ANTA-DOLMEN DE PEDRALONGA/CHAN DE CASTIÑEIRAS 2. Santo Tomé de Piñeiro, Marín.

ANTA-DOLMEN DE PEDRALONGA/CHAN DE CASTIÑEIRAS 2.

SENDA DAS MÁMOAS DE MARÍN I

"Míseros mortales que, semejantes a las hojas, ya se hallan florecientes y vigorosos comiendo los frutos de la tierra, ya que se quedan exánimes y mueren."

Homero

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Comezo hoxe a xeira de entradas adicadas á Senda das Mámoas de Marín, inaugurada no ano 2024, se as miñas fontes non están equivocadas. Xa neste blogue e nas miñas publicacións anteriores ocupeime mais ou menos polo miudo dalgunha destas antas, coñecidas desde hai xa moitos anos. 

Planta a partir de Carrera Ramírez.

Sen embargo, nestes últimos tempos fóronse facendo accesibles algunhas novas para min e, ademais, moitas das coñecidas foron obxecto de escavacións arqueolóxicas que cambiaron sustancialmente o seu aspecto xeral. Tal é o caso da Mámoa do Rei e as cistas e mámoas asociadas a esa necrópole, a anta da Chan de Armada, ou esta mesma, a Anta de Castiñeiras 2,  denominada tamén Anta de Pedralonga. Así mesmo moitas mámoas fóronse limpando de maleza e agora son mais accesibles.

Fotografía de 2009, Moncho Boga.

A rota, carreiro ou senda comeza na mais importante das antas da necrópole da Chan de Castiñeiras, moi preto da lagoa do mesmo nome. Trátase dunha área que visitei por vez primeira no ano 1991 e os cambios, tanto a nivel megalítico como natural, son asombrosos. Noutro orde de cousas, a anta foi declarada Ben de Interese cultural o 15 de marzo de 2011e publicada no DOG nº 70  do 08/0/2011 debido sobre todo ás pinturas e gravuras que conservan tres dos esteos.

Fotografía do ano 2010.

Para chegar hai que coller a estrada que leva á BRILAT en Figueirido e continuar ata chegar á Lagoa de Castiñeiras. Os xacementos que conforman a necrópole atópanse ao carón da Lagoa, ao leste e sueste do grupo de Vilaboa e ao suroeste de Pedralonga de Marín.

Fotografía de patrimoniogalego.com, 2011

Ao longo dos anos a historia desta paradigmática anta pontevedresa foi certamente  unha historia chea de avatares mais ou menos penosos, trátandose como se trata dunha anta senlleira. Intentarei desenvolver unha breve escolma destes azarosos contratempos.

Fotografía do ano 2019.

Como estaba a contar, forma parte da necrópole denominada Chan de Castiñeiras, Peta o Chan e tamén Pedralonga, formada por oito mámoas. A necrópole ocupa en liña a dorsal que, desde o alto de Cotorredondo, discorre en dirrección norte cara ao Alto da Graña. Só esta anta se atopa no Concello de Marín, o resto están dentro do termo municipal de Vilaboa. 

Fotografía do ano 2020.

Unha das actuacións mais insidiosas sobre a mámoa foi a salvaxe construción dunha estrada que a partiu case pola metade leste no ano 1997, obra da Xunta de Galicia. O arrasamento afectou lonxitudinalmente a  once metros da masa tumular e a uns seis metros do radio cara ao norte. O corte permitiu apreciar parcialmente os restos da coiraza. 

Foto de megaliticiablogspot.com do ano 2024 ou 2025: pódense
aprecial perfectamente os restos da coiraza e da pedra cobertora.

No ano 1957 foi obxecto dunha escavación arqueolóxica a cargo de Sobrino Lorenzo-Ruza que consistiu no valeirado total do centro da cámara, deixando ao descuberto unha estrutura megalítica ou dolmen que se desenvolvía a través dunha planta poligonal con corredor pouco desenvolvido orientado ao sueste. Conservaba dez esteos de granito de gran medio fino e unha altura dos esteos de entre un metro e dez centímetros e un metro e vinte centímetros. Configurábase así un espazo megalitico cunhas medidas internas de dous metros e medio no eixo NE-SW e os dous metros no eixo NW-SE. Esa escavación de Lorenzo-Ruza deixou ao descuberto o basamento dos esteos, o que provocuou a súa total desestabilización e o consecuente derrumbe. 

Fotografía de: es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024

Tres dos chantos que estruturan a cámara conservan gravuras que debuxan formas onduli-serpentiformes e posiblemente antropomórficos, malia que son moi esquemáticas. Así, dous destes chantos aparecen decorados con liñas sepentiformes horizontais e o terceiro con ondas verticais así como unha figura aproximadamente triangular conectada con dúas liñas verticais. Sen dúbida a decoración está vencellada ao universo sagrado das crenzas neolíticas: o estado das investigacións hoxe en día permiten concluir que o interior das camaras galegas estaban completamente decorados con pinturas e gravuras, das que hai algúns restos pintados que consisten en ondulados e zigue-zague e empregando sobre todo cores negro e vermello sobre unha base branca de caolín, que cubriría todos os esteos do interior.

