PEDRAFITA-MENHIR O CON DO CABALO. Santo Estevo de Noalla, Sanxenxo.

PEDRAFITA-MENHIR O CON DO CABALO

SOSPEITOSOS HABITUAIS XVI 

"La frontera entre el bien y el mal es permeable y casi cualquiera puede verse inducido a cruzarla."

Philip Zambrano

Pedrafita-menhir O Con do Cabalo,
versión de Moncho Boga 2026.

Hoxe vou analizar e tentar interpretar un elemento pedrafiteiro especial cuxo  descubrimento foi feito polo gran Alberte Alonso, amigo e esperto coñecedor e investigador deste aspecto do neolítico galego. A meirande parte das conclusións da entrada débense á súa información así como as fotografías empregadas.

Situación do Con do Cabalo. Google maps.

Penas, rochas, penedos, cons..., Galicia está cuberta de penas, cuberta de rochas, cuberta de penedos. Pero a meirande parte non son simples elementos pétreos silentes, non son simples pedras frías e duras: son pedras que falan, parlanchinas, pedras decoradas que contan historias, que falan cunha linguaxe descoñecida, que agochan misterios e enigmas que se funden no abismo do pasado mais profundo.

Restos da Fortaleza e da ermida da Nosa Señora de A Lanzada.
Imaxe de Turismo Sanxenxo.

De entre todas as rochas sacras que xalonan o noso País, pódese establecer unha clasificación que se resume en dous grandes  apartados: as pedras naturais (con formas diversas e abondosas lendas) e as pedras artificiais (feitas polo home). Dentro das pedras artificiais ou antrópicas xa coñecemos sobradamente tanto as pedrafitas-menhires coma os petróglifos. As rochas naturais (as sagradas) son as que nos interesan  nesta entrada posto que son aquilas que teñen lenda, son aquilas que forman parte do marabilloso mundo do imaxinario popular galego, son pedras ou rochas que sempre funcionaron, desde tempos pretéritos, como lugar de culto, lugar de celebración de diversos ritos, rituais vencellados a cultos e relatos lexendarios que nos deixaron un significado mitolóxico co que se podería e se pode reconstruir o gran corpus da mitoloxía galega. Polo tanto a diferencia entre unha pedrafita natural e unha pedrafita artificial é case únicamente a factura humán.

Castro e necrópole de A Lanzada.
Imaxe Turismo de Sanxenxo.

Segundo  Martín Almagro Gorbea e e Fernando Alonso Romero (2022, ver bibl.), as caprichosas e extravagantes formas destas penas posibilitou o que veñen  denominar a "paisaxe sacra": sería a concreción dunha visión desde unha perspectiva sobrenatural, mítica, que se basea ou se fundamenta nunha especie de cosmogonía ou visión do mundo "animista". E dicir, converter a través dun relato lexendario o caos (desorden) do mundo, nun cosmos (orden), un todo ordenado no que todo ten unha explicación mítica, non racional, unha cosmogonía. Por iso unha "peña sacra" defínese como a imaxe do numen (elemento diviño ao que representa) e dicir, unha sinal, unha manifestación, pero non é a propia diviñidade.

Outra vista da Fortaleza e da Ermida da Nosa Señora de A Lanzada.
Imaxe de Turismo de Sanxenxo.

En Galicia xa temos unha longa experiencia da recolleita de lendas sobre paisaxes sagrados, desde Murguía até Taboada Chivite, pasando por Luis Monteagudo, M. García Quintela..., pero algunhas recompiladas desde un paradigma etnográfico, unha necesaria recolleita de "historias" que non é pouco. Seguindo as tradicións europeas, sobre todo británicas e francesas, os autores propoñen unha visión histórica, non unha simple consideración etnográfica. Para iso manteñen que hai que contemplar a posibilidade de adentrarmonos ao través desa perspectiva histórica para tentar dar unha explicación da súa orixe así como a súa evolución de "longa duración" adaptada ás sucesivas etapas temporais.

Contexto do Con do Cabalo.
Foto aérea extraída de Turismo de Sanxenxo.

