PEDRAFITA-MENHIR DE FORMIGUEIROS. Santiago de Formigueiros, Samos.

PEDRAFITA-MENHIR DE FORMIGUEIROS

"El poder de la palabra en relación con los asuntos del alma está en la misma relación del poder de los medicamentos en relación con los asuntos del cuerpo."

Gorgias de Leontinos

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

Unha pedrafita coñecida desde hai tempo a través de diversas publicacións e recuperada para a bibliografía das ondas por Alberte Alonso e outros. As fotografías son de Tomé Martínez e, por suposto, tampouco sei nin a localización exacta nin fixen ningunha incursión na súa busca. Coñezo a zona, coñezo a Necrópole de Santa Mariña, as antas da Serra do Édramo e o Castro de Formigueiros, impresionante xacemento arqueolóxico castrexo celta que debería figurar entre os castros de obrigada visita para os amantes da arqueoloxía.

A presente pedrafita atópase no Concello de Samos, pero é probable que funcionase durante séculos como marco de termo, marco demarcatorio entre os concellos de O Incio (Santa Cristina de Viso), Sarria (San Martiño de Loureiro) e Samos (Santiago de Formigueiros).

Fotografía de Tomé Martínez.

Sen coñecer o seu lugar de emprazamento previsiblemente pouco se podería dicir desta tremenda pedrafita. Sen embargo, o contexto arqueolóxico e etnográfico pódennos falar de moitas  cousas sen necesidade de acudir ao lugar.

Ruta polo Monte de Santa Mariña e Serra do Édramo.

O contexto inmediato sitúa a pedrafita entre a Necrópole de Santa Mariña (composta por mais de trinta mámoas) e a necrópole do Édramo, zonas de penechaira con amplo dominio visual sobre o territorio. E dicir, visibilidade do enclave que pode vencellarse directamente ao papel da pedrafita como complemento indicador da necrópole. Esa visibilidade da necrópole de Santa Mariña, unida inextricablemente coa elevada mobilidade dos grupos humáns neolíticos para potenciar o seu protagonismo na paisaxe durante os desprazamentos polos camiños. O papel dos túmulos megalíticos, en consecuencia, como configuradores da paisaxe pode ser explicado tendo en conta que tamén poideron servir como elementos demarcadores do territorio.

Fotografía de Tomé Martínez.

O topónimo Formigueiros, (tamén Castro de Formigueiros ou a parroquia de Santiago de Formigueiros) resulta sorprendente (información de Dolores González de la Peña no seu blogue arqueotopanimia) que se use na Bretaña Francesa o término "turumel" para referirse aos túmulos megalíticos e tamén "formigueiros". Doblemente curioso, afirma Dolores: en Galicia, nalgunhas zonas, as mámoas denomínanse "formigueiros". Aquí non só as mámoas, senon tamén a propia pedrafita.

Monte de Santa Mariña e Serra do Édramo.

Na mesma zona atópase a Pedra do Tempo: posible esteo dunha anta que era empregado tradicionalmente para tentar influir nas condicións climáticas, feito necesario diante do desenvolvemento caprichoso dos elementos. Era unha pedra móbil: erguiase para que fixese bo tempo e acostábase para que chovera.

Pedra do Tempo. Fotografía extraída do bloge onosopatrimonio.blogspot.com
A autoría é de Almagro e Gorbea, 2022.

Non sei nada das medidas e a forma semella tendente a sección cadrangular,  mais picuda na punta. Atópase medio deitada nunha paisaxe que corresponde coa típica zona achairada do horizonte tumular galego.

ALGO MAIS QUE VISITAR NA TERRA DE SARRIA

Si por casualidade atopades a Pedrafita de Formigueiros e aínde tedes tempo de percorrer esas agarimosas terras, non deixedes de visitar tanto a Necrópole de Santa Mariña (BIC), a Necrópole do Édramo como, por suposto, o impresionante Castro de Formigueiros.

Castro de Formigueiros.

Unha das antas da necrópole do Édramo.
Fotografía de Cándido Rico.

En Sigrás, coa constancia do  alboroto, no ano 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACES

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/04/pedrafitas-con-outras-funcions.html

https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=Formigueiros

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://patrimoniogalego.net/index.php/44759/2013/06/necropole-megalitica-de-santa-marina/

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lemos/o-incio/2010/03/25/tesoros-serra-do-edramo/0003_8377614.htm

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/serras-de-santa-marina-e-de-o-edramo-o-incio-14378068

https://ourense-natural.es/calvos/mamoasstamarina.htm

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/somosagro/agricultura/2013/11/20/piedra-milagrosa-llover-salir-sol/0003_201311M20C4991.htm

https://ca.pinterest.com/pin/356910339198463524/

ANTAL-DOLMENES DA SERRA DO ÉDRAMO. O Incio, Lugo

ANTAS-DOLMENES DA SERRA DO ÉDRAMO.