Foto de megaliticiablogspot.com do ano 2024 ou 2025

Na área do NE do interior da cámara aparecía un oco duns cincoenta centímetros que coincidía aproximadamente coa cota acadada pola escavación, o cual foi o causante da desestabilización da estrutura e que provocou o esnaquizamento dun dos esteos. Nese burato apareceron diversos croios de pequeno e mediano tamaño que probablemente eran os calzos internos, a xeito de soporte. A mámoa medía ao redor de quince metros de diámetro.

Un dos esteos decorados. Fonte, Fernando Carrera.

Por último dicir que a anta foi obxecto dunha actuación arqueolóxica (limpeza) na actualidade o que permitiu reconstruir o seu posible estado orixinal así como observar perfectamente a coiraza pétrea que está a cubrir completamente a mámoa de terra, co que se evitaba a erosión e contribuía a unha maior visibilización. A escavación arqueolóxica (ou limpeza profunda) permitiu constatar que o túmulo perdeu o corenta por cento da mása túmular orixinal que acadaba os doce metros de diámetro e unha altura máxima dun metro e vinte cetnímetros. A pesares das obras da estrada construida no ano 1997, a cámara permanece completa: os once esteos mencionados así como tres lousas de granito pousadas na aba da mámoa que probablemente son os restos da tampa ou pedra cobertora.

Fotografía de: es.wikiloc.com/rutas-senderismo

Croquis do itinerario da Senda, segundo a sinalética actual.

En Sigrás: menos mal que chove, senon ardemos todos. No ano 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES

F. Carrera Ramírez e R. Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en le Noroeste Penínsular". Tórculo Edicións, 2006.

https://patrimoniogalego.net/index.php/5156/2011/09/mamoa-de-pedralonga/

https://megaliticia.blogspot.com/2024/07/Senda-mamoas-Marin.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/ruta-das-mamoas-de-marin-219310977/photo-132766529

https://cousasdecarragal.blogspot.com/2025/03/marin-la-recomendada-ruta-das-mamoas.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/ruta-pasada-auga-estrear-senda-das-mamoas/202406162121471308969.html

https://www.diariodepontevedra.es/articulo/o-morrazo/nueva-senda-das-mamoas-marin-podra-realizarse-proximo-2-junio/202405011229341302690.html

https://www.carriola.es/index.php/noticias-de-marin-by-julio-santos/7174-el-concello-inaugura-el-proximo-domingo-la-ruta-das-mamoas-con-una-andaina-desde-el-lago-de-castineiras

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2024-roteiro-das-mamoas-de-marin-otonal-noviembre-desde-lago-castineiras-a-lagocheiras-192112111/photo-118661999

https://nl.wikiloc.com/routes-wandelen/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

https://it.wikiloc.com/percorsi-escursionismo/vilaboa-lago-de-castineiras-y-rio-maior-204892555

https://pt.wikiloc.com/trilhas-trekking/ruta-das-mamoas-de-marin-circular-desde-lago-castineiras-jmc-mamoas-192531087

ANTA-DOLMEN CASA DA MOURA. Aldea de Queguas, Santo Tomé de Venceáns, Entrimo.

ANTA-DOLMEN DA CASA DA MOURA.

Para chegar. Partindo de Bande, a vinte quilómetros, tendo á vista a cola do encoro de Lindoso, hai que coller o desvío ben sinalado que leva a Entrimo. No lugar da Feira Vella, a cinco quilómetros, debemos seguir a estrada da esquerda que leva a Terracha, capital municipal do Concello de Entrimo. Desde aí, ao pasar a Alameda, hai que seguir o desvío á dereita que leva á aldea de Queguas, a onde chegaremos despois de percorrer sete quilómetros. Unha vez en Queguas, hai que deixar o coche á entrada do pobo e cruzar polas súas vetustas rúas ata chegar ao final onde comeza unha empinada corredoira que é o inicio dunha ruta de sendeirismo que nos levará á anta. Ésta atópase  a uns 1200 ms de altitude e chégase despois de aproximadamente unha hora andando.

A anta aséntase nunha chaira no Alto das Sete Laceiras.

Trátase dunha anta que posúe dimensións colosais, se cadra unha das máis grandes de Galicia que amosa un excelente estado de conservación. A anta atópase no interior dunha mámoa que non conserva a totalidade do seu volume orixinal; consérvase a cámara, o corredor e as pedras cobertoras da cámara e do corredor. A mámoa acada entre 15 e 20 ms de diámetro.

