ANTA-DOLMEN MÁMOA 4 DE VILALDAR. Santiago de Miraz, Friol.

ANTA-DOLMEN MÁMOA 4 DE VILALDAR

"Es evidente que existe la verdad. Porque el que niega que existe la verdad, conoce que la verdad existe. Si, pues, no existe la verdad, es verdad que la verdad no existe."

Tomás de Aquino

Debuxo de Moncho Boga, 2024

E sigo polas feraces e a veces montaraces terras de Friol onde as enormes pradeiras se misturan sen solución de continuidade con espléndidas carballeiras e soutos; algunha mancha desfai esta idílica imaxe a saber, as repoboacións de eucaliptos que van gañando terreo paseniñamente.

Fotografía de Xabier Moure, 2018.

Para chegar á necrópole de Vilaldar, hai que chegar á parroquia de Miraz e desde aí hai que ir camiñando. Non é necesario dicir que o acceso non é moi doado e polo tanto recoméndase encarecidamente empregar o ubicuo XPS. O estado de conservación das mámoas que conforman esta necrópole deixa bastante que desexar e podemos calificalo de regular. As mámoas están cubertas de maleza onde predomina o toxo. Nas dúas mámoas que imos engadir ao catálogo deste blogue faltan moitos dos esteos da cámara froito sen dúbida dos reaproveitamentos da veciñanza, dos antigos furtivos e posiblemente dos profanadores actuais. Atópanse xusto á beira do Camiño Norte a Santiago de Compostela.

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

A mámoa da que nos imos ocupar hoxe está catalogada co número catro, amosa o correspondente funil de saqueo e é a mais grande de toda a necrópole. Mide no diámetro mais longo os trinta metros e sobresae en altura uns dous metros. O funil de violación reflicte o menesteroso traballo dos piratas furtivos e buscadores de tesouros antigos: acada unhas medidas que van desde os quince metros ata os dez.

Pola superficie da mámoa pódense apreciar diversas pedras que probablemente formaban parte da coiraza pétrea. Segundo lle contaron a Xabier Moure (Carlos Pena, da Comunidade de Montes de Miraz) non hai tantos anos que a cámara se estaba a conservar completa: cámara, corredor e pedra cobertora ou tampa. As pedras, segundo as súas pescudas, foron reempregadas en diversas construcións da veciñanza.

Esteo decorado. Fotografía de megaliticia.blogspot.com

Hoxe en día podemos contemplar os restos da cámara que se cifran en tres esteos, aparentemente na súa posición orixinal, e algúns outros que se conservan ben esnaquizados polo contorno. Posuía corredor desenvolvido e aínda se pode contemplar o esteo de peche do devandito corredor na súa posición orixinal. 

Fotografía de Xabier Moure, 2018.

O único chanto da cámara que está probablemente completo ten, aínda así, pola parte exterior, as pegadas das feridas dos canteiros en forma dos buratos das cuñas que se empregaban para partir as pedras. Pola parte interna, abaixo, aparecen unha xeira de gravuras que debuxan formas onduladas ou serpentiformes así como outras de difícil interpretación posto que case non se aprecian. Constitúen un tipo de ornamentación (que cada vez adoita ser mais frecuente nas antas galegas) que se pode vencellar cos ritos da fertilidade ou incluso coa inmortalidade (ondas e serpes).

A situación á beira do Camiño Norte de Santiago corrobora a relación íntima das necrópoles megalíticas coas rutas de tránsito antigas, cos camiños prehistóricos.

En Sigrás, setembro de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/mamoas-de-galizagalicia-provincia-de.html

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/necropole-monte-vilaldar-25105413

https://www.lavozdegalicia.es/amp/noticia/lugo/friol/2018/05/08/unha-necropole-friol-ten-unhas-formas-pouco-conecidas-galicia/0003_201805L8C7993.htm

https://historiadegalicia.gal/2018/07/atopan-excepcionais-gravados-nun-dolmen-de-friol-que-relacionan-con-ondas-ou-serpes/

ANTA-DOLMEN MÁMOA 3 DE VILALDAR. Santiago de Miraz, Friol.

