PEDRAFITA-MENHIR MARCO DAS PÍAS. San Miguel de Codesoso. Sobrado dos Monxes

PEDRAFITA-MENHIR  MARCO DAS PÍAS. Ermida de Santa Columba das Pías.

SOSPEITOSOS HABITUAIS III

“Cuando se afirma y se subraya tal cosa sin que tal diferencia resulte de las palabras mismas, y cuando en lugar de ello, las palabras se refieren precisamente a lo que niegan tales afirmaciones, surge la sospecha de que en tales palabras se esconde precisamente lo negado. Por lo tanto, no hay que creer demasiado en esas afirmaciones.”

Theodor W. Adorno: "Terminología filosófica". Ed. Taurus.

Debuxo, versión idealizada de Moncho Boga, 2024.

Un día calquera de agosto de 2024, na súa primeira metade, achegámonos ata a curiosa, misteriosa e fermosa ermida de Santa Columba das Pías (Santa Comba), paraxe da parroquia de Codesoso, pertencente ao Concello de Sobrado dos Monxes. Non fun por casualidade. Fun con diurnidade e alevosía. Fun de excursión, as excursións que siguen a ser unha das miñas actividades favoritas de lecer.

No claustro do Mosteiro de Sobrado dos Monxes.
Foto, Moncho Boga.

O lugar no que se encrava o santuario das Pías atópase (como dicía antes) na parroquia de Codesoso a oito quilómetros da capital municipal, cuxo término municipal asdcríbese á Comarca Terra de Melide.  

Carballeira e camiño de acceso á ermida de Santa
Columba. Foto de Moncho Boga.

Para chegar hai que coller a estrada que leva de Sobrado a Friol  (LC-233) e,  a uns sete quilómetros, coller o desvío cara a Toques-Melide. A nosa sospeitosa pedrafita atópase ubicada, chantada, como marco de entrada á carballeira da ermida: a miña sorpresa foi estupefacción cando  en vez dunha pedrafita, atopei dúas... 

Carballos e castiñeiros fan de perfecta escenografía para a ermida e para as pedrafitas de Santa Comba-Columba. Escenografía que enmarca un auténtico libro fosilizado de etnografía que talvez procede da prehistoria.

O

Pedrafita-Menhir Marco das Pías.
Foto: Moncho Boga.

O contexto destas dúas posibles pedrafitas pódese por en relación directa coa máxica sacralidade do nacemento do río Mandeo, acompañadas da subsiguente fonte, como é o caso, e como mantén Dolores González de la Peña no seu blog arqueotoponimia. Segundo Dolores, en Galicia está ben documentada a sacralidade do culto ás fontes, pero non só eso, senon aínda mais, o "nacemento dos ríos como lugar sacro por excelencia". 

Pedrafita-Menhir Marco das Pías.
Foto: Moncho Boga.

Non é un simple culto ás fontes (que tamén) senon que os ríos e o seu nacemento artellaron tanto os hábitats prehistóricos como as vías de comunicación. Por iso Dolores González mantén e sospeita que este é o lugar onde nacía o río Mandeo antes de que se formara o que hoxe se considera o seu nacemento oficial: isa é a razón pola que a Fonte das Tres Pías é sagrada e, pola contra, non o é o nacemento actual ou oficial. Por todo iso considera que non é unha fonte calquera senon que é a fonte matriz dun río, do río Mandeo, a fonte por antonomasia.

 A segunda Pedrafita-Menhir Marco das Pías.
Foto: Moncho Boga.

O Marco, acompañado por outro mais cativo, con forma fusiforme, lixeiramente abombado por unha das súas caras (está ao outro lado do camiño de entrada ao santuario), semella un fito anunciador do nacemento do río, como outras pedrafitas galegas anuncian a presenza dunha necrópole megalítica, a xeito de estelas sinalizadoras. Neste intrigante e misterioso santuario aparecen moi preto topónimos como Portela da Abeleira, o lugar de Marco das Pías, o Camiño Real de Arzúa a Lugo ou o Camiño do Norte a Santiago.

En primeiro plano a Pedrafita das Pías; ao fondo, a segunda.
Foto: Moncho Boga.

O sospeitoso Marco-Pedrafita das Pías acada unha altura de algo mais de dous metros e a súa sección é casi rectangular, moi desgastada polo paso do tempo. Como dicía, ao outro lado do camiño, eríxese o outro marco que, para min,  tamén é sospeitoso de pertencer ao proceloso universo das pedrafitas megalíticas galegas,  e que parece estar en relación directa co anterior. 

Pedrafita Marco das Pías co cruceiro ao fondo.

Foto: Moncho Boga.