Anta da Serra do Édramo 3

Trátase dunha mámoa de pequeno tamaño na que se insiren os restos de varios esteos que conformarían a cámara megalítica.

A mámoa acada, nos eixos meirandes, entre 12 e 13 metros aproximadamente. De altura non sobresae os dous metros.

Fotografía de Cándido Rico. Pax. web 
megalitos.arqueoloxico.com

                                 

Anta da Serra do Édramo 4

Estamos diante dunha mámoa un pouco máis pequena que a anterior que acada nos eixes uns dez metros por doce ms con setenta cms aproximadamente. A altura tampouco chega aos dous metros. Tamén está a conservar algún dos esteos que conformaban a estrutura arquitectónica megalítica.

Fotografía de Cándido Rico,
na páx. web megalitos.arqueoloxico.com

En Sigrás, saúde, sorte e libros!!!

ÍDOLO DE PAREDES. Paredes de Abaixo, Paradela. Lugo

ÍDOLO DE PAREDES.

Trátase dunha peza de granito con forma rectangular que mide 22 centímetros de alto, entre 16 e 22 de ancho e 4 centímetros de grosor. Atópase no Museo de Lugo.

Fotografía: "Galicia no Tempo".
Xunta de Galicia, 1991.

Estamos diante dunha representación antropomorga gravada esquemáticamente sobre unha placa de pedra moi pouco grosa. A figura configúrase a través de varios trazos lineais que se poden interpretar como unha representación da vestimenta, completado coa insinuación da cara na parte superior. A incisión no centro da parte inferior pode interpretarse como a expresión do seu carácter feminino. Trátase dunha peza única na Península Ibérica.

A súa adscrición crono-cultural amosa dificultades: pódese interpretar como un produto da arte megalítica, posto que se atopou preto dun grupo de mámoas e, tamén, recorda aos ídolos megalíticos como o de Parxubeira. Sen embargo, a amplitude cronolóxica do megalitismo, impide tamén unha adscrición clara.

Por semellanza ou paralelismos formais con outras estelas tanto pintadas como con gravados, tamén se interpreta como asdcrita tanto ao Bronce Inicial como ao Bronce Pleno.

BIBLIOGRAFÍA

BUENO, P., FERNÁNDEZ MIRANDA, M. "El peñato de Vidiago (Llanes, Asturias" Altamira Simposium, Madrid, 451-467.

JORDÁ CERDÁ, F. "Arte de la Edad de Piedra" La Antigüedad I, Historia del Arte Hispánico, I. Madrid, 3-153. 

VÁZQUEZ SEIJAS, M. "Una curiosa placa-ídolo en pedra granítica". Boletin  de la Real Academia Gallega. XXII, 281-283.

En Sigrás, saúde, sorte e libros!!!

PEDRAFITA-MENHIR O BOLO DO BETOTE. San Vicenzo de Betote, Sarria.

PEDRAFITA-MENHIR O BOLO DO BETOTE. 

Durante as obras de construción da autovía A6 entre Nadela e Sarria, excavouse o contorno dunha enorme rocha granítica (bolo) que contiña varias cazoletas gravadas na súa superficie. Ademais, diversas estruturas arqueolóxicas aparecían vencelladas a este Bolo, encadradas, segundo os seus escavadores, no Calcolítico. Entre esas estruturas destacaba un anel peristalítico rodeando a rocha. Debido a este feito e diante da necesidade de trasladar a gran pedra, optouse por unha escavación completa da contorna.

O Bolo do Betote, no seu emprazamento
orixinal, durante a escavación arqueolóxica.
Fotografía de Juan A. Cano Pan.

A escavación arqueolóxica foi realizada por Juan A. Cano Pan e as súas conclusións aparecen relatadas da revista de informes de arqueoloxía da Xunta de Galicia publicadas no ano 2006.

O xacemento do Bolo configura un espazo claramente simbólico e ritual: o bolo-pedrafita atópase no interior dun anel lítico periférico con tendencia ao círculo. Segundo Cano o anel definíase por ter dúas caras, unha interna e outra externa, claramente diferenciadas: as pedras atopábanse chantadas e tamén aparecía un recheo de pedra no interior. 

Todo o conxunto (bolo-anel pétreo) aparecía delimitado por unhas foxas lonxitudinais que probablemente configuraban un novo anel de delimitación.

 

O Bolo do Betote unha vez 

seccionado e trasladado. 

Fotografía de Juan A. Cano Pan.

Unha vez escavada esta extraña estrutura de tipo ritual, procedeuse ao seu traslado, optándose por cortar o Bolo en varios anacos. O peso total foi de 112 toneladas. A reinstalación fíxose tendo en conta a recuperación  de toda a morfoloxía do Bolo así como a súa orientación orixinal.

Cazoletas do Bolo do Betote. Fotografía de Juan A. Cano Pan.

IMAXE DO BOLO DO BETOTE NO ANO 2019:

Fotografía de Xabier Moure en patrimoniogalego.net.

En Sigrás, saúde, sorte e libros!!!