ANTA-DOLMEN MÁMOA 3 DE VILALDAR

"El pasado no puede cambiarse, pero podemos aprender de él para construir un mejor futuro."

Nicolás Malebranche

Debuxo de Moncho Boga, 2024.

A necrópole composta de seis mámoas no Monte Vilaldar, só conserva algúns restos das súas cámaras megalíticas en dúas delas, o resto aparece co seu correspondente burato de violación e, polo momento, non apareceron restos das devanditas cámaras ou antas.

Fotografía megaliticia.blogspot.com

Para chegar á necrópole de Vilaldar, hai que chegar á parroquia de Miraz e desde aí débese ir camiñando. Non é necesario dicir que o acceso non é moi doado e polo tanto recoméndase encarecidamente empregar o ubicuo XPS. O estado de conservación das mámoas que conforman esta necrópole deixa bastante que desexar e podemos calificalo de regular. As mámoas están cubertas de maleza onde predomina o toxo, o monte baixo. Nas dúas mámoas que imos engadir ao catálogo deste blogue faltan moitos dos esteos da cámara froito sen dúbida dos reaproveitamentos da veciñanza, dos antigos furtivos e posiblemente dos profanadores actuais. Atópanse xusto á beira do Camiño Norte a Santiago de Compostela.

Fotografía megaliticia.blogspot.com

Semella unha mámoa de dimensións medianas e na croa, onde está o burato de saqueo, asoman dous pequenos esteos moi esnaquizados. Polos arredores inmediatos na aba da mámoa aparecen algunhas pedras que forman parte da coiraza pétrea. É o que queda da estrutura arquitectónica megalítica. 

En Sigrás, no noveno mes de 2015.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/mamoas-de-galizagalicia-provincia-de.html

https://megaliticia.blogspot.com/2018/03/necropole-do-monte-vilaldar.html

ANTA-DOLMEN DA COSTA DE MERA 2. Santiago de Guldriz, Friol.

ANTA-DOLMEN DA COSTA DE MERA 2

"El Sol, con todas las cosas que le pertenecen, puede ser considerado como un solo ser, una sola cosa, una sola substancia."

Johannes Kepler

Debuxo Moncho Boga 2025.

Desde Friol si queremos podemos ir en automóbil e logo camiñar ao redor dun quilómetro. Chegar á anta é complicado e recoméndase empregar o XPS. O estado de conservación é regular. Trátase dun conxunto de catro mámoas das que só unha está a conservar restos da cámara megalítica. Dous dos esteos aparecen gravados, un cun motivo de cruces e o outro co que semella un sol.

A anta e a necrópole da Costa de Mera están hoxe sinalizadas, bastante limpas e cun panel ou mesa informativa, o que supón unha agradable sorpresa. 

Planta da Mámoa 2 da Costa de Mera a partir 
da Mesa informativa.

A necrópole magalítica da Costa de Mera argállase  a través de catro mámoas e no contorno aparece unha cativa agrupación ou panel de petróglifos. Emprázase nun lugar elevado da aba a case seiscentos metros de altitude, o que permite a visibilidade de longo alcance. Este feito pode explicar o porqué da elección do emprazamento.

Fotografía de Xabier Moure.

Esta para min nova anta foi redescuberta por Xabier Moure e Brais Rodríguez, incansables investigadores, trotamundos do noso territorio. Pentencentes ao Colectivo Patrimonio dos Ancares, localizaron tamén un gravado na Anta 2 da Costa de Mera. Este gravado, considerado único, o descríben composto  de catorce liñas radiais que parten dun círculo a xeito mais que probable dunha representación do sol. A tremenda gravura atópase na parte inferior dun dos chantos que permanecen da estrutura arquitectónica megalítica.

Fotografía do blog megaliticia.blogspot.com

A anta foi descuberta e documentada a finais da década de 1980 polo tan mentado neste blogue Juan F. Núñez Jato. Tamén foi visitado polos amigos César Parcero e Carlos Otero Vilariño, arqueólogos e amigos do INCIPIT.

Esteo con soliforme, versión a partir da Mesa informativa.