Poideran ser o resto dun aliñamento ou ben estarían dispostas ao chou? Tamén poidera ser un normal marco de sinalización de terras, de demarcación do lindeiro dunha propiedade, un marco de termo... En calquera caso semella moi grande para ser  simplemente un marco de termo. A miña hipótese é que forma un conxunto co Marco das Pías.

 Segunda Pedrafita do Marco das Pías.

Foto: Moncho Boga.

SANTA COLUMBA DAS PÍAS: UN LUGAR MÁXICO CON PERSONALIDADE DE SEU.

Por que aquí, por que  se ergue un santuario con propiedades milagreiras poderosísimas precisamente neste emprazamento? Por que este santuario non está epecializado nunha soa enfermidade ou no poder de cumplir desexos, como a meirande parte dos santuarios galegos? 

A ermida de Santa Columba das Pías.
Foto: Moncho Boga.

Como se dun gran complexo hospitalario se tratase, non só se curan de xeito milagreiro e contundente  enfermidades coma os males de cabeza, pés, gorxa, vista, pel, dor de dentes e moas, reuma, artrosis, "cabalos do pescozo", das costas, das xuntas..., senon que por algunha razón que se me escapa, todo aquel que veña de romaría ten concedidas indulxencias plenarias, a Bula do Perpetuo Xubileo, outorgada polo Papa Inocencio XII no ano 1696... E dicir, un macro-conxunto que non só cura ou sana os males do corpo, senon tamén os males da alma. Para sempre.

Santa Columba rodeada de cirios.
Foto: Moncho Boga.

Estamos pois diante dun complexo que non naceu da nada, que se desenvolveu e medrou ao redor do nacemento dun río, dun manancial, dunha fonte con tres pías e dun marco-pedrafita que se alcuma das Pías. Son demasiadas coincidencias e eu non creo nas coincidencias: por iso é un dos meus "sospeitosos habituais". Non estamos preto dunha necrópole megalítica (excepto  o cordal do Bocelo), pero sí de roteiros-vías de tránsito desde a prehistoria.

O cruceiro da entrada coa pedrafita ao fondo.
Foto: Moncho Boga.

Nesta preciosa carballeira ubícase unha ermida, dous cruceiros, a Fonte Santa ou das Tres Pías e un Carballo centenario... A ermida edificouse a finais do século XVII e inmediatamente se constituiu unha confraría adicada ás Ánimas do Purgatorio, esas ánimas que desde a prehistoria pululan polos camiños e polos cruzamentos, aquelas que hai que amparar, que axudar a cruzar ao alén. Talvez a pedrafita cumpla tamén unha función psicopompa ("o guía que conduce ao alén") e por iso a creación da confraría.

Á esquerda, o carballo milagreiro e centenario.
Foto: Moncho Boga.

Pois ben, diante de tantos elementos con poderes extraordinarios, semella que a Santa pouco ten que facer... Santa Comba, unha bruxa-meiga, asasina, que logo se converteu ao cristianismo e por enriba foi considerada santa. Se cadra esta doble natureza é o que lle conferiu un status de  poder sobrenatural e dicir, a mestura entre o poder máxico do paganismo e o poder santo dos santos: unha transferencia que deixa as cousas como estaban.

Camiño de acceso á ermida de Santa Columba 
Foto: Moncho Boga.

Non me podo sustraer a amosar o texto de San Martiño de Dumio, bispo de Braga cando aló polo século VI, tentando cristianizar un territorio case absolutamente pagano, escribiu o texto "De correctione rusticorum" para tentar solucionar ese problema e atraer aos galegos ao cristianismo. Eu creo que non o conseguiu e para exemplo o Santuario de Santa Columba das Pías:

"Porque encender velas junto a las piedras y a los árboles y a las fuentes y en las encrucijadas, ¿qué otra cosa es sino culto al diablo? Observar la adivinación y los agüeros, así como los días de los ídolos, ¿qué otra cosa es sino el culto del diablo?. (...) observar el pie, derramar en el fogón sobre la leña alimentos y vino, echar pan en la fuente..."

Temos neste breve fragmento un compendio do que se estaba a facer con respecto á sacralidade en todo o territorio galego e que aínda se conserva baixo as capas de cebola do cristianismo, casi sen cambios, ata hoxe en día. En vez de Xúpiter, Minerva, Hermes ou os deuses aos que sustitúen..., atópase Santa Columba neste caso.

Outra vista da segunda pedrafita das Pías.
Foto: Moncho Boga.

Dicíamos mais enriba que, ademais do santuario, hai tres elementos fundamentais nos rituais que aínda se están a celebrar neste paradigmático emprazamento a saber, o carballo coa pía e a cruz, a campá da ermida e a Fonte das Tres Pías.

O Carballo das Pías coa cruz e a pía.
Foto Moncho Boga.

