ANTA-DOLMEN DE FONTEMOUREIRAS. San Xoán de Sabardes, Outes

ANTA-DOLMEN DE FONTEMOUREIRAS

"Las universidades no enseñan todas las cosas..., así que un médico debe buscar viejas brujas, gitanos, hechiceros, tribus errantes, viejos ladrones y forajidos por el estilo y recibir lecciones de ellos. Un médico debe ser un viajero... El conocimiento es experiencia."

Paracelsus

Debuxo de Moncho Boga, 2024.

Serra de Outes, concello de costa e interior, onde a Ponte Nafonso destaca con personalidade de seu, pero onde o mar e os ríos confirenlle unha idiosincrasia propia. Un concello que non é alleo ao horizonte megalítico de Galicia, onde, estou seguro, aínda hai moitas cousas por descubrir.

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Fontemoureira: o topónimo xa é indicativo dun lugar especial, dunha paraxe mítica, dunha paisaxe onde os mouros camparon e camparán sempre ás súas anchas. Os extraordinarios construtores de monumentos megalíticos, de castros, de formacións naturais, de petróglifos, de fontes, de mananciais, seguen a vivir entre nós, a estar con nós, cuidando e nomeando os nosos mais espectaculares elementos arqueolóxicos da prehistoria, do megalitismo atlántico.

Fotografía de Elixio Vieites.

Esta anta está situada a uns douscentos metros do panel de petróglifos de Fontemoureira e a mámoa na que se insire acada ao redor de catorce metros de diámetro. A estrutura arquitectónica da anta confórmase e desenvólvese a través de cinco esteos que sobresaen desde o funil de violación.

Fotografía de megaliticiablogspot.com

Atópase situado a uns cento corenta metros de altitude nunha especie de rechán a xeito de aterrazamento cunha ampla visibilidade sobre a ría de Muros e Noia. Está absolutamente rodeado dunha plantación de piñeiros que axfisian toda a súa contorna. A altura da mámoa non chega aos dous metros.

Fotografía de Elixio Vieites.

O lugar da parroquia de Sabardes onde se asenta denomínase Cernadas. A propiedade é privada e, como dicía antes, está adicada a unha explotación forestal de piñeiros.

QUE PODEMOS VER EN OUTES.

Tendo ao seu arredor por unha parte Noia e pola outra Muros, semella que o Concello de Serra de Outes queda reducido a un territorio esquecido entre dous grandes recursos históricos e turísticos da ría: nada mais lonxe da realidade. Outes ten moitos e variados recursos e recunchos que ben merecen unha visita.

Vista desde Serra de Outes.
Foto Concello de Outes.

Ubicado no suroeste da provincia da Coruña, na Ría de Muros e Noia, pertence á Comarca de Noia. A capital municipal é Serra de Outes, e o río Tambre caracteriza con voz propia a esencia do municipio.

Os espectaculares sitios de praia combinan harmónicamente con recursos, ata fai pouco descoñecidos, do interior. Paseos fluviais, sendeiros de montaña, patrimonio arqueolóxico...

Vista do esteiro do río Tambre e Ponte Nafonso.
Fotografía Concello de Outes.

Varios puntos moi recomendables desde onde se pode contemplar a Ría de Muros e Noia e boa parte do concello de Outes o constitúen o Monte Tremuzo (531 ms de altitude), a Pedra Serpal, o Monte da Pena e o Miradoiro do Castelo. Son auténticas atalaias e miradoiros desde onde contemplar un universo case infinito.

Douscentos setenta metros de lonxitude acada a Ponte Nafonso, unha das mais famosas e fermosas de Galicia, que salva o cauce do río Tambre e une os concellos de Noia e Outes: vinte arcos, algúns de tipo oxival, e diversas reconstrucións debido ás vicisitudes da historia.

Petróglifos de Fontemoureira.
wikiloc.com/rutas-outdoor/dolmen-y-petroglifos-de-fontemoureira

Por variar un pouquiño, paga a pena visitar os Muíños de Albeida no lugar de Rates: conforman un conxunto de muíños dispostos nunha racional disposición ao longo do regato do mesmo nome. Desde este espléndido lugar, comenza unha ruta de sendeirismo que serpentea entre uns oito muíños, circulando por douscentos cincoenta e tres chanzos que levan ata eles.

E, PARA REMATAR, UNHA FERMOSA LENDA

Pero a ponte Nafonso non se limita a ser un necesario, e durante moitos séculos, única vía de tránsito para salvar o esteiro do río Tambre pouco antes da súa desembocadura nos umbrais do Mar Océano: a Ponte Nafonso tamén ten, como debe ser, unha fermosa lenda. Contan os brumosos e anónimos bardos que, na extremeira que bordea os lindeiros con Outes, a ponte debuxa un raro e case paradóxico requebro o cal, segundo as verídicas fontes do pasado lendario, ningún experto facedor e refacedor de pontes foi nunca capaz de  enderezar. 