Para Xabier Moure esta representación do sol non da lugar a interpretacións: a gravura non admite dúbidas en canto á figura que quixeron representar os construtores da anta engadindo, como feito case apodíctico, que o debuxo gravado atópase orientado ao leste, á saída do sol.

Fotografía do blog megaliticia.blogspot.com

A Anta da Costa de Mera 2 forma parte dunha necrópole composta por catro mámoas. A mámoa 2 acada un diámetro de trinta e catro metros e dous metros de altura, polo que se pode considerar de tamaño grande dentro da tipoloxía das mámoas galegas. Está a conservar actualmente sete chantos da estrutura arquitectónica ou anta e non hai pegada algunha da tampa ou pedra cobertora. A mámoa na que se insire amosa evidencias de diferentes etapas e características, así como o omnipresente funil de saqueo que pode proceder de épocas históricas.

Fotografía do blog megaliticia.blogspot.com

Tamén ten razón o compañeiro Moure cando incide na necesidade de protexer o inxente patrimonio megalítico do Concello de Friol, onde se conservan ao redor de trescentas mámoas, algunhas entre as mais grandes de Galicia.

En Sigrás, nos derradeiros días de setembro de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ESTUPENDOS ENLACES

https://galego.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/friol/2021/05/25/descubren-grabado-unico-galicia-dolmen-friol/00031621943333420560551.htm?

fbclid=IwAR2KkGqZ_PyVsu8B3tmTxW0tlGoBEmhegJkjH8SHRnNSA6It0gd-DJCzb3A

https://roteirosadegalugo.wordpress.com/2023/01/02/roteiro-mamoas-e-petroglifos-custodiando-os-nosos-ancestros/

https://megaliticia.blogspot.com/2021/03/Mamoas-Costa-de-Mera.html

https://www.elprogreso.es/gl/articulo/comarca-lugo/achan-sol-gravado-dolmen-friol-que-pode-ser-unico-galicia/202105261616181505037.html

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/friol/2022/01/17/atopan-dous-xacementos-arqueologicos-friol/00031642437511856468493.htm

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/mamoas-de-costa-de-mera

PEDRAFITA-MENHIR MARCO DAS MEIGAS. Carantoña (Miño) e Doroña (Vilarmaior).

PEDRAFITA-MENHIR MARCO DAS MEIGAS

"La clave de la sabiduría es ésta: el cuestinamiento constante y frecuente, porque dudando somos llevados a cuestionar y cuestionando llegamos a la verdas."

Pedro Abelardo

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Esta nova e sorprendente pedrafita, atopada  documentalmente por Dolores González de la Peña e físicamente por Xabier Moure no ano 2024, é doblemente sorprendente para min por ser xa unha área na que hai elementos con rituais semellantes, tamén semellantes aos dun cruceiro e dun peto de ánimas da miña parroquia. Sorprendente porque na mesma zona aparecen outras dúas pequenas pedrafitas formalmente cos mesmos ritos, facendo de marcos de termo entre os mesmos concellos a saber, Miño e Vilarmaior (tamén Monfero). Pedrafitas ou marcos de termo, ou as dúas funcións, foron publicadas neste blogue: pedrafita-marco da Cartelida e pedrafita-marco de Torres. A primeira estudada polo miudo polo malogrado e inesquecible Papigil e a outra por min mesmo.

Nos blogues dos autores mencionados antes, sublíñase que se trata dun afloramento rochoso: desde aquí semella un bloque de sección rectangular abatido, tirado no chan. Probablemente me equivoque.

Fotografía de Xabier Moure no seu blogue onosopatrimonio.blogspot.com

O monolito foi atopado por Dolores González  nas actas de deslinde do ano 1924 entre os Concellos de Vilarmaior e Miño: aí cítase o Marco do Lugar Vello entre as parrroquias de Carantoña (Miño) e Doroña (Vilarmaior). Descríbese no documento como unha pedra de lousa de forma irregular que mide sete metros de lonxitude, setenta centímetros de altura e setenta e nove centímetros de latidude. Na parte superior remata con forma redondeada e amosa unha cruz "en la que se encontraron dos monedas de cobre." Cando pouco despois a atopou físicamente Xabier Moure, constatou que as medidas coinciden exactamente. No documento de amillaramento afírmase que o marco curaba diversas doenzas si se deixaba unha moeda sobre a cruz e para rematar habería que dar unha volta ao redor da pedrafita. Pero si roubasen as moedas, aquil que o fixera, levaría a enfermidade consigo.