O carballo centenario, que está moi preto da ermida, ten aos seus pés unha pía rectangular de granito e, no poderoso tronco, aparece unha gran cruz gravada. Neste lugar prodúcese un dos ritos da romaría: primeiro hai que encher a pía de auga bendecida da fonte. Despois o fiel (ofrecido) ten que dar nove voltas ao carballo e, en cadansúa delas, darlle un bico á cruz gravada, rezar un pai noso e facer o sinal da cruz. Débense completar as nove voltas para que a sanación e protección pedidas ou a concesión dalgún favor sexan efectivos, concedidos.

Outra vista do Carballo e da Pía.
Foto: Moncho Boga.

Doutro lado está a campá da ermida. Este ritual ten que ver coa sanación da dor de moas ou dos dentes. O que se ofrece ou pide a sanación, ten que coller cos dentes a cadea que move o badaxo para facer tañer a campá. É a penitencia requerida para que o impertinente dor de moas ou de dentes cure definitivamente.

Pequena espadaña da que colga a campá odontolóxica.
Foto: Lugares Mágicos de Galicia.

Por último temos a Fonte das Tres Pías ou Fonte Santa. Trátase da fonte-manancial, hipotética orixe do río Mandeo. Como a meirande parte das fontes das ermidas, a nosa fonte tamén ten propiedades curativas extraordinarias: recoméndase mollar cun pano a zona enferma ou ben beber a auga da fonte. Deste xeito curaranse as enfermidades que teñen que ver coa vista, a cabeza, a garganta, espullas e males da pel, dores de extremidades e das costas, artrite, osteoartrite, reumas e "cabalos do pescozo". Os panos deixanse a secar: unha vez secos, considérase que a doenza remitirá totalmente. Cóntase tamén que cando se colle auga desta fonte nunca sufre putrefacción.

A Fonte das Tres Pías.
Foto: Moncho Boga.

Tanto o oratorio onde se acubilla Santa Columba, o lateral da ermida e o cruceiro da entrada están sempre cheos de cirios e flores, se cadra como intercesión da Santa a hora de curar algún mal que se lle pedira con anterioridade.

Outra vista das dúas Pedrafitas das Pías.
Foto: Moncho Boga.

En definitiva A Pedrafita-Menhir Marco das Tres Pías, xunto á súa compañeira mais cativa, parecen estar a cumplir a misión de anunciar un santuario sagrado prehistórico. Por iso tampouco se pode desbotar a hipótese de pedrafita dos camiños, aquilas hermae das que fala Dolores González e que axudan ás almas perdidas a cruzar ao alén. Tamén é probable unha función apotropaica, de protección do que camiña, de protección contra todo tipo de espíritus malignos que deambulan polos camiños e polos cruzamentos.

Por todas estas consideracións e debido a elas, manteño que estes dous fermosos exemplares, fincados á entrada do santuario das Pías, como lugar e bosque máxico-sagrado, deben ser incluidos nun imaxinario catálogo das Pedrafitas Galegas.

LUGARES QUE VISITAR, VER E SABOREAR EN SOBRADO DOS MONXES.

Visitar Sobrado dos Monxes sempre é un pracer para os sentidos e o intelecto. A min gústame perderme pola morea de currunchos con encanto que se acochan por alí por onde te introduzas. Aínda así, hai varios recursos que, como ben expresa o tópico, son de inexcusable visita, a saber:

MOSTEIRO DE SOBRADO DOS MONXES. Por suposto, é moito mais que unha obriga visitar este mosteiro de orixe cisterciense, o primeiro nas Hespañas da orde monacal devandita. Aínda que a orixe é medieval, a imaxe xeral que vemos hoxe é a da restauración ou reforma do século XVII, co auxe da arte barroca.

Á dereita, Sala Capitular do Mosteiro de Sobrado.
Foto: Moncho Boga

LAGOA DE SOBRADO. Pertencente á Rede Natura 2000, amosa unha morea de valores naturais e unhas estampas inolvidables. Trátase dun encoro artificial construido no século XVI polos monxes de Sobrado para abastecer as necesidades do mosteiro.

Lagoa de Sobrado.
Foto: Moncho Boga, 2024.

CAMPAMENTO ROMANO DE CIADELLA. Chégase desde a parroquia de Cruces. Trátase dun dos poucos campamentos romanos que aínda resisten en Galicia o paso do tempo. Desde os anos oitenta estanse a realizar diversas campañas arqueolóxicas que contribúen á súa posta en valor.

Campamento romano de Ciadella.
Foto: gal.galiciapress.es

RUTA DA CARBALLEIRA. Roteiro duns seis quilómetros de lonxitude que atravesa a finca da Casa do Gado a través do Camiño Real. Destaca un gran carballo que ronda os tres séculos de idade. En sí mesma a Carballeira é un valor engadido.

