. Santo Tomé de Piñeiro, Marín.

ANTA-DOLMEN DA NECRÓPOLE DO OUTEIRO DE OMBRA 

SENDA DAS MÁMOAS DE MARÍN II

"Estos elementos nunca cesan de cambiar de lugar continuamente, ahora son todos unidos por amor en uno, ahora cada uno aparte por el odio engendrado en luchas, hasta que se reúnan en la unidad del todo y sea conforme a él."

 

Empédocles de Agrigento

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Esta mámoa, aínda que con algunhas dúbidas, é a numerada, nos paneis informativos da Senda das Mámoas de Marín, como a número 3 da necrópole de Outeiro de Ombra.

Fotografía 2024. Wilkiloc, rutas-sendeirismo.

Teño que confesar que esta necrópole tenme un pouco desconcertado en canto á numeración que se lle ven dando...: non son capaz de saber, a partir das fotos de que dispoño e da información pertinente, cal é o número que ten cadansúa. Non obstante, a necrópole atópase moi xuntiña e incluso dúas mámoas tócanse entre sí. A única delas que fun quen de asignarlle un número foi a número cinco e dicir, a última. Semella que tamén se está a conservar a mámoa sinalada co número un: non a recollo posto que non conserva resto algún de estrutura arquitectónica.  

Malia todo iso, froito de deseño desta Senda das Mámoas de Marín, todas elas están perfectamente sinaladas e pódese chegar sen ningún problema.

Foto wilkiloc, 2024. Rutas-sendeirismo.

Esta necrópole, e con ela a anta número tres, atópase emprazada nun collado da Serra Domego, coñecido como A Chan de Armada, nun obreiro ou espolón no flanco meridional do alto de Cotorredondo. Malia que se albiscan eucaliptos por aquí e por aló, semella que a contorna inmediata está repoboada con árbores autóctonas sobre todo con carballos. Tamén se trata dun lugar natural para o florecemento do monte baixo.

Foto wilkiloc, 2024.Rutas-sendeirismo.

Todas as mámoas que conforman a necrópole están ubicadas na penechaira, que ven sendo unha divisoria de augas e ademais límite fronteirizo entre os Concellos de Vilaboa e Marín: é unha zona de paso natural que se veu transitando desde a prehistoria. Aínda podemos contemplar o camiño hoxe en día, á beira do que se van aliñando todas as antas. O vencellamento entre vías de tránsito e necrópoles megalíticas é algo que xa se ven estudando desde os albores da arqueoloxía en Galicia. Neste caso a liña de tránsito lonxitudinal combínase con outras transversais como a de Chan de Armada, unha outra portela que comunicaba Marín e Vilaboa e, por ende, as rías de Pontevedra e Vigo.

Fotografía megaliticiablogspot.com

A Anta/Mámoa número tres da necrópole que me ocupa acada un diámetro máximo de aproximadamente uns quince metros e, para altura, un metro. Na parte superior, na croa, ábrese o consabido funil de violación ou saqueo por onde asoman catro esteos da cámara. A mámoa atópase recuberta por unha impresionante coiraza pétrea, aínda que un pouco tapada polo manto vexetal. Na parte baixa, algunhas pequenas pedras son o que queda ou que se pode ver do anel peristalítico. No camiño ancestral que a limita, a coiraza tócase coa mámoa de Outeiro de Ombra 2, ubicada no Concello de Vilaboa.

Croquis de situación da Senda. 

En Sigrás, no inicio escolar de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES IMPRESCINDIBLES

F. Carrera Ramírez e R. Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en le Noroeste Penínsular". Tórculo Edicións, 2006.

https://patrimoniogalego.net/index.php/5156/2011/09/mamoa-de-pedralonga/

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-das-mamoas-de-marin-219310977/photo-132766529

https://cousasdecarragal.blogspot.com/2025/03/marin-la-recomendada-ruta-das-mamoas.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/ruta-pasada-auga-estrear-senda-das-mamoas/202406162121471308969.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/nueva-senda-das-mamoas-marin-podra-realizarse-proximo-2-junio/202405011229341302690.html

https://www.carriola.es/index.php/noticias-de-marin-by-julio-santos/7174-el-concello-inaugura-el-proximo-domingo-la-ruta-das-mamoas-con-una-andaina-desde-el-lago-de-castineiras