Para a clasificación da inmensa cantidade de penas sacras en Galicia (tanto pola forma como pola función), Almagro Gorbea e Alonso Romero propoñen seis grupos para organizar os 24 tipos identificados. Sen entrar en detalles a nosa sospeitosa pedrafita entraría a formar parte do 6º grupo a saber, "Penas con funcións diversas". Precisamente neste epígrafe habería que engadir o Con do Cabalo, nun subapartado denominado "Peñas calendáricas o solares", neste caso tería a función de determinar o calendario que establecería a data dos eventos mais importantes, o culto e ritos destas sociedades, o ciclo da recolleita e da sementeira, etc. Consideran ademais que o emprazamento destas particulares penas permitiría establecer con precisión o xeito no que os astros (particularmente o sol e a lúa, as constelacións, os planetas e as estrelas) saían e desaparecían por determinados lugares, feito que lles permitiría construir un calendario preciso.

Castro e Necrópole de A Lanzada.
Imaxe extraída da web Páxinas Galegas.

Non hai razón algunha para non concluir que na prehistoria era especialmente importante o establecemento dos ciclos que posibilitaban a orientación espacial, establecer e prever as estacións... Probablemente a observación astronómica supuxo o primeiro avance no coñecemento racional para explicar sucesos naturais, para explicar o mundo, para comprender os sucesos inexplicables. 

O Con do Cabalo: as seguintes imaxes amosan
a secuencia do solsticio de verán.
Fotografía de Alberte Alonso.

Falaba antes de que a datación das penas sacras  hai que decidila desde unha perspectiva histórica: manteñen os nosos autores que é necesario desenvolvela desde unha aportación etnoarqueolóxica e desde o eido histórico para coñecer as súas orixes e precisar polo tanto o seu contexto crono-cultural. Por iso, unha pena sacra, como elemento característico da paisaxe, é obxecto de veneración e protagoniza mitos e ritos, entroutras razóns, moitas veces, pola súa caprichosa forma. A continuidade ao longo dos tempos prehistóricos e históricos, deste tan valioso como ancestral acervo cultural, permitiu que se conservaran tradicións que doutro xeito  houberan desaparecido.

O Con do Cabalo.
Fotografía de Alberte Alonso.

A todas istas aportacións metodolóxicas, teño que engadir a valiosa consideración de Luis Monteagudo, nun fermoso artigo publicado no Anuario Brigantino no que establece que existen en Galicia bloques naturais con apariencia de "pedrafita-menhir" que se poden considerar efectivamente como tales, sempre coa condición de que fosen retocados na antigüidade ou que posúan folclore asociado. Dese xeito, as atribucións das pedrafitas deben atender ou cumplir catro funcións básicas: a monumentalidade, a visibilidade, a perennidade e/ou a traza fálica (nós engadimos a observación astronómica); xuntas salientan o senso máxico-relixioso das mesmas así como a súa adscrición neolítica.

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

A partires destas extensas premisas, tentarei afondar na consideración da Pedrafita Con do Cabalo, desde a hipótese da devandita adscrición neolítica, da súa función de auténtica pedrafita, coa mesma función que as pedrafitas-menhires artificiais. Sería unha orixe prehistórica (reaprobeitada desde o neolítico-idade do Bronce-Idade do Ferro e cristianismo), e histórica, conservándose coa romanización e coa imposición cristíá a partires do século V-VI d. de X.C.

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

Os topónimos ou microtopónimos que engaden "cabalo" á pena ou rocha, adoitan aparecer para nomear penas ou pedras illadas que, moitas veces, están integradas en áreas arqueolóxicas, de xeito que se acostuma interpretar cun claro vencellamento co ámbito do "sagrado". Nalgures teñen forma de cabalo, amosan gravados de ferraduras ou cascos. O "cabalo celta", por exemplo, é un animal psicopompo, gúia das ánimas, un animal que os pobos prerromanos consideraban sagrado. 