Fotografía de Xabier Moure no seu blogue onosopatrimonio.blogspot.com

Pero ademais durante as súas pescudas, Xabier Moure enterouse de moitas mais cousas: non só se depositaban moedas, senon tamén roupa. Unha moza que non quedaba preñada, deixou aí os calzóns do seu home e semella que o remedio funcionou. Outro dato é que o que se pedise había que pedilo sen falar con ninguén e tamén se conta que desde aí óllanse sete igrexas. 

Estou dacordo con Dolores e Xabier ao considerar que o documento de amillaramento é excepcional: un documento oficial que describa (feito que non é habitual) o ritual non só de deixar as moedas, senon tamén o costume de deixalas sobre a cruz gravada; o que tamén confirma a antigüidade da pedrafita.

Para Dolores de la Peña o rito constata o feito de que os paisanos identifican a cruz de termo coa cruz cristiana e por iso practican o rito-conxuro da enfermidade nos lugares ancestrais que a eles lles parecían cristianos. Unha maneira de formar un culto sincrético que xurde do mais fondo raigame das tradicións galegas.

Para rematar, tanto o alcume Marco das Meigas como o Lugar Vello fan referencia a un espazo que estivo sempre e desde sempre no mesmo emprazamento e que por diversos motivos foi importante simbólicamente para os nosos devanceiros, ata o punto de convertelo nun marco de termo.

En Sigrás, nos primeiros días do outono de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!


ENLACES FUNDAMENTAIS E IMPRESCINDIBLES

https://arqueotoponimia.blogspot.com/search/label/megalitismo

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

PEDRAFITA-MENHIR PEDRA LONGA. San Bieito de Vilameán, Tomiño.

PEDRAFITA-MENHIR PEDRA LONGA

"¡Tan sagrado es el don de las Musas para los hombres! De las Musas y del flechador Apolo descienden los aedos y citaristas que hay sobre la tierra; y de Zeus, los reyes." 

"Antes que todas las cosas, en un comienzo, fue el infinito Caos."

HESÍODO. Cosmogonía

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Curiosa e ao mesmo tempo maxestuosa pedrafita feita de xisto que permanece semisoterrada e tamén cunha sensible inclinación, case tirada horizontalmente. Atópase no lugar de O Castro, nunha aba que descende con dirección ao leste, moi preto do castro homónimo e á beira dun primitivo camiño talvez pegada dunha ruta prehistórica, testemuñada tanto pola presenza da Pedrafita coma do Castro.

Vilameán de Treba, terra de bucólicas reminiscencias, no barrio -como dícia antes- de Castro, dise que cando chegaron os mouros unha vella moura traía a pedrafita na cabeza e ao mesmo tempo fiaba cunha roca. A continuación procedeu a deixar a roca sobre a Pedrafita sinalando así que alí estiveran os mouros..., nunca mais se soubo deles.

Fotrografía extraída da páxina web: 
misteriosleyendasdegaliciayasturias.wordpress.com

Outra verídica lenda narra que a Pedrafita ten un Encanto e debaixo dela hai unha morea de ouro gardado por unha cobrexa de sete cabezas. Para desfacer o encantamento e poder facerse co preciado ouro, ten que ir un cura na compaña de sete cans. Ao chegar o can número sete, desaparecerá o Encanto e entón poderase entrar por debaixo da pedrafita e coller o ouro que está alí agochado.

Mais tamén hai diversas probas  que falan da presenza dos mouros neste lugar: varias covas e un primitivo forniño onde cocían o pan. A Eira Morrosa, onde se podía ver  a roupa posta a secar desde a lonxanía, semellaba un espexismo pois cando alguien se achegaga  xa non había nada, debido a que era a máxica vestimenta dos nosos míticos mouros.