A cámara confórmase mediante seis esteos e o corredor con dous e fáltalle a pedra da cabeceira. Mide nos seus eixos uns dous metros e medio por tres metros. A altura pasa dos dous metros. O corredor está orientado ao suleste e acada unha altura máxima dun metro e medio: a cuberta do corredor mide máis de dous metros de lonxitude.

Tanto a tampa ou pedra cobertora da cámara coma a do corredor conservan cazoletas. Probablemente tamén conserve restos de pintura.

Debuxo de Ramón Boga Moscoso

ESTRUTURA PRETO DA CASA DA MOURA.

Segundo Miguel Moreno Gallo, moi preto da anta Casa da Moura de Queguas, hai un posible "cromlech", ou se cadra outra construción de dificil adscripción pero vencellada ao fenómeno megalítico. O investigador non esgota que se trate incluso do resto dun muro pertencente a unha construción para o gando. 

Tanto estas consideracións como a fotografía que as acompaña foron realizadas por este autor na páxina megalitos.es.

ANTA-DOLMEN DE OLIN. Entrimo

Anta da que non sabemos outra cousa que o coñecemento visual a través da fotografía de Xabier Moure que aparece no seu blog onosopatrimonio, na que aparece co pé de foto "Anta de Olin, Entrimo":

En Sigrás, saúde, sorte e libros!!!

ANTAS-DÓLMENES E PEDRAFITAS-MENHIRES DA BAIXA LIMIA IV: Marco das 4 Cruces, A Mota Grande, Pedrafita da Mota Grande, Antas de Ferropenagache: 5, 8, 11, Anta Serra das Motas, Anta do Outeiro das Mos.

ANTAS-DÓLMENES DA BAIXA LIMIA IV.

Desde a parroquia de Bangueses, no concello de Verea, parte un roteiro arqueolóxico que permitirá albiscar algúns dos elementos máis significativos do megalitismo galego. 

O lugar de partida é o Outeiro das Catro Augas e desde aí ata a Portela do Pau, diversas pistas forestais (restos tamén de Camiños seguramente vencellados ás necrópoles megalíticas), son varios quilómetros que nos permitirán contemplar algúns dos máis extraordinarios exemplares do megalitismo galego.

As diversas necrópoles que se asentan na Serra do Leboreiro, xusto na fronteira entre Galicia e Portugal, suman ao redor de centro trinta mámoas das que 100 atópanse en territorio portugueés.

Entre estas necrópoles destacan as de Outeiro de Ferro Penagache e a de Motas de Peneda da Canteira, conservando exemplares que non se diferencian dos doutros lugares de Galicia, sobre todo dos da Costa da Morte.

-MARCO DAS CATRO CRUCES. Bangueses de Abaixo, Verea

Trátase dunha pedrafita que fixo de marco de termo ou marco divisorio entre as parrqouias de Calvos e Corvelle (Bande), Cexo e Bangueses (Verea).

Amosa sección cadrangular que se vai esvaecendo da base á cume, onde xa vai debuxando unha forma máis redondeada, debuxando unha especie de remate de báculo. Unha escotadura pouco antes da cima fai que, segundo a perspectiva en que a vexamos, adquira forma antropomorfa ou incluso fálica.

Fotografía realizada por Daviddexordos.

-A MOTA GRANDE DE VEREA ou Anta 1 de Ferro Penagache

Atópase ubicada nunha gran necrópole tamén coñecida como o conxunto megalítico de Portela do Pau. As mámoas desta gran necrópole exténdense nunha superficie duns 50 quilómetros cadrados cunha concentración dunhas cen mámoas na zona portuguesa e unhas trinta na zona galega. 

Fotografía da Mota Grande realizada por J.M. Eguileta Franco.

O conxunto integrado pola Mota Grande de Verea é un dos máis importantes e está integrado por nove mámoas. A mámoa foi obxecto dunha escavación de urxencia debido a unha salvaxe profanación realizada no ano 1994.

Entre as características formais máis interesantes hai que subliñar a forma xeralmente circular de grandes dimensións, con coirazas formadas por soportes imbricados. Tamén destacan polos corredores que adoitan non ser moi desenvolvidos.

Trátase así da maior mámoa da necrópole e de toda a chaira. Destácase nítida e claramente de todas as demáis mámoas adquirindo dese xeito un carácter intencional. A Mota Grande sirve de fito fronteirizo entre Galicia e Portugal.

Fotografía da Mota Grande realizada por Julio Anta.

A Mota Grande é unha gran mámoa composta de terra ben compactada que aparece moi ben consolidada na parte superior por unha coiraza de pedras imbricadas entre sí. 

Despois da violación consumada na década de 1980, quedaron in situ cinco esteos, pero lixeiramente descolocados polo empuxe da pedra cobertora que quedou un pouco esnaquizada. Pódese adscribir ás cámaras de tipo poligonal alongada e amosa polo menos dous esteos gravados, á esquerda da pedra da cabeceira.