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

As dúas pedrafitas naturais que coforman o Con do Cabalo combinan unha profunda base mitolóxica e ritual coa toponimia xeolóxica. En primeiro lugar o termo "con" alude a unha pena grande, illada..., por iso plantéxase a hipótese de que cando un penedo singular, coma iste, denominado con nome propio, e que está ademais directamente vencellado a un xacemento ou área arqueolóxica, pódese determinar cunha función de marcador da paisaxe, como pena sacra ou santuario, xa que moitos "cons" eran auténticos santuarios na Idade do Bronce e na Idade do Ferro. E, como dicía mais enriba, o "cabalo" interprétase na cultura galaico-céltica como un ser psicopompo, coma un símbolo solar. É así que os santuarios prehistóricos establecidos en moitos "cons", ubicados en lugares preeminentes, visibles, elevados e orientados cara ao solpor, empregábanse ritualmente como espazos de tránsito, espazos de culto aos antepasados e coma un observatorio astronómico. 

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

O contexto arqueolóxico e natural onde se ubica o conxunto das dúas pedrafitas que conforman o Con do Cabalo, ocupa toda a área de costa que comprende o itsmo e praia de A Lanzada e chega até Punta Faxilda, constituíndose nunha das bisbarras galegas que mais número de relatos lexendarios prehistóricos e ritos pagáns está a conservar. 

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

Por todo iso o Con do Cabalo, que domina o Xacemento de A Lanzada así como a ermida e os restos da fortaleza medieval, non pode considerarse simplemente un afroramento rochoso calquera, senon que é un auténtico santuario, unha pena sacra prehistórica, unha fronteira simbólica que separa a terra e o mar, que separa a vida da morte.

O Con do Cabalo foi descuberto para o ámbito proceloso dos "pedrafiteiros" polo gran Alberte Alonso no ano 2025. Alberte denomina este espectacular conxunto como unha  "pedra baetílica" e tamén o considera un especial caso de interese para a arqueoastronomía, sobre todo debido á súa relación contextual co baño das nove ondas e a cercanía co Castro-necrópole de A Lanzada: esta é a clave de toda a nosa interpretación.

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

Co seu permiso elaborei esta entrada e as conclusións que van a continuación son en gran parte froito das súas fecundas e sempre novedosas investigacións. O seu meticuloso estudo sobre o Con do Cabalo parte da consideración de que isas pedras naturais cumplen tamén simbólicamente, de feito inequívoco, unhas funcións que desde o neolítico desenvolven un autético corpus de crenzas atávicas, de xeito que se pode rastrexar mais aló dos "contos de vellos" e dicir, non simplemente como unha curiosidade etnográfica, senon cunha visión ou perspectiva histórica. É así que a hipótese básica de Alonso, a súa proposta, aporta a consideración dun tipo de funcionalidade a maiores a saber, a funcionalidade astronómica. 

O Con do Cabalo  non se considera "pedrafita" no senso tradicional do termo, posto que estamos diante dun conxunto do dous cons ubicados impertérritos no cumio dun outeiro costeiro do Mar de A Lanzada, son rochas que afloran de xeito vertical, naturais. Alberte, mais que pedrafitas, as denomina "pedras baetílicas", cunha función semellante á das auténticas pedrafitas.

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

A funcionalidade do Con do Cabálo é sen dúbida astronómica, é un calendario, un  observatorio astronómico: as croas de ambos os dous cons conforman un axexadorio de ángulo agudo que "constata e sinala equidistante o solpor do solsticio de verán", e ademais encaixa nunha das datas anuais do baño das nove ondas.

Efectivamente, Alberte Alonso comprobou que no solsticio de verán (o 21 de xuño) nas pedrafitas Con do Cabalo, na croa do Castro e Necrópole de A Lanzada que, no solpor, a raiola do sol achegouse ao axexadoiro, con forma de ángulo agudo, e que na distancia encadra, equidistante, entre os dous cons costeiros ao carón dos cantís, a poucos metros da praia onde se produce o ritual do baño das nove ondas ou Praia da Nosa Señora. É aí onde o ritual do baño proporciona unha fertilidade dúplice: solar e da auga do mar. Efectivamente, é nestas datas cando as mulleres que desexan ser nais, reciben as nove ondas no ventre, condición fundamental para cumprir o seu desexo.

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

Como conclusión Alonso mantén que o Con do Cabalo coa súa intrínseca función astronómica "pode considerarse orixinario do Neolítico". O devir dos tempos sitúano reaproveitado para funcións semellantes, astronómica e sinalizadora do baño ritual, así como aliñamento astral do solsticio.