Ruta da Carballeira.
Foto: deambulandoconartabria.com

ROTEIRO DA PENA MOURA (PR-G 235). Rota circular que parte da Lagoa de Sobrado e ascende ás altas e montesías cumes dos montes do Bocelo. Entre brumosas paraxes e pequenos núcleos de poboación, hai que destacar a Anta Forno dos Mouros ou da Moruxosa (en Toques) coas súas famosas pinturas murais. Tamén, moi preto, a pedrafita natural Pena da Moura, pedrafita repleta de lendas da mourindade. A rota acada unha lonxitude duns once quilómetros.

A Pena da Moura.
Foto: Moncho Boga.

En Sigrás, nos revoltos días de outubro.

Saúde, libros e sorte!!!

BIBLIOGRAFÍA CASE IMPRESCINDIBLE

R. Otero Pedrayo: "A Terra de Melide". Seminario de Estudos Galegos. Santiago de Compostela. Nós, 1933.

Cabanas López, F.: "Historia de Sobrado dos Monxes", 2001.

https://www.abeancos.gal/elemento/santuario-de-santa-columba-das-p%C3%ADas

https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=13&id=2561

https://arqueotoponimia.blogspot.com/2021/06/nacemento-do-rio-mandeo-santa-columba.html

https://lugaresmagicosdegalicia.blogspot.com/2020/08/111-santa-comba-de-pias-contra-todos.html

https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/2017/11/santuario-de-santa-columba-das-pias.html

https://www.sobrado.es/rotas-sendeirismo@1177.html

https://i.pinimg.com/originals/9f/af/0d/9faf0d30aeb1689e196f399dcb1d7a37.jpg

https://gal.galiciapress.es/texto-diario/mostrar/1965302/ciadella-campamento-militar-romano-rexorde-sobrado-monxes

https://deambulandoconartabria.com/wp-content/uploads/2020/10/ruta-da-carballeira-sobrado-dos-monxes-14.jpg

https://www.paxinasgalegas.es/fiestas/mamoas-da-pena-da-moura-sobrado-5578.html

UNHA INCURSIÓN MEGALÍTICA

OS PREVIOS

"Todos los hombres tienen naturalmente el deseo de saber. El placer que nos causan las percepciones de nuestros sentidos es una prueba de esta verdad. Nos agradan por si mismas, independientemente de su utilidad, sobre todo las de la vista".

ARISTÓTELES: "Metafísica", Libro I, cap., 1.

O mesmo día xoves, 7 de novembro de 2023, ese mesmo día, no que as comportas do ceo se abriron para acompañarnos durante toda a xornada, o meu amigo e arqueólogo Fidel Méndez e eu, ben equipados cuns poucos bártulos, saímos cara a un mundo que, aínda que nos parece moi e ben coñecido, é, pola contra,  moito mais, mal e ben descoñecido.

Ademais de ir  escudriñar dous especímens novos para min (Pedrafita do Caroliño e Anta da Pedra Embarrada) aproveitamos para visitar outros tres megálitos antigos, xa moitas veces revisitados: a Pedra Moura de Aldemunde, a Casa da Moura de Cabaleiros e a pedrafita Marco da Anta. A verdade é que foi un día completo que acompañamos dun copioso xantar: a fermosa xornada pedía churrasco e churrasco lle dimos, e churrasco xantamos.

ANTA-DOLMEN A CASA DA MOURA. TORDOIA.

Despois da visita á Pedrafita-menhir do Caroliño, collimos a antiga estrada Ponte do Porco-Muros e achegámonos ao dolmen de Cabaleiros: atópase case coma sempre, si non temos en conta os achaques da idade. Estamos sen dúbida diante dun dos grandes reclamos turísticos do Concello de Tordoia. 

Anta-dolmen Casa da Moura.
Debuxo de Ramón Boga, 1992.

A anta probablemente está no mesmo estado de conservación, en apariencia, que cando a visitamos por vez primeira nos primeiros anos da década de 1990, si exceptuamos a tala dos piñeiros que a rodeaban. Esta masa arbórea que a estaba a cubrir, moi fermosa, non facía mais que poñer en perigo a estrutura tumular do monumento. Tamén cambiou a fotografía: unhas edificacións da outra beira da estrada impiden unha vista limpa da anta.

Anta-dolmen de Cabaleiros. Foto Moncho Boga, 1991

Como sabedes estamos diante dun dos grandes fitos do megalitismo galego, propiedade pública (Deputación de A Coruña).  Este é un lugar excelente para recordar as orixes míticas da Casa da Moura: como indica o seu nome, esta "casa" foi edificada por una Moura que levaba, voando, a pedra na cabeza mentres ao mesmo tempo tecía. A Moura de Cabaleiros, que probablemente era moi fermosa e tiña os cabelos louros, é o trasunto mítico, máxico e tráxico da muller galega que podía e pode con todo. Pois ben, a nosa fantástica moura deixou caer a pedra e así erixiu este paradigmático dolmen, habitado desde entón polos nosos mais extraordinarios antepasados e seguro que coetáneos (porque sei de certo que aínda están a vivir aí), mouras e mouros.

