ANTA-DOLMEN MÁMOA DA PORTELA 1. San Miguel de Gurgueiro, Agolada.

ANTA-DOLMEN MÁMOA DA PORTELA 1

11.-POR TERRAS DE VENTOSA: RUTA MEGALÍTICA DE AXIAZ

"Los guerreros victoriosos ganan primero y luego van a la guerra, mientras que los guerreros derrotados van primero a la guerra y luego tratan de ganar."

Sun Tzu

Debuxo versión de Moncho Boga, 2026.

É, lamentablemente, vai chegando o remate desta serie de entradas adicadas ás fantáticas terras dezanas, desta fantástica ruta megalítica, fantástica pola cantidade e calidade dos monumentos que a compoñen, fantástica pola marabillosa implantación destas manifestacións megalíticas que, a pesar de todas as violacións, abandono e incomprensións, aínda se manteñen aí, ergueitas, orgullosas, debuxando unha paisaxe arqueolóxica única. E falo non do corazón de Galicia, falo do embigo, do centro neurálxico da nosa xeografía real e imaxinaria.

Mapa de situación da Necrópole das Mámoas da Portela.
Google maps.

Calquera pode emprender esta ruta e completala cos mais de quince paneis de petróglifos que a acompañan, paneis con todo tipo de motivos gravados na pedra. Tamén se pode emprender sin ter en conta a miña proposta de ruta, de numeración: mais ben foi unha disculpa metodolóxica. Por iso, malia que se denomina ruta megalítica de Axiaz, permitínme a licencia de engadir esta mámoa que se atopa na parroquia colindante de Gurgueiro. Por iso moi ben poidera ser a primeira da ruta: e pode ser a primeira, non  é obrigatorio seguir o camiño debuxado por min a través das estupendas indicacións de Alex Negreira no seu fenomenal blogue megaliticia.blogspot.com, tantas veces nomeado.

Captura dunha fotografía de Ángel Utrera extraída do
seu blogue aopedofarelo.blogspot.com

Pois ben, a necrópole que me ocupa en último lugar, denominada "Mámoas da Portela", atópase no lugar de Gurgueiro, na parroquia do mesmo nome, coa advocación a San Miguel. Trátase dunha necrópole composta por seis mámoas que se atopan nunha suave aba que forma parte dun outeiro que enlaza dous cativos vales. O topónimo "Portela" lévanos á consideración de camiños primitivos, de rutas ancestrais: o lugar de paso nun alto, o cambio de vertente... Por iso posiblemente as Mámoas da Portela están vencelladas, como outras moitas en toda Galicia, ás vías de tránsito prehistóricas. Segundo Ángel Utrera (blogue aopedofarelo.blogspot.com) o lugar responde a un significativo topónimo a saber, Monte das Minas. Outra das denominacións galegas para as antas.

Vista da anta nº 1 desde a mesma perspectiva que a anterior.
Fotografía de Alex Negreira en megaliticia.blogspot.com

Para chegar, desde a estrada Agolada-Antas de Ulla, hai que coller necesariamente unha desviación cara a Alperiz e, desde aí, débese  coller outra estrada á dereita que leva a Gurgueiro. A pouco mais de dous quilómetros a necrópole aséntase nambas as dúas beiras da devandita estrada, algunha delas cortadas pola mesma.

Das seis mámoas de que se compón a necrópole, a catalogada co número 6 conserva seis esteos da cámara á vista.

A mámoa 1, obxecto desta entrada, está emprazada nunha área de monte baixo extremadamente espeso, onde medran exhuberantemente os fentos, os toxos e sobre todo as glamurosas xestas.

Fotografía de Alex Negreira en megaliticia.blogspot.com

O funil do espolio da mámoa, aberto no medio e medio, é poderoso e atópase moi colmatado. Por entre a masa tumular albíscanse diversos tobos de conexos probablemente e, por si non fose pouco, preséntase parcialmente esnaquizada no eixo leste-oeste pola construción dunha gran zanxa. Os incendios forestais non axudaron á súa conservación posto que os esteos atópanse alterados pola acción combustible do voraz lume. Na base da mámoa, polos lados leste e norte, eríxense dous muros que, como non, afectan considerablemente á masa tumular.

Pola superficie pódense ollar, si a vexetación o permite, numerosas pedras graníticas de tamaño medio que probablemente formasen parte da coiraza pétrea. A zanxa da que falaba mais enriba destruiu totalmente a mámoa polo lado do norte.

Captura dunha fotografía de Ángel Utrera extraída do
seu blogue aopedofarelo.blogspot.com

O que queda da mámoa, en definitiva, acada unhas medidas de once metros e medio no diámetro do norleste-suroeste e uns dez metros no noroeste-surleste. A altura máxima non sobrepasa os oitenta centímetros. O burato do espolio, feito con verdadeira saña, amosa unhas medidas de mais de dous metros e medio por algo mais de medtro e medio, sendo a súa profundidade de ao redor de corenta e cinco centímetros.