Estamos sen dúbida diante dunha paisaxe sagrada, ritual, máxica, onde atopamos todos os ingredentes que caracterizan non só esa paisaxe, senon tamén os factores que indican a existencia dunha pena sacra, talvez un altar prehistórico en forma de observatorio astronómico.

O Con do Cabalo, en suma, atópase perfectamente integrado nesa  área  de Punta Faxilda: un cabo de Noalla que desde a antigüidade foi considerado como punto de especial conexión co alén... Ao atoparse dereitamente orientado cara ao ocaso, sendo o cabalo o transportista das ánimas cara ao alén, talvez podería interpretarse tamén coma un embarcadoiro mitolóxico.

Imaxe extraída de petiscosgalegos.es

As nove ondas, o ocaso, a cristianización coa ermida da Nosa Señora da Lanzada, a cercana pedrafita de Padriñán en Sanxenxo, as prehistóricas vías de comunicación de vivos e de mortos..., todos eles elementos que axudan a recompoñer unha paisaxe de especial relevancia no imaxinario-real universo das pedrafitas galegas e que se pode rastrexar a través dun relato e  pescuda histórica.

O Con do Cabalo sen a ermida e  sen a fortaleza da península.
Debuxo de Moncho Boga, 2026.

Para concluir, coincido plenamente con Luis Monteagudo nos seus plantexamentos: os homes e mulleres da prehistoria probablemente non sempre fabricaban unha pedrafita, senon que aproveitaban moitos afroramentos rochosos que xa posuían unha forma vertical, monumental. O lugar estratéxico a dotaba dun valor simbólico e sacralizaban a monumentalidade do penedo natural sen necesidade do brutal esforzo que requería fabricar unha nova.

EN SIGRÁS, NO NOVENO MES DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES DE SUSTANCIAL E SINGULAR IMPORTANCIA

Martín Almagro Gorbea, Fernando Alonso Romero: "Peñas Sacras de Galicia" Ed. Fundación L. Monteagudo. BetanzoS, MMXXII.

Luis Monteagudo: "Menhires y marcos de Portugal y Galicia". Anuario Brigantino, 26. Betanzos, 2003.

X. Alberte Alonso Fernández: "O uso das pedrafitas no Neolítico galego. Estudo das pedrafitas de Obesrvación Astronómica e das pedrafitas fálicas." Ed. Monografías da Sociedade Antropolóxica Galiga (SAGA), Nº 1. 1914.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-de-observacion-astronomica.html

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

https://petiscosgalegos.es/2025/02/28/descubre-el-sendero-magico-de-a-lanzada-un-recorrido-entre-historia-y-leyenda/

https://www.turismodesanxenxo.com/loc/noalla/

https://www.minube.com/tips/actualidad/explora-los-encantos-ocultos-de-noalla-lugares-que-ver-y-disfrutar

https://www.paxinasgalegas.es/necropolis-y-castro-de-a-lanzada-640965em.html

PEDRAFITA-MENHIR MARCO DA ESTADA. Santa María de Xeve, Pontevedra.

PEDRAFITA-MENHIR MARCO DA ESTADA

"Ninguna guerra tiene la honestidad de confesar: Yo mato para robar."

Eduardo Galeano

Debuxo versión de Moncho Boga, 2026.

É, sen dúbida, un gusto voltar ás pedrafitas, voltar cun novo exemplar, cun pequeno marco cuxo coñecemento venme propiciado pola mirada avezada de Alberte Alonso: mirada que escudriña e que atopa as pedrafitas alí onde estean, no mais recóndito, no mais lonxano, camufladas..., naquiles lugares onde os demais só ven pedras. Alberte ten a estraordinaria cualidade de clarexar aspectos do noso megalitismo  ocultos, solapados entre unha morea de tebras, a facultade de traer á luz o que para a maioría é escuridade.

Situación do Marco da Estada en relación coa cidade de Pontevedra.

Pois ben, esta vez Alberte envíame fotografías e información sobre unha pequena pedrafita-marco que está emprazada nos límites entre os concellos de Pontevedra e Moraña. Trátase, efectivamente, dun marco de termo, un marco de termo reaproveitado para tal fin: unha pedrafita que continuou a súa existencia cambiando a función, pero non a súa naturaleza como referente simbólico ao longo das noites e dos días...