Ponte Nafonso.
Foto de https://www.elespanol.com/quincemil

Tamén, eses mesmos notarios da antigüidade, relatan que o arquitecto encargado deseñador da ponte (chamado casualmente Afonso) era irmán do arquitecto do mosteiro de Toxosoutos. Ambos os dous comprometéranse a non ver a obra do outro ata que non estivese rematada: Afonso cumpriu a promesa e, a xeito de penitencia, morreu antes de poder ollar a súa propia obra rematada.

En Sigrás, nun mes calquera (preto ou de cheo na primavera) de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

POR SI QUEREMOS VER E SABER ALGO MAIS

https://patrimoniogalego.net/index.php/100415/2018/08/dolmen-de-fonte-moureira/

https://www.paxinasgalegas.es/dolmen-de-fontemoureira-714741em.html

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/dolmen-y-petroglifos-de-fontemoureira-27543238

https://turismo.outes.gal/

https://www.elespanol.com/quincemil/vivir/escapadas/20201109/mejores-planes-cosas-ver-outes-visita/534698278_0.html

UNHA INCURSIÓN MEGALÍTICA

OS PREVIOS

"Todos los hombres tienen naturalmente el deseo de saber. El placer que nos causan las percepciones de nuestros sentidos es una prueba de esta verdad. Nos agradan por si mismas, independientemente de su utilidad, sobre todo las de la vista".

ARISTÓTELES: "Metafísica", Libro I, cap., 1.

O mesmo día xoves, 7 de novembro de 2023, ese mesmo día, no que as comportas do ceo se abriron para acompañarnos durante toda a xornada, o meu amigo e arqueólogo Fidel Méndez e eu, ben equipados cuns poucos bártulos, saímos cara a un mundo que, aínda que nos parece moi e ben coñecido, é, pola contra,  moito mais, mal e ben descoñecido.

Ademais de ir  escudriñar dous especímens novos para min (Pedrafita do Caroliño e Anta da Pedra Embarrada) aproveitamos para visitar outros tres megálitos antigos, xa moitas veces revisitados: a Pedra Moura de Aldemunde, a Casa da Moura de Cabaleiros e a pedrafita Marco da Anta. A verdade é que foi un día completo que acompañamos dun copioso xantar: a fermosa xornada pedía churrasco e churrasco lle dimos, e churrasco xantamos.

ANTA-DOLMEN A CASA DA MOURA. TORDOIA.

Despois da visita á Pedrafita-menhir do Caroliño, collimos a antiga estrada Ponte do Porco-Muros e achegámonos ao dolmen de Cabaleiros: atópase case coma sempre, si non temos en conta os achaques da idade. Estamos sen dúbida diante dun dos grandes reclamos turísticos do Concello de Tordoia. 

Anta-dolmen Casa da Moura.
Debuxo de Ramón Boga, 1992.

A anta probablemente está no mesmo estado de conservación, en apariencia, que cando a visitamos por vez primeira nos primeiros anos da década de 1990, si exceptuamos a tala dos piñeiros que a rodeaban. Esta masa arbórea que a estaba a cubrir, moi fermosa, non facía mais que poñer en perigo a estrutura tumular do monumento. Tamén cambiou a fotografía: unhas edificacións da outra beira da estrada impiden unha vista limpa da anta.

Anta-dolmen de Cabaleiros. Foto Moncho Boga, 1991

Como sabedes estamos diante dun dos grandes fitos do megalitismo galego, propiedade pública (Deputación de A Coruña).  Este é un lugar excelente para recordar as orixes míticas da Casa da Moura: como indica o seu nome, esta "casa" foi edificada por una Moura que levaba, voando, a pedra na cabeza mentres ao mesmo tempo tecía. A Moura de Cabaleiros, que probablemente era moi fermosa e tiña os cabelos louros, é o trasunto mítico, máxico e tráxico da muller galega que podía e pode con todo. Pois ben, a nosa fantástica moura deixou caer a pedra e así erixiu este paradigmático dolmen, habitado desde entón polos nosos mais extraordinarios antepasados e seguro que coetáneos (porque sei de certo que aínda están a vivir aí), mouras e mouros.

Anta-dolmen Casa da Moura.
Fotografía de Moncho Boga, 2023

Anta-dolmen Casa da Moura, 1993
Debuxo de Moncho Boga.

ANTA-DOLMEN  PEDRA MOURA DE ALDEMUNDE. CARBALLO.

E, posto que estabamos moi preto, decidimos achegarnos ata Aldemunde, no limítrofe Concello de Carballo, para contemplar outro dos agarimosos exemplares do noso megalitismo. A Pedra Moura entrará a formar parte do Parque do Megalitismo da Costa da Morte e, en datas próximas, vai ser obxecto dunha intervención arqueolóxica. A Deputación Provincial xa está a mover os fíos para que tanto a anta como o terreno pasen a formar parte do patrimonio público.

Anta Pedra Moura de Aldemunde.
Foto de Moncho Boga, 1991

   

Como vimos dicindo, denomínase Pedra da Moura e está a conservar sete esteos chantados, dos que cinco pertencen á cámara (poligonal) e dous ao corredor. Arrimada a un dos chantos atópase o que queda da pedra cobertora fóra do seu sitio orixinal. Desde os anos noventa do século XX semella que non estivo a sufrir ningunha alteración significativa; a mellora é sustancial en canto á limpeza e cuidado da anta, sen resto algún de vexetación.