Fotrografía extraída da páxina web: 
misteriosleyendasdegaliciayasturias.wordpress.com

A enorme riqueza arqueolóxica, e por ende megalítica,  do País Galego posibilitou que a nosa terra atesourara un impresionante legado etnográfico. As lendas de temática moura son as mais abondosas e a polisemia do termo refírese tanto á antigüidade como ao enigma ou ao misteiro: o folclore conforma a antigüidade vivente polo que case sempre representa un intento de racionalización dos mitos anteriores. É así que a nosa cultura tradicional emprega o "imaxinario" como algo que é diferente do real, pero tamén como unha parte do real.

A meirande parte das lendas de mouros (como a que nos ocupa) fan referencia aos tesouros que acochan gardándos debaixo da terra ou tapándoos con enormes pedras/pedrafitas: tamén os acochaban nas antas e nos castros. Por iso a misión mais importante dos mouros é a vixianza e proteción deses tesouros que defenden unhas veces con encantamentos e outras con veleno.

 

Fotografía de Óscar Franco da páxina web:
patrimoniogalego.net

En definitiva, as actividades dos mouros son as mesmas que as do campesiño: os míticos mouros empréganse no imaxinario popular para expresar simbólicamente conceptos que preocupan á nosa sociedade tradicional. Son o doble simbólico dos campesiños e utilizan ideas  como as de "humanidade" (o mouro non é humano), a idea da muller (a moura é fermosa e rica pero, pola contra, é moi perigosa), a valoración positiva do traballo para mellorar en contraposición co tesouro atopado sen esforzo...

otografía de Óscar Franco da páxina web:
patrimoniogalego.net

Como todo universo mitolóxico, os mouros posúen un espazo de vivenda propio e diferenciado, desenvolven diversas actividades e non se relacionan cos cristianos. Para a nosa cultura popular, os mouros nin morreron nin marcharon de Galicia: vivían e viven nos montes, penechairas e vales onde se atopan os restos arqueolóxicos ou os elementos da paisaxe que, sen ser naturais, tampouco son propios dos humanos (pías, pedras oscilantes, figuras natropomorfas naturais, etc).

Fotografía extraída da páxina web:
www.xoanarcodavella.com

Dos estudos  publicados sobre o tema, pódense extraer dúas conclusións que serven de punto de partida: por unha banda, a mitoloxía ao redor dos mouros amósase uniformemente por todo o territorio sen excepción; pola outra, as lendas atópanse relacionadas directamente con lugares de gran potencialidade arqueolóxica.

E, como todo sistema mitolóxico, debaixo das lendas dos mouros subxace toda unha racionalidade que explica fenómenos que non se podían entender doutro xeito, un esquema explicativo de todo aquilo que preocupaba e preocupa aos galegos, unha cosmogonía.

Fotografía extraída da páxina web:
www.xoanarcodavella.com

A Pedrafita-menhir a Pedra Longa de Vilameán constitúe un bo exemplo da pervivencia da temática moura no país galego, que se repite por todos os currunchos da nosa xeografía.

Coordenadas: 

Lat. 42º 1´33.06´´ N Lon. 8º 44´44.73´´ O
145 m.s.n.m.

En Sigrás, finalizando setembro de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!


ENLACES OBRIGATORIOS

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

https://misteriosleyendasdegaliciayasturias.wordpress.com/2017/12/15/leyenda-de-pedra-longa-piedra-larga/

https://patrimoniogalego.net/index.php/82684/2016/02/a-pedra-longa/

http://www.xoanarcodavella.com/2013/09/pedra-longa-lenda.html
http://ocio.farodevigo.es/planes/rutas-excursiones/pla-2388-vilamean-caminos-tradicion.html
https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=18&id=2570

https://misteriosleyendasdegaliciayasturias.wordpress.com/2017/12/15/leyenda-de-pedra-longa-piedra-larga/

ANTA-DOLMEN CIMA DA COSTA 2. Santa María de Guillar, Rodeiro.

ANTA-DOLMEN CIMA DA COSTA 2.