O Marco da Estada no ano 2016. Fotografía de Alberte Alonso.

Estou diante dun territorio, ademais, prolixo neste tipo de monumentos: moi preto atópase a gran e mítica pedrafita A Lapa de Gargantáns; tamén a pedrafita ou estátua-menhir Cabeza de San Pedro, a Pedrafita de Marcón, Cerpozóns..., unha área ben coñecida  e mellor estudada por Alberte Alonso. 

Fotografía de Alberte Alonso, 2016.

A Pedrafita da Estada ten forma, segundo a perspectiva na que se mire, lixeiramente cónica, ás veces tamén triangular, fusiforme..., e probablemente se poda adscribir á tipoloxía de pedrafitas "falicas", segundo a clasificación de Alberte Alonso. A situación nunha pequena vagoada, a presenza de mananciais así como o seu pequeno tamaño..., poden ser criterios mais que suficientes para incorporala ao amplo abano das pedrafitas galegas. Estou completamente de acordo con Alonso cando considera que estamos diante dunha "copia en pequeno da irmá maior a Lapa de Gargantáns", que se atopa, como vimos, moi preto destoutra pedrafita.

Fotografía de Alberte Alonso, 2016.

A ubicación da humilde e cativa pedrafita hai que buscala na aba que forma o Coto de Acebedo, a 539 m de altitude. Ao seu carón discorre a estrada EP-0018 que leva de Pontevedra a Moraña. Mananciais e depósitos de auga para as parroquias aledañas xalonan a contorna inmediata.

Fotografía de Alberte Alonso, 2016.

Mide case un metro e medio de altura e, para o grosor no perímetro da base, acada case dous  metros. E, como todo non pode ser tan bonito, veu algún salvaxe e ocurriuselle converter a pedrafita nunha fonte: cun potente taladro (supoño) fixeron un burato de lado a lado e procederon á colocación dunha negra mangueira... Triste destino e desafortunada actuación, triste destino para un fito que permaneceu ergueito sen maiores altercados durante milenios. Nas fotografías que me enviou Alberte Alonso do ano 2016, aínda non sufrira esta tremenda agresión.

Fotografía de Alberte Alonso, 2026. 
Reconvertida en fonte!!!

Talvez a maneira mais axeitada de analizar esta mais que probable pedrafita sexa escrutanto o topónimo vencellado co contexto arqueolóxico. O contexto espacial da pedrafita permite supoñer que o significado de "estada" ten relación estreita cun camiño pretérito, prehistórico, cun paso, "un lugar de parada". Sería o fito que sinalaba un punto especial e concreto dunha ruta de tránsito pirmitiva: neste caso conservouse como un moxón que sinala lindeiros e está vencellado á devandita vía de comunicación.

Fotografía de Alberte Alonso, 2026. 

Nesta liña de interpretación, a nosa pedrafita aparece mencionada no Catastro do Marqués da Ensenada (1751-53) cando se describen os límites da parroquia de Santa María de Xeve, como "marco mojón antiguo nombrado da Estada". E este é un dato de suma importancia: vemos que xa no século XVIII era considerado un fito antiguo, talvez como as "petra fictas" da documentación medieval. E dicir, o marco xa estaba alí desde moito antes. O contexto orográfico tamén pode ofrecer pistas fecundas: atópase ubicado unha divisoria de augas, o que adoita coincidir cos percorridos dos camiños prehistóricos.

Fotografía de Alberte Alonso, 2026. 

Pero tampouco a pedrafita é un elemento illado, senon que se atopa nunha das paisaxes arqueolóxicas mais importantes da provincia, ocupando un tipo de emprazamento (vía de tránsito, lindeiro) con elementos prehistóricos moi cercanos: varias pedrafitas, necrópoles megalíticas, paneis de petróglifos, castros... Por iso, como xa é unha constante  noutros moitos lugares de Galicia, ollamos o claro vencellamento entre os monumentos prehistóricos  e as vías de comunicación que foron empregadas  ata a época moderna.