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024-roteiro-das-mamoas-de-marin-otonal-noviembre-desde-lago-castineiras-a-lagocheiras-192112111/photo-118661999

https://nl.wikiloc.com/routes-wandelen/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://it.wikiloc.com/percorsi-escursionismo/vilaboa-lago-de-castineiras-y-rio-maior-204892555

https://pt.wikiloc.com/trilhas-trekking/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

ANTA-DOLMEN DE PEDRALONGA/CHAN DE CASTIÑEIRAS 2. Santo Tomé de Piñeiro, Marín.

ANTA-DOLMEN DE PEDRALONGA/CHAN DE CASTIÑEIRAS 2.

SENDA DAS MÁMOAS DE MARÍN I

"Míseros mortales que, semejantes a las hojas, ya se hallan florecientes y vigorosos comiendo los frutos de la tierra, ya que se quedan exánimes y mueren."

Homero

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Comezo hoxe a xeira de entradas adicadas á Senda das Mámoas de Marín, inaugurada no ano 2024, se as miñas fontes non están equivocadas. Xa neste blogue e nas miñas publicacións anteriores ocupeime mais ou menos polo miudo dalgunha destas antas, coñecidas desde hai xa moitos anos. 

Planta a partir de Carrera Ramírez.

Sen embargo, nestes últimos tempos fóronse facendo accesibles algunhas novas para min e, ademais, moitas das coñecidas foron obxecto de escavacións arqueolóxicas que cambiaron sustancialmente o seu aspecto xeral. Tal é o caso da Mámoa do Rei e as cistas e mámoas asociadas a esa necrópole, a anta da Chan de Armada, ou esta mesma, a Anta de Castiñeiras 2,  denominada tamén Anta de Pedralonga. Así mesmo moitas mámoas fóronse limpando de maleza e agora son mais accesibles.

Fotografía de 2009, Moncho Boga.

A rota, carreiro ou senda comeza na mais importante das antas da necrópole da Chan de Castiñeiras, moi preto da lagoa do mesmo nome. Trátase dunha área que visitei por vez primeira no ano 1991 e os cambios, tanto a nivel megalítico como natural, son asombrosos. Noutro orde de cousas, a anta foi declarada Ben de Interese cultural o 15 de marzo de 2011e publicada no DOG nº 70  do 08/0/2011 debido sobre todo ás pinturas e gravuras que conservan tres dos esteos.

Fotografía do ano 2010.

Para chegar hai que coller a estrada que leva á BRILAT en Figueirido e continuar ata chegar á Lagoa de Castiñeiras. Os xacementos que conforman a necrópole atópanse ao carón da Lagoa, ao leste e sueste do grupo de Vilaboa e ao suroeste de Pedralonga de Marín.

Fotografía de patrimoniogalego.com, 2011

Ao longo dos anos a historia desta paradigmática anta pontevedresa foi certamente  unha historia chea de avatares mais ou menos penosos, trátandose como se trata dunha anta senlleira. Intentarei desenvolver unha breve escolma destes azarosos contratempos.

Fotografía do ano 2019.

Como estaba a contar, forma parte da necrópole denominada Chan de Castiñeiras, Peta o Chan e tamén Pedralonga, formada por oito mámoas. A necrópole ocupa en liña a dorsal que, desde o alto de Cotorredondo, discorre en dirrección norte cara ao Alto da Graña. Só esta anta se atopa no Concello de Marín, o resto están dentro do termo municipal de Vilaboa. 

Fotografía do ano 2020.

Unha das actuacións mais insidiosas sobre a mámoa foi a salvaxe construción dunha estrada que a partiu case pola metade leste no ano 1997, obra da Xunta de Galicia. O arrasamento afectou lonxitudinalmente a  once metros da masa tumular e a uns seis metros do radio cara ao norte. O corte permitiu apreciar parcialmente os restos da coiraza. 

Foto de megaliticiablogspot.com do ano 2024 ou 2025: pódense
aprecial perfectamente os restos da coiraza e da pedra cobertora.