"Tú, Sócrates, comenzaste diciendo que la virtud no se puede enseñar, y ahora estás insistiendo en lo contrario, tratando de mostrar que todas las cosas vienen del conocimiento, de la justicia, y de la sensatez, hasta incluso el coraje, desde donde seguiría esa virtud. Ciertamente que se puede enseñar."

Protágoras de Abdera

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Estoutra anta, asentada polas limítrofes terras dezanas dos concellos de Rodeiro e Agolada, atópase inmersa nas montareces alturas que configuran a súa paisaxe megalítica. E como sempre nos últimos tempos, viaxo a cegas, pero sin lastimarme. Viaxo sen poder sorprenderme polas curiosidades impresionantes que se atopan no camiño..., e non fago camiño ao andar. Transito desde unha cómoda silla.

Fotografía de Elixio Vieites en patrimoniogalego.net

Para acceder a esta anta é absolutamente necesario guiarse polo XPS. Aínda así, chégase camiñando (non hai outra forma) desde a aldea de Axiaz. Non é necesario incidir en que chegar a este emprazamento é extremadamente complicado.

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

O fermoso túmulo que atopo nas fotografías debuxa unha mámoa de tipo medio que non sobrepasa os quince metros  por ningunha das orientacións diametrais. A mámoa semella que se está a conservar en bastante bo estado, amosando un enorme funil de saqueo, froito do abafante, menesteroso e incansable traballo dos piratas profanadores das nosas senlleiras tumbas neolíticas.

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

No interior deste gran burato de saqueo, aséntanse os restos da cámara megalítica que se compón de dous ou tres grandes esteos de granito. Estes probablemente debuxarían unha cámara poligonal tendente a circular, malia que as fotografías non permiten deducir esta afirmación. A altura máxima dos esteos non sobrepasa os oitenta e cinco centímetros e unha anchura de cincoenta centímetros. O grosor anda polos vinte centímetros.

Fotografía de Elixio Vieites en patrimoniogalego.net

Ao redor do burato onde se asentan os restos da anta e por enriba da mámoa aparecen unha boa morea de pedras espalladas: algunhas poderían formar parte da coiraza pétrea e outras, meirandes, talvez sexan os restos esnaquizados da pedra cobertora ou tampa.

O Conxunto megalítico da Anta-dolmen Cima da Costa 2 atópase moi preto, a poucos metros, da fronteira entre os concellos de Agolada e Rodeiro, como estaba a dicir mais enriba.

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

Para rematar, aínda que nalgures  se sinala que pertence ao Concello de Agolada, a mámoa aparece no planeamento de Rodeiro, na parroquia de Guillar.

En Sigrás,  mes séptimo dos romanos do ano 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES IMPORTANTES


http://www.planeamentourbanistico.xunta.es/siotuga/documentos/urbanismo/RODEIRO/documents/26711ca031.pdf pax 5

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/mamoa-de-cima-da-costa.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/77217/2015/08/mamoa-cima-da-costa-2/

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/mamoas-de-galizagalicia-provincia-de_9.html

ANTA-DOLMEN DE GAGÁN OU XAXÁN. Santo Tomé de Piñeiro, Marín.

ANTA-DOLMEN DE GAGÁN OU XAXÁN

SENDA DAS MÁMOAS DE MARÍN XI

"Moviéndose en el espacio, los átomos eran originalmente unidades individuales, pero inevitablemente comenzaron a chocar entre sí, y en los casos en que sus formas eran tales que les permitían entrelazarse, comenzaron a formar grupos. El agua, el aire, el fuego y la tierra no son más que diferentes grupos de átomos inmutables."

Demócrito de Abdera

Debuxo versión de Moncho Boga, 2025.

E, lamentablemente, chego ao último elemento megalítico da Senda das mámoas de Marín..., sen embargo, sen dúbida voltarei por estas terras para reflexionar e amosar as outras antas sitas nos concellos de Vilaboa, Moraña, Bueu e Cangas. Non tardarei moito.

Pero antes de continuar, un pequeno excursus sobre os topónimos "Morrazo" e  "Gagán". "Morrazo" adoitase interpretar como un topónimo derivado da raíz prerromana "mor" ou "morr" que se refería a pedras ou a montes moi pedregosos. Por iso tamén se considera que a palabra galega "morea" (moitas cousas amontonadas) podería ter a mesma orixe como "cousas amontonadas con forma de montaña".  Pero tamén podería proceder la latino "Murratium" de xeito que significaría "muro": un enorme ou gran muro que se introduce no mar...