Fotografía de Alberte Alonso, 2026. 

Por todas istas razóns, a pedrafita tuvo sempre unha importancia a nivel simbólico como referente desde, posiblemente, o Neolítico. Xa vimos comprobando, noutras moitas pedrafitas tamén vencelladas con vías de tránsito, mámoas e petróglifos..., o mesmo marco pero con diferente significado simbólico. Cambian os tempos, cambian os costumes.

Fotografía de Alberte Alonso, 2026. 

Tamén temos que vencellar os mananciais, as fontes, o nacemento dos ríos, aos lugares sagrados prehistóricos, lugares sacros por excelencia. Non só é un culto simple ás fontes, senon que éstas condicionan e condicionaron, á beira das vías de comunicación, o lugar de ubicación das pedrafitas. Neste caso o Marco da Estada ("parada") que tamén adopta certa forma fusiforme, actúa coma unha sinal indicadora, anunciadora do lugar sagrado, do manancial, da fonte...

Debuxo versión Moncho Boga, 2026. 

Por iso, coma tantas outras das nosas pedrafitas, á primixenia función de marcar unha vía de tránsito, hai que lle engadir a de anunciar unha paraxe sagrada. Tamén é importante subliñar, por extensión, aquila función apotopraica de proteción, de todo aquil que camiña, contra todo tipo de espíritus malignos que pululan e acechan ameazantes e arrepiantes en todos os camiños.

Para chegar, coordenadas: 

42.516700, -8.585810

EN SIGRÁS, NAS DATAS PREVIAS Á GALAICOI DE 2026

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES

Alberte Alonso: "O uso das pedrafitas no neolítico galego. Estudo das Pedrafitas de Observación Astronómica e das Pedrafitas Fálicas". Ed. SAGA. Monografías da Sociedade Antropolóxica Galega, Nº 1.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-falicas.html

https://dolmensedemaisfamilia.blogspot.com/search?q=Sobrado+dos+Monxes

https://arqueotoponimia.blogspot.com/2022/03/castro-monelos-bascuas.html

Google maps

PEDRAFITA-MENHIR MARCO ENTRE PARADA E CAMOIRA. Santo Estevo de Camoira (Lugo)-San Xoán de Parada (Outeiro de Rei)

PEDRAFITA-MENHIR MARCO ENTRE PARADA E CAMOIRA

"¿Puede haber algo más ridículo que la pretensión de que un hombre tenga derecho a matarme porque habita al otro lado del agua y su príncipe tiene una querella con el mío aunque yo no la tenga con él?."

Blaise Pascal

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

E retorno unha vez mais ás terras do Concello de Outeiro de Rei, ás terras limítrofes co Concello de Lugo, terras agarimosas por onde discorre o pai dos ríos galegos, o río por antonomasia, o río Miño. Entre o Concello de Lugo e o Concello de Outeiro de Rei, no denominado tamén Outeiro das Camoiras, separando ou unindo as parroquias de Santo Estevo de Camoira e San Xoán de Parada. Terras con personalidade de seu...

Marco do Monte de Camoira, entre Parada e Camoira. 
Captura de mapcarta.

E retorno a unha posible pedrafita, a un misterioso marco que descansa ergueito na inmensa soidade dos montes galegos, dos montes de Parada, dos montes de lugo. Os tempos implacables e o musgo verdescente non foron quen de eliminar este diminuto vestixio das nosas mais ancestrais costumes. Está aí para recordárnos un pasado que xa non é nin nunca voltará. 

De google maps.

Estamos pois diante do que hipotéticamente foi unha pedrafita. Trátase dun esteo que funciona e funcionou como marco de termo, situado entre os Montes de Camoira (Concello de Lugo) e Parada (Outeiro de Rei), á beira dun camiño ancestral, posiblemente prehistórico, agazapado entre unha voluptuosa vexetación: un pequeno esteo de granito, considerado un marco histórico, que foi emprazado neste lugar para a delimitación dos montes do término municipal de Outeiro de Rei e rectificado o 26 de agosto de 1856, segundo a aportación documental dada a coñecer por Xabier Moure.

Penedo coa mesma gravura que o marco: unha custodia.
Foto, Concello de Outeiro de Rei.