Anta-dolmen Pedra Moura.
Fotografía de Moncho Boga, 2023

A Pedra Moura tamén ten lenda: aínda podemos entreoir os lonxanos ecos da Moura que o construiu, xa sabedes, carrexou os esteos e a tampa na súa cabeza ao mesmo tempo que fiaba cunha roca e, por si fora pouco, dáballe de mamar a un meniño. Outra vez a nosa Moura que exemplifica de xeito soberbio os quefaceres da muller tradicional galega.

Pedra Moura de Aldemunde, 1993.
Debuxo de Ramón Boga

PEDRAFITA-MENHIR O MARCO DA ANTA. LARACHA.

Xa postos na noite madrugadora do inverno, coa persistente e terca choiva, decidimos subir ata a pedrafita do Marco da Anta, na parroquia de Erboedo, Concello de Laracha. Fai de marco de termo entre ese concello e o de Arteixo. Tamén e coñecida polos nomes de Pedra do Guicho, Pedra do Carallo e Marco do Ramallal.

A primeira vez que que oín falar (leín) desta pedrafita foi a través da lonxana e profunda voz de don Luis Monteagudo. A primeira vez que fun ver esta esbelta pedrafita foi na compaña dun alumno nativo de Larín na década de 1990, que me guiou. Subimos por un cortalumes e a contorna do menhir estaba completamente cuberta de toxos, xestas, fentos e eucaliptos; era pouco coñecido e, antes de achegarme alí, contaba con que xa non existira. Equivoqueime. Posteriormente foi catalogado pola arqueóloga, vixía mítica de terras arteixáns e larachenses, Puri Soto.

Pedrafita-menhir Marco da Anta
Foto Moncho Boga, 1998

Pois ben, aquel 7 de novembro voltei ao Marco da Anta: maila que era pola tardiña, a noite negra cerniase amenazante sobre as nosas cabezas. Unha noite desabrida. Deixamos o automóbil no inicio da corredoira, onde hai un panel indicativo-ilustrativo da pedrafita, e procedimos a andar; andivemos e subimos, subimos, subimos na noite oscura coa luz dos móbiles, na noite coa auga por todos os currunchos (arriba, abaixo e de lado), coa auga entre nós e con nós: unha boa compaña a auga, que se convirte en lama, auga e lama, auga, lama e costa. Na noite: e chegamos arriba, ao cume, solar da Pedrafita do Carallo.

Pedrafita-menhir O Marco da Anta
Fotografía de Moncho Boga, 2023

E alí estaba a Pedrafita de Monteagudo, catalogada por Puri Soto. Alí estaba impertérrita, sola, na noite non estrelada. En fín, entre eucaliptos, alí estaba na noite, facía frío e era de noite, e chovía. Actualmente apreciase que é un lugar moi visitado, non hai rastro de toxos nin xestas na contorna mais inmediata e únicamente os ubicuos eucaliptos seguen a acompañar esta maxestuosa pedrafita. 

Para rematar, unha consideración arqueotoponímica de Dolores González de la Peña no seu estupendo blogue "arqueotoponimia", que reflexiona sobre o topónimo "carallo" aplicado a esta pedrafita:

"El menhir conocido como Pedra do Carallo, situado en Santa Locaia de Arteixo, es un clarísimo ejemplo gráfico de que la denominación anatómica que reciben los genitales masculinos, carallo y testículos, se ha tomado del campo semántico del megalitismo, en concreto de los dos términos que designan los elementos que forman el hito demarcatorio, el quadrum y sus testis, en virtud de un símil formal. Por lo que no resulta desencaminada la hipótesis tradicional que considera que este tipo de megalitos fueron considerados símbolos fálicos".

Saúde e sorte.

En Sigrás, no post-nadal de 2024.

https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=Marco+da+Anta

ANTA-DOLMEN A CASIÑA DOS MOUROS. San Miguel de Valadares, Outes

ANTA-DOLMEN A CASIÑA DOS MOUROS. 

Atópase nunha extensa chaira a uns catrocentos metros de altitude. Trátase duna anta inserida nunha mámoa que amosa un gran funil de violación, como adoita ser habitual nas mámoas en Galicia. Esa profunda ferida na estrutura tumular provocou, ademais de destruir unha boa parte da mámoa, o desprazamento das pedras cobertoras ou tampas, tanto da cámara coma do corredor. 

A mámoa acada ao redor dos dezaoito metros de diámetro e sobresae un metro aproximadamente. En canto á estrutura arquitectónica da anta, parece que describe unha planta de forma poligonal con corredor, da que aínda se conservan catro grandes esteos para a planta e dous máis pequenos para o corredor. O máis grande dos esteos da cámara acada os oitenta centímetros de altura e de longo case dous metros. Tamén, dicía, consérvanse dous dos esteos do corredor: un deles acada unha altura duns corenta centímetros.

Fotografía e información extraida da páx. web patrimoniogalego.net, de Elixio Vieites.

En Sigrás, saúde, sorte e libros!!!