Con respecto ao topónimo "Gagán", é probable que proceda do latino "gagates", e dicir un marco no camiño, significado que cadra moi ben coa función delimitadora e/ou  marcaxes espaciais, das mámoas e das pedrafitas en todo o territorio galego.

Planta versión propia a partir de Acuña Piñeiro, 1994.

Chego á última espléndida anta: fantástico exemplar que non coñecía, pero que hoxe xa é como unha amiga mais dentro do amplo abano do megalitismo galego. E achégome á anta catalogada como Mámoa  da Chan de Xaxán. Debo aducir neste punto unha breve consideración sobre o topónimo Xaxán ou  Gagán: nunha ficha da páxina web de patrimoniogalego.com asinada por Franjopadín e adicada a esta mámoa, explica que se trata dun topónimo que estivo a sofrir unha deturpación debido a unha sobrecorrección de "ghaghan", que é a denominación traidiconal coa que a coñecen as xentes do Morrazo. Polo tanto deberíamos dicir Gagán.

Sección versión propia a partir de Acuña Piñeiro, 1994.

Nas datas en que a visitou Franjopadín, a mámoa estaba absolutamente cuberta de matoxeiras, polo que resultaba infrutuoso intentar a súa medición e determinar polo tanto as súas dimensións. Falamos do ano 2011.

 
Fotografía de Franjopadín, 2011, en patrimoniogalego.net

O emprazamento atópase nunha leve vagoada do regato Neibó, nunha suave pendente con dirección ao devandito rego. A masa forestal constituíase mediante unha repoboación de eucaliptos. A cámara megalítica ou anta atópase totalmente valeirada por dentro, saqueada, e a mámoa está lixeiramente remozada debido ás intensivas labouras forestais. 

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

O túmulo acada grandes proporcións a saber, mais de trinta metros de diámetro e case os dous metros para a altura. Debido a esta enorme formación en canto ao volumen, a mámoa ten unha gran visibilidade, influindo taménm o seu asentamento nun dos socalcos do río.

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

Dicía antes que a cámara megalítica atópase completamente valeirada por dentro: por iso  pódese contemplar unha planta poligonal composta mediante cinco esteos e o inicio dun mais que probable corredor na área do leste.

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

Segundo podemos deducir das fotografías, trátase dunha construción con certas particularidades que a singularizan dentro do horizonte megalítico galego. Tamén as informacións que fun recabando, non sin certa dificultade, falan das seguintes características: na zona do posible corredor, orientado ao leste, non aparece ningún esteo pero sí unha especie de masa tumular cun muro de mampostería. Por outro lado, na parte do oeste (cabeceira) acontece o mesmo, pero neste caso o cativo muro de mampostería descansa sobre unha laxe que apenas asoma e que podería ser un dos chantos da cámara por esa beira.

Fotografía de megaliticia.blogspot.com

Outra das características é a presenza de restos da coiraza pétrea por diversas zonas da mámoa. En definitiva e, para rematar, a área do oeste da cámara atópase bastante esnaquizada, entre outras cousas debido ao transo dunha pista forestal. 

Croquis extraído da Senda das mámoas de Marín.

Pois ben, lástima que rematou: só me queda retornar físicamente ao Morrazo e descubrir, en exclusivo directo, as antas desta increíble Senda que todavía non fun quen de visitar.

IMPRESCINDIBLE SI TE ACHEGAS A MARÍN

 

Si fixemos esta viaxe megalítica á Senda das Mámoas de Marín, é imprescindible visitar a Estación de Petróglifos de Mogor:  indispensable, non admite demora. 

Centro de Interpretación dos Petrófligos de Mogor.

Os Petróglifos de Mogor, á beira da primorosa praia de Mogor, contan hoxe cun Centro de Interpretación e con rampas que permiten a contemplación desa escritura prehistórica da rocha. Organizan, desde o Centro, visitas guiadas no verán tanto pola día como pola noite.