No primeiro esteo, á dereita da entrada, hai unha serie de gravuras con sulcos moi finos que cubren toda a súa superficie externa. Sen embargo o que individualiza sen dúbida este esteo é que aparece unha pigmentación realizada antes das gravuras e que permiten o seu resalte, creando unha ilusión escénica. O motivo central destas gravuras son catro círculos concéntricos combinados. Á súa veira aparecen dúas formas circulares simples e imperfectas; por debaixo destes  vanse resaltando as clásicas liñas ondeadas e liñas crebadas en zigue-zague.

Esquema das gravuras do esteo C1 da Mota Grande de Verea

Estamos diante dunha composición xeometrizante cuio significado sigue sendo unha incógnita. Sen embargo, segundo os seus escavadores, é evidente que hai unha ordenación intencional do espazo gravado, centrado en dúas figuras emblemáticas e desenvolvéndose cada unha delas cos motivos ondulantes, como facendo de molduras, enmarcándoos.

Esteo nº C2 da Mota Grande de Verea

No outro esteo, de grao fino, aparece unha coloración amarelada con manchas de óxido. Este esteo está parcialmente partido na parte superior, tendo o anaco partido tirado na parte de atrás.  Parece bastante probable que estea a conservar restos de pintura.

-PEDRAFITA-MENHIR DA MOTA GRANDE

Curiosa pedrafita tirada ao outro lado da pista que a separa da Mota Grande, por iso pódese aseverar que a mámoa atópase asociada á pedrafita: trátase dunha gran pedra monolítica claramente artificial que se atopou tumbada á beira da base da mámoa. Segundo os escavadores da Mota, esta pedrafita probablemente fose removida do seu lugar orixinal nos traballos para o arranxo da pista.

Pedrafita da Mota Grande.
Fotografía realizada por J.M. Eguileta Franco.

Posiblemente a pedrafita estivo emprazada nunha zona entre estas grandes mámoas cerca da súa localización actual. A hipótese da súa ubicación tería que ver, como en outras pedrafitas galegas, coa función de fito sinalizador: colocado no cambio de vertente, nunha zona na que a Mota non pode verse, faría de fito anunciador, a xeito de estela, como sinalando o inicio da necrópole.

Fotografía realizada por Julio Anta.

Pedrafita da Mota Grande.
Fotografía realizada por Davidexordos.

 

-ANTA-DOLMEN 5 DE OUTEIRO DE FERRO PENAGACHE

Trátase dun gran monumento funerario que está conformado por unha gran mámoa recuberta por unha coiraza de pedra. No interior da mámoa acóchase unha anta de planta poligonal simple sen corredor. Os sete esteos da cámara miden máis de dous metros de altura e algúns deles están moi decorados: repítense os motivos ondulados e en zigue-zague. Non sabemos si a pedra cobertora é a orixinal.

Fotografías realizadas por Julio Anta

Foi obxecto dunha intervención arqueolóxica na década de 1990, a cal puxo ao descuberto a estrutura arquitectónica que hoxe podemos contemplar, así comoa os gravados prehistóricos.

As datacións obtidas nas escavacións arroxan unha datación dacabalo entre o V e o IV milenio a.C.

-ANTA-DOLMEN 8 DO OUTEIRO DE FERRO PENAGACHE

Fotografía realizada por J.M. Eguileta Franco

Anta con forma poligonal e corredor pouco desenvolvido. Componse con sete esteos. Atópase entre os marcos fronteirizos 23 e 25. Nove das mámoas desta necrópole alíñanse na dirección oeste-leste e atópanse moi preto do Camiño "Ruta das Feiras" que ía de Lobeira a Milmanda, moi transitada na Idade Media.

Non sabemos, persoalmente, si esta anta se atopa en Galicia ou en Portugal. Non obstante próximamente farei unha incursión por estas fermosas terras.

-ANTA-DOLMEN 11 do Outeiro de Ferro Penagache

Fotografía realizada por J.M. Eguileta Franco.

-ANTAS-DOLMENES da Serra das Motas. A Fraga, Lobeira

Trátase de dez mámoas que se emprazan nunha das abas occidentais da Serra de Leboreiro. Segundo Eguileta, o monumento M1 (Mota da Meda) foi erixido nunha das cumes máis altas da Serra. As restantes nove mámoas distribúense de xeito lineal ao longo da dorsal.

Nun dos esteos da M10 hai pinturas "xuguiformes".

-ANTA-DOLMEN DO OUTEIRO DAS MOS. A Fraga, Lobeira

Atópase facendo conxunto con outra mámoa na parexe coñecida como Outeiro das Mos, nunha das abas máis septentrionais da Serra das motas.