No ano 1957 foi obxecto dunha escavación arqueolóxica a cargo de Sobrino Lorenzo-Ruza que consistiu no valeirado total do centro da cámara, deixando ao descuberto unha estrutura megalítica ou dolmen que se desenvolvía a través dunha planta poligonal con corredor pouco desenvolvido orientado ao sueste. Conservaba dez esteos de granito de gran medio fino e unha altura dos esteos de entre un metro e dez centímetros e un metro e vinte centímetros. Configurábase así un espazo megalitico cunhas medidas internas de dous metros e medio no eixo NE-SW e os dous metros no eixo NW-SE. Esa escavación de Lorenzo-Ruza deixou ao descuberto o basamento dos esteos, o que provocuou a súa total desestabilización e o consecuente derrumbe. 

Fotografía de: es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024

Tres dos chantos que estruturan a cámara conservan gravuras que debuxan formas onduli-serpentiformes e posiblemente antropomórficos, malia que son moi esquemáticas. Así, dous destes chantos aparecen decorados con liñas sepentiformes horizontais e o terceiro con ondas verticais así como unha figura aproximadamente triangular conectada con dúas liñas verticais. Sen dúbida a decoración está vencellada ao universo sagrado das crenzas neolíticas: o estado das investigacións hoxe en día permiten concluir que o interior das camaras galegas estaban completamente decorados con pinturas e gravuras, das que hai algúns restos pintados que consisten en ondulados e zigue-zague e empregando sobre todo cores negro e vermello sobre unha base branca de caolín, que cubriría todos os esteos do interior.

Foto de megaliticiablogspot.com do ano 2024 ou 2025

Na área do NE do interior da cámara aparecía un oco duns cincoenta centímetros que coincidía aproximadamente coa cota acadada pola escavación, o cual foi o causante da desestabilización da estrutura e que provocou o esnaquizamento dun dos esteos. Nese burato apareceron diversos croios de pequeno e mediano tamaño que probablemente eran os calzos internos, a xeito de soporte. A mámoa medía ao redor de quince metros de diámetro.

Un dos esteos decorados. Fonte, Fernando Carrera.

Por último dicir que a anta foi obxecto dunha actuación arqueolóxica (limpeza) na actualidade o que permitiu reconstruir o seu posible estado orixinal así como observar perfectamente a coiraza pétrea que está a cubrir completamente a mámoa de terra, co que se evitaba a erosión e contribuía a unha maior visibilización. A escavación arqueolóxica (ou limpeza profunda) permitiu constatar que o túmulo perdeu o corenta por cento da mása túmular orixinal que acadaba os doce metros de diámetro e unha altura máxima dun metro e vinte cetnímetros. A pesares das obras da estrada construida no ano 1997, a cámara permanece completa: os once esteos mencionados así como tres lousas de granito pousadas na aba da mámoa que probablemente son os restos da tampa ou pedra cobertora.

Fotografía de: es.wikiloc.com/rutas-senderismo

Croquis do itinerario da Senda, segundo a sinalética actual.

En Sigrás: menos mal que chove, senon ardemos todos. No ano 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES

F. Carrera Ramírez e R. Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en le Noroeste Penínsular". Tórculo Edicións, 2006.

https://patrimoniogalego.net/index.php/5156/2011/09/mamoa-de-pedralonga/

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-das-mamoas-de-marin-219310977/photo-132766529

https://cousasdecarragal.blogspot.com/2025/03/marin-la-recomendada-ruta-das-mamoas.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/ruta-pasada-auga-estrear-senda-das-mamoas/202406162121471308969.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/nueva-senda-das-mamoas-marin-podra-realizarse-proximo-2-junio/202405011229341302690.html

https://www.carriola.es/index.php/noticias-de-marin-by-julio-santos/7174-el-concello-inaugura-el-proximo-domingo-la-ruta-das-mamoas-con-una-andaina-desde-el-lago-de-castineiras

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024-roteiro-das-mamoas-de-marin-otonal-noviembre-desde-lago-castineiras-a-lagocheiras-192112111/photo-118661999

https://nl.wikiloc.com/routes-wandelen/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://it.wikiloc.com/percorsi-escursionismo/vilaboa-lago-de-castineiras-y-rio-maior-204892555

https://pt.wikiloc.com/trilhas-trekking/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087