Concéntricos e labirinto. Fotografía galiciamaxica.eu

Non sei si é necesario dicir, a estas alturas, que Mogor e os seus petróglifos constitúen unha das estacións de arte rupestre máis importantes de Galicia e, sen dúbida, a mais importande do universo.

Vista nocturna do labirinto e dos concéntricos.
Fotografía gastroviajesruth.

Por iso débese visitar indiscutible e inexcusablemente esta apaixoante estación de petrógligos e o seu Centro de Interpretación. Moito se ten falado, estudado e analizado sobre a significación destes impresionantes petróglifos, pero no que semella que hai un certo consenso é na consideración do seu posible uso ritual que talvez engada algún tipo de vencellamento coa astronomía. E dicir, unha especie de calendario, posto que, a través dos seus aliñamentos e roteiros sinuosos, pódense distinguir os equinoccios e os solsticios, tan importantes para as sociedades de cazadores e recolectores do neolítico.

Outra vista dos petróglifos de Mogor.

Os motivos predominantes son os circulares, labirintos, espirais, cazoliñas, círculos concéntricos e un cervo.

Os petróglifos concéntranse en tres paneis ou estacións a saber, a Pedra do Campiño, a Pedra do Labirinto e a Pedra dos Mouros.

En Sigrás, nos días centrais de setembro de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

INTERESANTES ENLACES E BIBLIOGRAFÍA

https://patrimoniogalego.net/index.php/4713/2011/09/mamoa-de-chan-de-gagan/

https://www.wikiloc.com/outdoor-trails/dolmenes-lago-castineiras-11487131

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://arqueologia-patinho.blogspot.com/2008/07/chan-de-armada-desvela-sus-secretos.html

https://www.concellodemarin.es/pxom/

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/pontevedra/marin/2015/09/16/zarzas-asfixian-area-mamoa-chan-armada/0003_201509P16C8995.htm

https://historiaymitos.blogspot.com/2009/04/mamoas-bajo-asedio-en-o-morrazo.html

https://ahoradosmouros.blogspot.com/2012/01/duas-lousas-da-mamoa-do-chan-da-armada.html

F. Carrera Ramírez e R. Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en le Noroeste Penínsular". Tórculo Edicións, 2006.

SOBRINO LORENZO-RUZA, Ramón. “Prospecciones arqueológicas en Morrazo”. El Museo de Pontevedra. Pontevedra. 1956.

https://patrimoniogalego.net/index.php/4681/2011/09/mamoa-de-chan-da-armada-1/

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-das-mamoas-de-marin-219310977/photo-132766529

https://cousasdecarragal.blogspot.com/2025/03/marin-la-recomendada-ruta-das-mamoas.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/ruta-pasada-auga-estrear-senda-das-mamoas/202406162121471308969.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/nueva-senda-das-mamoas-marin-podra-realizarse-proximo-2-junio/202405011229341302690.html

https://www.carriola.es/index.php/noticias-de-marin-by-julio-santos/7174-el-concello-inaugura-el-proximo-domingo-la-ruta-das-mamoas-con-una-andaina-desde-el-lago-de-castineiras

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024-roteiro-das-mamoas-de-marin-otonal-noviembre-desde-lago-castineiras-a-lagocheiras-192112111/photo-118661999

https://nl.wikiloc.com/routes-wandelen/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://it.wikiloc.com/percorsi-escursionismo/vilaboa-lago-de-castineiras-y-rio-maior-204892555

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/pontevedra/marin/2008/03/15/arqueologos-reconstruiran-mamoa-chan-armada/0003_6653268.htm

https://pt.wikiloc.com/trilhas-trekking/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://www.bing.com/images/search?view=detailV2&mediaurl=https%3A%2F%2Fwww.paxinasgalegas.es

https://arqui-2.blogspot.com/2014/07/breve-historia-de-los-laberintos.html

https://lugaresconhistoria.com/petroglifos-mogor

https://www.concellodemarin.es/

https://turismo.concellodemarin.es/index.php/es/cultura

https://www.galiciamaxica.eu/galicia/petroglifos-de-mogor/