Este humilde marco debuxa unha sección cadrangular que amosa na parte duperior, na croa, un rebaixe a xeito de cazoliña: mide ao redor de doce centímetros de diámetro e seis centímetros de profundidade, adoitando unha clara forma hemiesférica.

Panel de Petróglifos no Monte de Camoira.
Fotografía, megaliticiablogspot.com

Na cara do norte sobresae un motivo circular do que parte un radio que se bifurca no seu extremo inferior, cun tamaño aproximado de vintesete centímetros de longo. Segundo un expedente, atopado por Moure, este símbolo representa o Santísimo Sacramento. Considero plausible a hipótese que mantén que hai necesariamente un fío condutor entre os ritos megalíticos, celtas e romanos e os monolitos de termo vencellados aos espíritus dos antepasados. Así por exemplo, as necrópoles megalíticas adoitan compartir o mesmo espacio de "límite". Por iso esa posibilidade da orixe prehistórica débese encadrar na etapa crono-cultural megalítica.

Fotografía de Xabier Moure, 2015

Os antigos camiños, camiños primitivos, camiños prehistóricos, corredoiras, serpenteaban polo cordal da serra, salpicados de mámoas, petróglifos e marcos... O interesante do marco que nos ocupa é a concavidade superior, así como a gravura que conserva na cara norte, moi ben estudada e investigada por Xabier Moure. Esta representación (interpretada como soliforme e incluso como un antropomorfo, en principio) atópase en moitas penas e nalgún esteo dunha anta, sobre todo no Concello de Outeiro de Rei. Non é necesario incidir ou desenvolver as investigacións de Moure nesta entrada: só subliñar que o que en principio semellaba un petróglifo prehistórico, que se repetía en varios emprazamentos, resultou ser outra cousa non menos interesante. Efectivamente, un documento de amolloamento das parroquias de Aspai, Martul e Parada de 1856, descubre que nos mollóns grávase o mesmo símbolo en diversos lugares e, ademais, descríbese como  a "insignia del Santísimo Sacramento." Polo tanto representan a custodia onde se coloca a hostia logo da consagración. Pouco logo Moure descubre outro documento dun preito do ano 1865 sobre unhas lindes entre Aspai e Parada: ao referirse a este marco aparece anotado que a custodia gravouse para "proteguelo en lugar pagano". Esta afirmación é clara e rotunda: no século XIX aínda se recoñecían os lugares paganos-sagrados-máxicos e aínda se consideraba necesaria a súa cristianización. 

Fotografía de https://www.instagram.com/san_xoan_de_parada

Estas reflexións talvez sexan pistas, indicios, que me levan a estudar o Marco de Termo desde unha perspectiva un pouco diferente. Primeiro baixo a consideración de que moitos miliarios romanos ás veces amosaban unha concavidade na parte superior a xeito de "cazoliñas", o que fai recordar un recipiente que se pode interpretar ou como un "machembrado arquitectónico" para encaixar outra peza e así formar unha estrutura mais complexa, ou coma un receptáculo para colocar ofrendas, ofrendas de proteción aos camiñantes, unha especie de "foculi". No hai que esquecerse de que os romanos adoitaban situar, xunto ás sepulturas, ou en lugares limítrofes, sinaladores de fronteiras, cun anaco de columna  corta (cipo) ou pilastra cadrangular denominada "Cippuma". O deus "Terminus" era o garda das fronteiras e dos límites ao que se lle realizaban diversas ofrendas e sacrificios de animais. 

Fotografía de https://www.instagram.com/san_xoan_de_parada

Por todo iso non se pode, nin se debe, nin quero desbotar  a posibilidade de que este sinxelo marco de sección cadrangular e coa concavidade superior, sexa unha reutilización romana dunha primitiva pedrafita que contivera en sí a mesma misión romana: de garda de camiños e de camiñantes.

Imaxe de https://www.instagram.com/san_xoan_de_parada

Malia que non estamos diante dunha ara adicada aos lares viales (en Galicia consérvase a meirande concentración destas aras de toda a Península Ibérica) podemos ver neste caso como a pedrafita posiblemente tivera a mesma función, sempre vencellada a necrópoles megalíticas, paneis de petróglifos e, por suposto, de protector e defensor de todo aquel que camiña, que viaxa.