Anta-dolmen Casa da Moura.
Fotografía de Moncho Boga, 2023

Anta-dolmen Casa da Moura, 1993
Debuxo de Moncho Boga.

ANTA-DOLMEN  PEDRA MOURA DE ALDEMUNDE. CARBALLO.

E, posto que estabamos moi preto, decidimos achegarnos ata Aldemunde, no limítrofe Concello de Carballo, para contemplar outro dos agarimosos exemplares do noso megalitismo. A Pedra Moura entrará a formar parte do Parque do Megalitismo da Costa da Morte e, en datas próximas, vai ser obxecto dunha intervención arqueolóxica. A Deputación Provincial xa está a mover os fíos para que tanto a anta como o terreno pasen a formar parte do patrimonio público.

Anta Pedra Moura de Aldemunde.
Foto de Moncho Boga, 1991

   

Como vimos dicindo, denomínase Pedra da Moura e está a conservar sete esteos chantados, dos que cinco pertencen á cámara (poligonal) e dous ao corredor. Arrimada a un dos chantos atópase o que queda da pedra cobertora fóra do seu sitio orixinal. Desde os anos noventa do século XX semella que non estivo a sufrir ningunha alteración significativa; a mellora é sustancial en canto á limpeza e cuidado da anta, sen resto algún de vexetación.

Anta-dolmen Pedra Moura.
Fotografía de Moncho Boga, 2023

A Pedra Moura tamén ten lenda: aínda podemos entreoir os lonxanos ecos da Moura que o construiu, xa sabedes, carrexou os esteos e a tampa na súa cabeza ao mesmo tempo que fiaba cunha roca e, por si fora pouco, dáballe de mamar a un meniño. Outra vez a nosa Moura que exemplifica de xeito soberbio os quefaceres da muller tradicional galega.

Pedra Moura de Aldemunde, 1993.
Debuxo de Ramón Boga

PEDRAFITA-MENHIR O MARCO DA ANTA. LARACHA.

Xa postos na noite madrugadora do inverno, coa persistente e terca choiva, decidimos subir ata a pedrafita do Marco da Anta, na parroquia de Erboedo, Concello de Laracha. Fai de marco de termo entre ese concello e o de Arteixo. Tamén e coñecida polos nomes de Pedra do Guicho, Pedra do Carallo e Marco do Ramallal.

A primeira vez que que oín falar (leín) desta pedrafita foi a través da lonxana e profunda voz de don Luis Monteagudo. A primeira vez que fun ver esta esbelta pedrafita foi na compaña dun alumno nativo de Larín na década de 1990, que me guiou. Subimos por un cortalumes e a contorna do menhir estaba completamente cuberta de toxos, xestas, fentos e eucaliptos; era pouco coñecido e, antes de achegarme alí, contaba con que xa non existira. Equivoqueime. Posteriormente foi catalogado pola arqueóloga, vixía mítica de terras arteixáns e larachenses, Puri Soto.

Pedrafita-menhir Marco da Anta
Foto Moncho Boga, 1998

Pois ben, aquel 7 de novembro voltei ao Marco da Anta: maila que era pola tardiña, a noite negra cerniase amenazante sobre as nosas cabezas. Unha noite desabrida. Deixamos o automóbil no inicio da corredoira, onde hai un panel indicativo-ilustrativo da pedrafita, e procedimos a andar; andivemos e subimos, subimos, subimos na noite oscura coa luz dos móbiles, na noite coa auga por todos os currunchos (arriba, abaixo e de lado), coa auga entre nós e con nós: unha boa compaña a auga, que se convirte en lama, auga e lama, auga, lama e costa. Na noite: e chegamos arriba, ao cume, solar da Pedrafita do Carallo.

Pedrafita-menhir O Marco da Anta
Fotografía de Moncho Boga, 2023

E alí estaba a Pedrafita de Monteagudo, catalogada por Puri Soto. Alí estaba impertérrita, sola, na noite non estrelada. En fín, entre eucaliptos, alí estaba na noite, facía frío e era de noite, e chovía. Actualmente apreciase que é un lugar moi visitado, non hai rastro de toxos nin xestas na contorna mais inmediata e únicamente os ubicuos eucaliptos seguen a acompañar esta maxestuosa pedrafita. 