A coñecida co nome de M1 desenvólvese no interior dunha mámoa e está rodeada dun círculo lítico que é máis que un anel perimetral. Segundo Eguileta, está formado por auténticos esteos semellantes aos conservados para as cámaras megalíticas. Tres deses grandes esteos estaban in situ e alineados, e algúns outros estaban tirados na superficie da masa tumular así como no contorno máis inmediato.

Fotografía de J.M. Eguileta Franco, 1999.

BIBLIOGRAFÍA

Eguileta Franco, J.M.: A Baixa Limia Galega na Prehistoria Recente. Deputación de Ourense, 1999.

Carrera Ramírez e Fábregas Valcarce: "Arte parietal megalítico en el noroeste penínsular". Tórculo Edicións.

Enlaces de interese: Julio Anta, Sudando Botas, o noso patrimonio, patrimonio galego.

En Sigrás, saúde, sorte e libros!!!

ANTAS-DÓLMENS DA NECRÓPOLE DA SANTA MARIÑA. Santa Cristina do Viso, O Incio.

ANTAS-DÓLMENES DA NECRÓPOLE DE SANTA MARIÑA. 

Para chegar. Desde a estrada que vai de Sarria a Monforte, aproximadamente aos cinco quilómetros, debemos coller a estrada da esquerda que leva a Loureiro e Froián. Ao chegar ao lugar de Castelo hai que subir cara ao monte e á aldea de Formigueiros. Fronte á estrada que vai a esa poboación, debemos seguir unha pista que leva dereitamente á necrópole, a uns quinientos metros.

O Campo de Mámoas de Santa Mariña exténdese nunha zona chaira do monte de Santa Mariña, onde limitan tres concellos, a saber, O Incio -parroquia de Santa Cristina do Viso-, Samos (Santiago de Formigueiros) e Sarria coa parroquia de San Martiño de Loureiro.

Sen dúbida estamos diante dunha das necrópoles máis impresionantes de Galicia si temos en conta a gran cantidade de mámoas que conforma o conxunto, o reducido espacio que ocupan, a diversidade dos elementos tanto polas dimensións heteroxéneas como polas diferentes tipoloxías...

Esta estraordinaria necrópole está composta por máis de trinta mámoas, das que cerca da metade conservan algún resto da estrutura arquitectónica.  

A necrópole foi obxecto de escavacións arqueolóxicas a cargo de Antón Rodríguez Casal, co que se deixaron varias cámaras á vista. As antas mellor conservadas son as sinaladas cos números 8, 19 e 30.

A mámoa sinalada por Rodríguez Casal co número 30, acóchase nunha anta das do tipo poligonal seguramente sen corredor e conformada por sete esteos de pizarra moi finos, que se completa con outros esteos por detrás destes que funcionan a xeito de contrafortes, posiblemente. A cámara é de boas proporcións acadando máis de nove metros de lonxitude. No eixo máis pequeno (N-S) mide preto de dous metros. A mámoa é das do tipo medio grande.

 Fotografía, Antón Rodríguez Casal, Rev. Gallaecia nº 17.

Fotografías Moncho Boga, 1994.

-Outras antas da necrópole de Santa Mariña:

 Fotografías de Rodríguez Casal na Rev. Gallaecia nº 17.

Plantas das Antas da necrópole de Santa Mariña segundo Rodríguez Casal. Versión propia.

Nos últimos tempos parece que hai evidencias de restos de pintura parietal na cámara da mámoa sinalada co número 15.

NA ACTUALIDADE. Despois de tantos anos que non viaxo a esta extraordinaria necrópole, mais que polas insondables páxinas de internet, debo agradecer e destacar a importante laboura que desenvolve Alex Negreira no seu tremendo blogue megaliticiablogspot.com. Con él xa debe saber, nos últimos tempos son un seguidor desta páxina non só para os novos elementos megalíticos que van aparecendo espallados por toda a xeografía galega, senon tamén que me están a servir para avaliar o estado de conservación e as recentes actuacións que se veñen facendo nos últimos anos. Por iso vou  baixar unhas cantas das súas fotografías e así contemplar a evolución desde a década de 1990. A primeira sorpresa é a colocación dun panel indicativo da necrópole:

Fotografía, megaliticiablogspot.com

Fotografía, megaliticiablogspot.com

Fotografía, megaliticiablogspot.com

Fotografía, megaliticiablogspot.com

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES

Antón Rodríguez Casal, C. Gómez Nistal e Emiliana Romaní Fariña, "El fenómeno tumular y megalítico en las tierras de Sarria/O Incio". Rev. Gallaecia nº 17. Edicións do Castro, Sada.

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/necropole-de-santa-marina.html

En Sigrás, saúde, sorte e libros!!!