No devandito funil de espolio emerxe a cámara megalítica, composta por catro chantos de granito: a súa lonxitude aproximada no interior é de case un metro e medio por un metro trinta. Os esteos que se conservan conforman unha cámara poligonal simple. A altura máxima do esteo meirande non sobrepasa os sesenta centímetros. Estamos polo tanto diante dunha cámara típica da bisbarra a saber, o pequeno tamaño e a apariencia de cista, non tanto en canto á forma senon en canto ao tamaño.

Esta é a mámoa que describe Ángel Utrera no seu blogue, catalogada pola Xunta coa numeración: GA 36020120.

Panel cos debuxos e numeración dos elementos da ruta.

Con esto dou por rematada a ruta, pero non descarto outras moitas debido á inxente cantidade de mámoas, cámaras e algunha posible pedrafita que aínda se están a conservar polas marabillosas terras de Agolada.

É absolutamente necesario, convinte e recomendable, baixo todo e calquera tipo de consideracións, visitar o Concello de Agolada e, por extensión, todas as Terras do Deza, comarca con personalidade de seu.

EN SIGRÁS, NUN DÍA DE TREBOADA DO ESTÍO DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES IMPRECINDIBLES

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoas-da-chaira.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77106/2015/08/mamoa-de-coto-cornellal/

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

Ramón Fábregas Valcarce: "En torno al megalitismo gallego." PDF.

Ramón Fábregas Valcarce e Rafael Penedo Romero: "Antropomorfo grabado en un túmulo Megalítico de Agolada /Pontevedra)." Departamento de Historia l. Universidade de Santiago de Compostela. PDF.

Fábregas Vácarce e Vilaseco Vázquez: "O Megalitismo na Comarca do Deza. Un proxecto para a conservación do patrimonio arquitectónico inmoble." PDF.

Fábregas Valcarce et al.: "Estudios en torno ao Megalitismo da Comarca de Deza. Primeiros Resultados". Departamento de Historia 1. USC.

Fábregas Valcarce R., Penedo Romero, R.: "Ortostato grabado de Agolada (Pontevedra): Un nuevo motivo grabado en el arte megalítico del Nw Penínsular.", Ed. Sociedade POrtuguesa de Antropología Cultural, 1995.

Fernando Carrera Ramírez: "El dolmen de Os Muíños (Agolada, Pontevedra). Intervención para la documentación y protección de la pintura megalítica conservada".

Fernando Carrera Ramírez e Ramón Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en el Noroeste Peninsular. Conocimiento y conservación" Tórculo Edicións, 2006.

https://ospendellos.blogspot.com/2018/05/aldeas-con-corazon-axiaz-rio-vilar.html

https://megaliticia.blogspot.com/2025/09/Dolmenes-Pontevedra.html

https://ospendellos.blogspot.com/2016/03/mamoas-do-coto-cornellal-axiaz.html
https://fonte.es/A-PORTADA/2018-04-16~Toponimia_de_Agolada.html

https://www.instagram.com/manuelbustogalego/

http://www.agolada.es/turismo/que-ver

https://ospendellos.blogspot.com/

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/agolada/

aopedofarelo Desde Agolada-Pontevedra

https://dagolada.blogspot.com/

https://aquamlatam.blogspot.com/

https://www.youtube.com/watch?v=jK-0_YFSzII

https://megaliticia.blogspot.com/2025/10/Petroglifos-Pontevedra-Deza-Tabeiros.html

https://folletosturisticos.com/ngg_tag/agolada/#gallery/agolada/5668
https://www.galiciamaxica.eu/galicia/pontevedra/comarca-do-deza/agolada/
iglesia-de-san-xulian-de-ventosa

https://canedo.eu/Comarcas/PONTEVEDRA/3_Deza.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/
sobreirais-do-rio-arnego-agolada-pontevedra-668906

https://ospendellos.blogspot.com/2017/01/roteiro-cultural-dos-petroglifos-de.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77720/2015/09/petroglifos-do-couto-da-aspra/

https://gl.wikiloc.com/rutas-sendeirismo/subida-ao-monte-farelo-a-golada-e-antas-de-ulla-44864919/photo-29452676

https://www.rios-galegos.com/ulla/index.html

https://historiadeza.wordpress.com/2024/12/14/la-iglesia-de-san-xulian-de-ventosa-la-catedral-del-arte-rural-gallego/

https://www.nosdiario.gal/articulo/cultura/sobreiral-do-arnego/20240705081019201775.html

https://publicacions.academia.gal/index.php/rag/catalog/view/306/302/256

https://www.turismo.gal/recurso/-/detalle/7467/pazo-de-borraxeiros?langId=es_ES&tp=9&ctre=36

https://genealogiasdegalicia.wordpress.com/2012/01/21/condado-de-borrajeiros/

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Anta+Coto+do+Cornellal

https://historiasdedeza.wordpress.com/category/xeografia/

https://ospendellos.blogspot.com/2016/12/descuberta-dunha-mamoa-e-novos.html