Para rematar, unha consideración arqueotoponímica de Dolores González de la Peña no seu estupendo blogue "arqueotoponimia", que reflexiona sobre o topónimo "carallo" aplicado a esta pedrafita:

"El menhir conocido como Pedra do Carallo, situado en Santa Locaia de Arteixo, es un clarísimo ejemplo gráfico de que la denominación anatómica que reciben los genitales masculinos, carallo y testículos, se ha tomado del campo semántico del megalitismo, en concreto de los dos términos que designan los elementos que forman el hito demarcatorio, el quadrum y sus testis, en virtud de un símil formal. Por lo que no resulta desencaminada la hipótesis tradicional que considera que este tipo de megalitos fueron considerados símbolos fálicos".

Saúde e sorte.

En Sigrás, no post-nadal de 2024.

https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=Marco+da+Anta

ALINEAMENTO MEGALÍTICO NA SERRA DA FALADOIRA?

ALINEAMENTO MEGALÍTICO NA SERRA DA FALADOIRA?

Moi preto do posible menhir da Faladoira aparece un probable Marco de Termo (o lugar coincide cun límite parroquial) cativo, vetusto e achaparrado, pero recio e ben chantado, que moi ben poidera ser outra pedrafita alineada coa gran pedrafita da Faladora, da que xa falei en entrada de xuño de 2012. Tendo en conta  a gran necrópole na que se asentan é moi grande a tentación de consideralas como un aliñamento megalítico. 

Sexa como sexa aí quedan estas imaxes que nos axudan a recrear mundo que xa non é e xentes que xa non están.

Fotografía extraida de: http://www.celtiberia.net

En Sigrás, saúde, sorte e libros!!!

ANTAS-DOLMENES DE SANTO TOMÉ. O Valadouro.

ANTA-DOLMEN DE SANTO TOMÉ, O Valadouro.

Anta-dolmen de Santo Tomé.
Debuxo de Ramón Boga, 1993.

Para chegar. Desde Ferreira do Valadouro, capital municipal, debemos preguntar por Santo Tomé-Rapa das Bestas, lugar ao que se chega sen ningún problema, logo de pasar o Vía Crucis e a Igrexa de Santo Tomé de Recaré. É unha subida con fortes pendentes pola que chegaremos ata unha cancela de ferro. No interior celébrase a rapa das bestas en agosto. Unha vez aquí, hai que seguir subindo e, a uns cen metros á dereita, veremos un cercado de arame fóra do recinto da rapa, que está repoboado de eucaliptos. A menos de 30 ms, no interor dese cercado, atópase a anta.

Planta da Anta de Santo Tomé,
segundo Fidel Méndez.

A mámoa na que se insire o túmulo está composta por moitas pedras que cubren a superficie. Estas pedras parecen formar parte do primeiro nivel da coiraza, que iría seguido dun segundo nivel de terra de cor marrón.  As medidas, de NO-S acadan os 25 ms e no eixo SO-NL os 8 ms.

O alzado pérdese cara ao NL e N baixo unha frondosa capa de vexetación de monte baixo. Un valo de pedras construiuse empregando pedras da devandita coiraza. A mámoa presenta signos de ter sido transitada por maquinaria agrícula, provocando perdas de masa tumular cara ao SSL. A violacíon reduciuse á práctica dun acceso á camara, sen sobreescavar as lousas polo exterior.

A anta estaría totalmente cuberta pola masa tumular antes da súa violación. Trátase dunha cámara de pequenas dimensións das do tipo "cista megalítica" con forma rectangular. Catro esteos son os que dan forma á cámara que está selada por unha gran pedra cobertora. Constátase a existencia dun correor, do que só se conserva o lado esquerdo.  Os meirandes esteos da cámara non sobresaen máis dun metro e cincuenta cms. 

Fotografías de Ramón Boga Moscoso, 1993.

Esta anta colécese tamén como anta do Chan do Padorno ou Mámoa do Curro e incluso O Caselo do Couso, por que está situada no Cortello do Couso. 

Din os paisano da zona que en "Santomé contaban que os mouros tiñan un encanto e un escano de pedra. O lugar onde está a cámara tamén se coñece, por si fora pouco, coma "A Torez". Recentemente atopáronse restos de pintura.

Debuxo de Ramón Boga Moscoso

CÍRCULO LÍTICO DE PRADO DAS CHANTAS.

Atópase nunha chaira ben delimitada por esteos que teñen unha distancia de separación de 25 cms. Polo que ollamos ao pé do xacemento así como na ortofoto, a tipoloxía do peche non é continua senón que presenta sectores ben diferenciados. No lado N e L amosa ocos que semellan accesos. Na parte O presenta restos dunha estrutura cadrangular pétera de 9x10 ms aproximadamente. Tanto pola súa forma en planta como pola topografía do terreo, parece que en orixe este círculo posuía forma oval orientada L-O e que posteriormente foi ampliada cara ao sur. A súa cronoloxía é dificil de precisar, pero non sería extrano que a construción orixinal fose prehistórica posto que algúns dos esteos do sector NO e N aparecen traballadas de xeito semellante aos esteos das cámaras megalíticas. A ampliación podería ser moderna ou contemporánea.