ANTAS-DOLMENES E PEDRAFITAS: Couto dos Mouros, Monte Marxós, Cista (Rodeiro); Agro da Pena (Dozón); Chousa Nova, Mámoa da Braña (Silleda); Marco do Camballón (Vila de Cruces); Mámoa do Cruce, Altar do Sol (Lalín)

ANTAS-DÓLMENES E PEDRAFITAS NAS TERRAS DO DEZA:

-Anta-dolmen Couto dos Mouros

-Anta-dolmen do Monte Marxós

-Pedrafita-menhir (posible) na contorna de Couto dos Mouros

-Pedrafita-menhir en Lalín de Arriba

-Cista de Rodeiro

-Anta-dolmen do Agro da Pena

-Anta-dolmen da Chousa Nova

-Anta-dolmen da Mámoa da Braña

-Necrópole do Marco do Camballón:

      Anta-dolmen nº 5

      Anta-dolmen nº 2

      Anta-dolmen nº 3

-Anta-dolmen Mámoa do Cruce

-Anta-dolmen Altar do Sol

ANTA-DOLMEN COUTO DOS MOUROS. Alemparte, Rodeiro

Atópase na parroquia de Alemparte (Concello de Rodeiro), nunha penechaira na que se ubican unhas cantas antas máis.

A anta de Coto dos Mouros ubícase nunha mámoa de tipo medio grande moi coberta de vexetación, e é fácil de localizar porque se insire case como unha illa no medio de pradeiras gañadas ao monte.

Obviamente a anta aínda non foi obxecto de ningunha escavación arqueolóxica, pero parece, a simple vista que se conserva en bantante bo estado.

Segundo informacións de Manuel Lestón, no interior da mámoa consérvase unha anta que describe planta poligonal composta por oito esteos. O esteo que fai de cabeceira atópase algo inclinado cara ao interior e nel vense restos de pintura parietal que forman zigue-zagues e unha gravura, noutro esteo, que representa un antropomorfo.

O corredor ten á vista un tramo corto e conserva dúas pedras cobertoras grandes. 

Fotografías de Ramón Boga Moscoso, 2010.

ANTA-DOLMEN DO MONTE DOS MARXÓS. Rodeiro

A primeira noticia que me chegou acerca desta anta foi a través de Manuel Lestón. Efectivamente, cando por encargo da Xunta de Calicia este arqueólogo dirixíase a recoñecer a Anta de Couto dos Mouros para eleborar un informe, polo camiño atopou uns cantos esteos esnaquizados que formaban parte dunha mámoa que fora destruida  recentemente. O primeiro que lle chamou a atención, á parte da magnitude dos esteos, foi que todos eles estaban decorados con pinturas megalíticas. 

Hoxe en día os esteos da anta de Monte dos Marxós atópanse depositados no Museo de Pontevedra. Segundo Fernando Carrera, que realizou os traballos de limpeza e documentación das pinturas prehistóricas, formarían parte dunha cámara poligonal composta por sete esteos e corredor corto formado por outros catro esteos así como un anaco da pedra cobertora. Todos estes esteos aparecen enlucidos cunha preparación de cor branca. Os esteos verticais da cámara e corredor están decorados con pintura roxa e negra. 

Planta hipotética da Anta de Monte dos Marxós, segundo Fernando Carrera

BIBLIOGRAFÍA

Fernando Carrera: "Informe sobre los trabajos de limpieza y documentación de la pintura prehistórica conservada en los ortostadot de la mámoa de Monte dos Marxós (Rodeiro, Pontevedra), depositados en el Museo de Pontevedra".

PEDRAFITA-MENHIR (POSIBLE) NA CONTORNA:

Moi preto da anta Coto dos Mouros aparecen unha serie de pedras fincadas de tipoloxía semellante ás pedras que forman as cámaras das antas. Esta en concreto, xunto a outras, aparece formando un poste ao que se enroscan os arames para formar un cercado. Polas súas características semella unha pedrafita, feito que non se debería esgotar tendo en conta as características chairas da zona. Posiblemente, si é o caso, funcionarían como fitos anunciadores da necrópole, sempre en zonas de cambio de vertente, e en lugares moi visibles a longa distancia.

PEDRAFITA-MENHIR NA Estrada Lalín-Rodeiro (Lalín de Arriba):

Cando ía na busca da anta de Couto dos Mouros, pola estrada que leva a Rodeiro desde Lalín, na dereita da estrada, un curioso monolito chamou a miña atención. Trátase dunha pedra cilíndrica asentada sobre un pedestal de cemento que foi colocada alí non se sabe por quen nin porqué. Engado neste apartado polo curioso da situación.

Fotografías realizadas por Ramón Boga, 2010.

CISTA DE RODEIRO

Foti atopada durante a realización de labores agrarias e consérvase unha soa lousa con gravuras no lugar de A Tiza, noa arredores de Rodeiro.

A forma do único esteo conservado é paralelepípeda con decoración de liñas e trazos xeométricos de non doada interpretación. Existe a nova de que na cista foi exhumado un puñal pequeno de tamaño que se extraviou misteriosamente, así como una vaso cerámico, tamén moi pequeno e esnaquizado, ao que lle faltaba o bordo: posuía un fondo plano con un suave gollete que tiña a bordura pouco sainte.