Fotografías de Fidel Méndez e Moncho Boga, 2008.

MÁMOAS E ALIÑAMENTO DO CHAN DO PADORNO

Na mesma chaira na que se atopan estas dúas mámoas, que presentan cono de violación e algún resto de esteos que poden ser da estrutura arquitectónica ou da coiraza pétrea, aparece un perfecto aliñamento de pedras que non sobresaen máis de medio metro de altura. A súa situación á beira da necrópole fai pensar nunha estrutura prehistórica, peron non podemos precisar si o é ou non. Simplemente quero deixar constancia aquí da súa existencia.

O aliñamento coa mámoa ao fondo á esquerda. 2008.

Dúas fotografías do
posible aliñamento. 2008.

  

OUTRAS COUSAS DOS CHANS DO PADORNO

CÍRCULO LÍTICO DAS PEDRAGOSAS

Para chegar. Chégase por unha pista que sube ao Chao do Lamoso, entre as parroquias do Cadramón e Frexulfe. Descuberta en 2004 por Xesús Pisón.

Este curioso elemento foime amosado por Xesús Pisón, un apaixoado e xa experto coñecedor dos xacementos prehistóricos do Valadouro. Pisón envioume un correo cunha foto espectacular  e rara dentro do contexto megalítico de Galicia. Solicitábame a miña opinión sobre a súa adscrición crono-cultura. 

Contábame que desde que descubrira esa extraña estrutura, amosoulla a José María Bello, a Manuel Lestón a a outros arqueólogos. As opinións foron dispares e a estrutura foi catalogada como unha mámoa.  A xuizo de Pisón, presenta unhas características que non encaixan  nas características tipo dunha mámoa, consideración coa que estou completamente de acordo. Describiáa así, pouco máis ou menos: dous círculos concéntricos feitos con seixos amoreados, algún de maior tamaño fincado no chan. O círculo maior está pechado e ten de diámatros 9,3 ms no eixo N-S e 9,5 no eixo L-O. O círculo mento acada  3,8 ms no eixo N-S e 4,2 no eixo L-O e presenta unha abertura oirentada cara ao leste na que se aprecina deitadas dúas pedras rectangulares de 60 cms aproximadamente de lonxitude. No centro xeométrico do círculo hai unha pedra plana de 115 cms de lonxitude, 78 cm de ancho e uns 20 cms de esperor. 

Para mín que se trata dun círculo de pedra prehistórico. Podería ser o esqueleto dunha mámoa: os círculos de pedras poderían ser os aneis perimetrais dunha mámoa. Si esto fose así, a erosión nesta zona tivo que ser tremenda, non quedando pegada ningunha da mámoa na que se inserían os aneis. Sinalar que a estrutura máis semellante que atopei en Galicia atápase no illote do Guidoiro Areoso, concello da Illa de Arousa, que se amosa tamén neste blogg.

Círculo lítico das Pedragosas.
Fotografía de Xesús Pisón.

ANTA-DOLMEN  ARCA DE SINÁS, O Cadramón.

Está emprazada á beira do Camiño Vello a San Andrés de Teixido. Como tantas outras necrópoles galegas, sempre vencelladas a rotas prehistóricas.

Son dúas mámoas das que a que aquí vemos conserva a posible pedra cobertora apoiada nos esteos da cámara megalítica. Espalladas por enriba da mámoa, unha gran morea de pedras miudas. Como se pode observar na fotografía, amosa planta cadrangular composta por tres esteos. Podemos dicir que, tipolóxicamente, adscríbese ao tipo de monumentos denominados "cistas megalíticas".

Planta da Arca de Sinás a partir de Villaamil. Versión de Ramón Boga.

OUTROS ELEMENTOS NON COMPROBADOS NIN VISITADOS.  Tamén son de problemática adscrición. Curiosidades do Padorno.

O PAU DA VELLA.

Atópase na Serra do Buio, sinalando o límite entre os concellos de Viveiro, Xove, Cervo e O Valadouro. 

Trátase dunha cruz exenta de feitura moi tosca, elaborada nunha soa peza case plana e cos brazos apenas esbozados. Semella unha cruz grega. 

Esta cruz ou estela antropomorfa xa foi publicada por Castelao (1959) e é moi semellante a algunhas estelas descubertas no interior dalgunhas antas. Si Pau da Vella é sinónimo de "Fuso da Bruxa" ou "Fuso da Moura", é probable que se trate dun elemento prehistórico tipo pedrafita, posto que estes topónimos designan en Galicia a estes elementos megalíticos (Pisón).