ANTA-DOLMEN DO AGRO DA PENA. Dozón.

Trátase de cinco esteos que se atoparon ao destruir unha mámoa no concello de Dozón. Son esteos de pequeno tamaño mais ou menos completos e fracturados.

Esteos do Agro da Pena. Fotografía Fernando Carrera

Fernando Carrera foi o encargado de analizar os cinco elementos megalíticos posto que case todos os esteos conservan pinturas prehistóricas. Á beira doutros dos esteos que quedaron na mámoa destruida, todas elas formaban parte do conxunto arquitectónico.

O estado dos esteos e o grao de destrución do xacemento impiden aventurar a ubicación orixinal dos mesmos e reconstruir unha cámara megalítica.

Aínda que non se conserva ningún gravado, en catro dos cinco esteos do monumento consérvanse pinturas prehistóricas. Hoxe en día os esteo da anta do Agro da Pena están depositados no Museo de Pontevedra.

Esteo do Agro da Pena. Fotografía de Fernando Carrera

BIBLIOGRAFÍA

Fernando Carrera Ramírez: "Informe sobre los trabajos de documentación y conservación de la pintura megalítica existente en los ortostatos de la Mámoa do Agro da Pena" (Dozón, Pontevedra).

ANTA-DOLMEN DA CHOUSA NOVA, Silleda.

Trátase dunha anta que aínda non puiden visitar. A información así como as fotografías foron extraidas da páxina patrimoniogalego.net e o autor das fotografías firma co seudónimo xandlinathry.

A mámoa na que se acocha a anta foi destruida parcialmente debido á construción dunha pista forestal así como polas labouras agrarias recentes, como en tantos outros sitios do noso país. 

A estrutura tumular atópase ben delimitada por unha gabia externa e por un anel pétreo. No centro da mámoa ubícase unha anta que se conforma a través de cinco esteos e un espazo aberto cara ao leste. A anta é de escasa altura e ten o aspecto dunha cista.

O conxunto megalítico foi afectado pola construción da líña férrea do AVE entre Santiago e Ourense. Foi así que se procedeu a unha completa escavación arqueolóxica na que apareceu a cámara prácticamente intacta. Na devandita escavación exhumouse un bo enxoval con varios uteis de pedra pulida  eun colar de doas de ámbar e variscita. Despois da construción da liña férrea soterrada, o conxunto megalítico foi reconstruido no seu lugar orixinal.

BIBLIOGRAFÍA

Bóveda Fernández, María José: "Intenvención arqueolóxica na Mámoa de Chousa Nova e no seu contorno, Silleda (Pontevedra). Actuacións Arqueolóxicas. Ano 2007. Xunta de Galicia.

ANTA-DOLMEN DA MÁMOA DA BRAÑA. San Paio de Refoxos, Silleda

Os restos conservados desta gran anta consérvanse no Museo de Pontevedra. Proceden dunha mámoa destruida hai xa algúns anos debido a labores agrícolas.

Calco dun dos esteos da Mámoa da Braña. Autor, ver bibliografía.

Da destrución salváronse varios esteos da cámara que amosan interesantes gravuras que de debuxan a través de vairas series de liñas ondeantes e un rego central, unha fiada de sete círculos, un motivo solar e oito ondeantes verticais.

Autor, ver bibliografía.

Estes motivos repítense con naturalidade en moitas antas galegas.

Autor, ver bibliografía.

BIBLIOGRAFÍA

Carballo Arceo, L.X. e Vázquez Varela, J.M.: "Nuevos hallazgos de arte megalítico en la provincia de Pontevedra: a Mámoa da Braña". Gallaecia, nº 7/8. Ediciós do Castro  1984.

NECRÓPOLE DO MARCO DO CAMBALLÓN. Oirós, Vila de Cruces

Entre Silleda e Lalín, na parroquia de Prado, hai que coller a estrada ata Oirós e, en Bodaño, hai que virar á dereita, ata chegar á penechaira.

Forman parte dunha necrópole de quince mámoas, das que tres están a conservar restos da cámara, e outras tres amosan restos do anel periférico pétreo. Aínda que parece que non corren perigo inminente de desaparición, se non se acometen traballos de consolidación urxentes, tanto os axentes metereolóxicos  como a acción antrópica están a erosionalas de xeito  que pode resultar inexorable.

ANTA-DOLMEN Nº 5 DO MARCO DO CAMBALLÓN, Vila de Cruces.

A primeira anta, que se sinala co número cinco, conserva sete esteos imbricados, formando unha cámara poligonal que tende ao círculo, e non amosa restos do corredor. O esteo meirande atinxe unha altura dun metro e cincoenta centímetros por setenta e catro centímetros de ancho. Non conserva pedra cobertora nen amosa, a simple vista, restos do anel peristalítico: moi pretiño dela hai outra mámoa, tamén escavada, da que só se conserva un anel de pedra. Nun dos esteos da anta apareceron unhas gravuras de liñas sinuosas, liñas serpentiformes e un motivo solar ou helioforme. O enxoval exhumado nas escavacións, das que non hai memorias publicadas, consistiu en diverso material lítico pulimentado e lascado, un disco perforado e cerámica lisa e campaniforme.

Anta nº 5. Fotografía do ano 1994.
Fotografía de Ramón Boga Moscoso

ANTA-DOLMEN Nº 2 DO MARCO DO CAMBALLÓN. Vila de Cruces.

A segunda anta, acochada dentro dunha gran mámoa, conserva cinco esteos. Atópase moi esmorecida con dous esteos pousados no chan. O meirande atinxe unha lonxitude dun metro e trinta e cinco centímetros e no ancho un metro e vintecinco centímetros. A mámoa está completamente cuberta de toxos  silvas..., posuíndo un tamaño de tipo medio.

Anta nº 5. Fotografía do ano 1994. 
Fotografía de Ramón Boga Moscoso

Debuxo de Ramón Boga Moscoso, 1993.

ANTA-DOLMEN Nº 3 DO MARCO DO CAMBALLÓN. Vila de Cruces.

A teceira anta consiste nuns probes restos moi esnaquizados : un esteo chantado dun metro e cincoenta centímetros de altura con noventa e tres de ancho,  e dous esteos máis, tamén chantados, que non sobresaen máis de sesenta e cinco centímetros. Hai varios esteos de menor tamaño ciscallados ao seu redor. Semella imposible reconstruir a cámara. Foi escavada, deixando á vista, aparte daquiles restos da cámara, un anel de pedra circular de conside­rables dimensións, e dúas partes da mámoa que debeu ser unha das meirandes da necrópole.

 
Fotografías do ano 1994. Autor Ramón Boga Moscoso

Debuxo de Ramón Boga Moscoso, 1993.

ANTA-DOLMEN DA MÁMOA DO CRUCE. Parada de Alperiz, Lalín

Esteo gravado.
Debuxo de Moncho Boga, 1996

                                        
Para chegar. Na estrada que vai de Lalín a A Golada hai dous desvíos  que levan directamente a Parada. Está á beira da estrada, nun cruzamento.

Fotografías da Anta da Mámoa do Cruce no ano 1990.
Por Ramón Boga

Atópase nunha necrópole de seis mámoas que se coñecen como as Mámoas da Cruz. Nas datas en que Filgueria Valverde e García Alén fixeron o inventario de antas da provincia de Pontevedra, todas elas contaban con cámara dolménicas compostas, tamén todas elas, por sete ortostatos.   

 
Vista da Anta da Mámoa do Cruce no ano 2008.
 Autor, Ramón Boga

A Anta da Cruz confórmase por un esteo, que mide case un metro e medio, e que ten gravuras serpentiformes que representan auténticas serpes xa que aínda se poden distinguir as súas cabezas. O resto dos esteos da cámara apenas sobresaen. Foi obxecto dunha escavación hai unhos anos, e a súa disposición nunha encrucillada, a beira dunha estrada, fixo que a mámoa que a contén permaneza en lamentables condicións de conservación.

Vistas da Anta da Mámoa do Cruce no ano 2008.
 Autor: Ramón Boga

ALTAR DO SOL. Parada de Alperiz

Aínda que non o puiden atopar por falta de tempo, próximo a esta necrópole, atópase unha grupación de pedras con forma de recinto pechado que parece ser -segundo Filgueira- está presidida por unha gran pedra con dúas oquedades en forma de círculo que os veciños coñecen co nome de Altar do Sol. 

A devandita construción atópase a uns 40 ms da mámoa nº 3 de Parada, dentro dunha finca con monte raso de uces e toxos. O esteo sobresaía un metro e sesenta centímetros.

Como dicía, non atopei o Altar do Sol, pero nunha publicación do Concello de Lalín atopei a fotografía que amoso a continuación: 

BIBLIOGRAFÍA

Fernando Carrera: "Informe sobre los trabajos de limpieza y documentación de la pintura prehistórica conservada en los ortostatos de la mámoa de Monte dos Marxós (Rodeiro, Pontevedra), depositados en el Museo de Pontevedra".

Carballo Arceo, L.X. e Vázquez Varela, J.M.: "Nuevos hallazgos de arte megalítico en la provincia de Pontevedra: a Mámoa da Braña". Gallaecia, nº 7/8. Ediciós do Castro  1984.

Bóveda Fernández, María José: "Intenvención arqueolóxica na Mámoa de Chousa Nova e no seu contorno, Silleda (Pontevedra). Actuacións Arqueolóxicas. Ano 2007. Xunta de Galicia.

En Sigrás, saúde, sorte e libros!!!