Acada unha altura dun metro e cinco centímetros; o largo dos brazos é de sesenta e cinco cms e o largo no corpo é de trinta e cinco cms. Está feita de granito e ubícase a 705 ms sobre o nivel do mar.

Xesús Pisón reproduce unha lenda que se repite en moitos currunchos de Galicia: "Algún tempo os curas do Valadouro, de Cervo, de Viveiro e de Xove ían unha vez no  ano ao Pau da Vella  e xantaban sentados en roda arreodor da cruz". Eu engado, cada un na súa parroquia.

CÍRCULO LÍTICO DO PRADO DO XESTO

Información de Xesús Pisón: Sitúase so pé da cabeceira da Fraga das Leiras que delimita as parroquias de Frexulfe e O Cadramón, no territorio natural desta última. O período cronolóxico é impreciso e non se pode determinar.

Trátase dun círculo de pedras de forma ovoidal, pechado con plantas e arames. Actualmente funciona como cercado para o gando.

Parece que se pode ver desde a estrada que sobe ao respaldo dos Penidos, douscentos ms antes do rampla que leva ao Penido Vello; tamén desde a  pista do Chao de Lamoso.

Foto de Manolo Camba.

Esta é a única fotografía que puiden conseguir do Prado do Xesto: apréciase perfectamente a súa forma oval.

PEDRAFITA-MENHIR DE A  VEIGA MOL.

Trátase, segundo a fotografía, dun gran bloque de granito con forma cadrangular tendendo ao círculo, do que descoñecemos case todo: as medidas, se ten algún tipo de gravado, etc. Sen embargo, pola feitura que se aprecia na probe fotografía de que dispoñemos, case con toda seguridade podemos afirmar que se trata dunha peza traballada polas mans do home.

Fotografías de Manolo Camba.

PEDRAFITA-MENHIR DE A ESQUEIRA.

Está ubicada á beira do Camiño Vello do Mosteiro. O mesmo que para case todos estes elementos, non temos case ningún elemento para a análise desta pedra situada á beira do camiño.

Fotografía de Manolo Camba.

GRAN PEDRAFITA-MENHIR.

Prado, Altitude  671 ms.

Atópase  "no centro dunha pista circular eólica á beira da estrada". Parece que mide 10 ms de longo e está partida pola base.  

Fotografía de Manolo Camba.

PEDRAFITA-MENHIR DA SERPE.

Atópase a 510 ms de altitude. Está á beira do "Camiño Real cara ao Grande Asentamento".

"Podería tratarse do marco de “situación” do Grande Asentamento. Fica a 15 ms da ponte. Amosa por unha das súas caras dous trazos (L-O)".

Fotografías de Manolo Camba.

PEDRAFITA-MENHIR DO OUTEIRO DAS PARAÑOAS.

Sen ninguha outra información.

Fotografías de Manolo Camba.

ASENTAMENTO.

Fotografías de Manolo Camba.

Manolo Camba: "Este asentamento poderíamolo clasificar como de privilexiado, pois a súa situación fica nun dos descansos da Veiga Mol, a un paso da forte aba do Lombo da Camposa, dominando toda a extensa área da Chaira. Nestas dúas fotos ollamos a súa parte traseira, con estas penas chantadas xunto cós montículos de terra que fican na súa beira. As fortes penas que forman o asentamento forman uns acougos, no que atopamos unhas cazoletas de bo tamaño. Na súa bisbarra, os grupos pétreos fican un pouco alonxados desta construción".

PEDRAFITA-MENHIR CADRANGULAR.

Lateral esquerdo

Lateral dereito

Burato con surco na zona superior

Gran pedrafita moi cercana ao círculo lítico. Segundo Manolo Camba, "Aínda que podería ser un dos esteos dunha anta, a súa posición e orientación podería ter unha lectura distinta". O amigo Manolo considera que esta é unha pedrafita; para min probablemente é un elemento prehistórico, pero sempre coas dúbidas razonables con respecto a esa consideración.

SEGUNDA PEDRAFITA-MENHIR CADRANGULAR.

Fotografías de Manolo Camba.

A 2ª pedrafita cadrangular fica na aba da Veiga Mol, a uns metros por enriba do camiño que atravesaba a Veiga preto do cercado. Ten a mesma forma que a anterior e distan entre sí uns setecentos cincuenta metros.


As fotografías foron escaneadas da publicación "O Prado das Chantas" Boletín mensual do Conxunto Etnográfico e Arqueolóxico de Santo Tomé-Os Penidos da Liga Céltica Galaica. As fotografías en cor fóronme enviadas por Manolo Camba.