Fito en Candás, co mesmo motivo. 
Fotografía onosopatrimonioblogspot.com

Tamén hai que incidir no carácter sacro dos camiños, que non recae só no propio camiño, senon no cruzamento dos camiños, nas encrucilladas. Trátase de lugares dunha poderosa carga simbólica, envoltos en brumosas e misteriosas lendas... Ise é o motivo fundamental para cristianizar eses lugares de transo (a abundancia de encrucilladas en Galicia tampouco se repite en ningún outro lugar da Península): sen embargo, malia a intensiva cristianización, aínda pervive o senso máxico do cruzamento. Aí chantaron cruceiros...

Ruta do río Miño entre Lugo e Outeiro de Rei

É así que destas pequenas pedrafitas, vencelladas inextricablemente aos camiños, semella desprenderse unha dimensión diferente: o carácter vial cunha clara e distinta función de proteción e compaña nas rotas que emprende o viaxeiro, tanto polos camiños da vida como polos camiños da morte.

EN SIGRÁS, LOITANDO CONTRA A ESTUPIDEZ HUMANA-GUERRA, 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES

https://www.instagram.com/p/DLrqdeGqp1r/?img_index=2&igsh=MWNsOGVzMGwxc2hlYw%3D%3D

https://www.instagram.com/p/DLrqdeGqp1r/

https://www.facebook.com/apatrigal/posts/%C2%BAo-enigma-dos-menhires-gravados-e-a-cristianizaci%C3%B3n-de-lugares-pag%C3%A1nsxabier-mour/2318603678418160/

https://patrimoniogalego.net/index.php/72561/2015/04/petroglifo-de-santa-comba/

https://patrimoniogalego.net/index.php/72564/2015/04/gravura-de-candai/

https://funjdiaz.net/folklore/07ficha.php?ID=3442&NUM=344

https://www.academia.edu/40341506/Los_dioses_Lares_Viales_y_su_distribuci%C3%B3n_en_la_Hispania_romana_The_vials_Lares_gods_and_their_distribution_in_roman_Hispania_

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/petroglifos-y-medorras-de-parada-225537972

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/petroglifos-monte-camoiras-21092708/photo-13208326

https://www.cultura.gal/es/nova/5925/incluidos-en-el-inventario-de-arqueoloxia-tres-petroglifos-del-monte-de-camoira-en-lugo

th_d9631e1bf83dbd91a546ee14ac2a0255_Outeiro-de-Rei-Petroglifo-

https://outeiroderei.gal/wp-content/uploads/2021/12/Ruta_insuas_do_mino_As_paisaxes_da_auga.pdf

https://www.paseargalicia.com/ruta-d-camino-do-mino-outeiro-de-rei/

https://outeiroderei.gal/wp-content/uploads/2021/12/Ruta_camino_do_mino_As_paisaxes_da_auga.pdf

PEDRAFITAS-MENHIRES PEDRAS CAMPAÍÑAS. Meirama, Cerceda.

PEDRAFITAS-MENHIRES AS PEDRAS CAMPAÍÑAS

"Toda la tierra está al alcance del sabio, ya que la patria de un alma elevada es el universo."

Demócrito de Abdera

Debuxo de Moncho Boga, 2026.

E voltei ás Pedras Campaíñas do Monte Xalo, como me empracei na entrada do 17 de abril. El voltei cos extraordinarios compañeiros de inquedanzas megaliteiras, etnográficas, históricas..., Lois Vilar  e Manuel Ruibal, ambos os dous exploradores da memoria. Grazas a eles o Monte Xalo xa non permanecerá en silencio a pesares de todas as desfeitas que se levan realizando impunemente nos últimos tempos.

Pedrafita Pedras Campaíñas 1. 
Fotografía de Moncho Boga.

Pois ben, as Pedras Campaíñas ubicadas nas prehistóricas terras do Monte Xalo, poden enmarcarse dentro da categoría que Almagro e Alonso Romero denominan "Penas Sonoras": son aquilas que teñen propiedades acústicas especiais cando son golpeadas cun obxecto metálico ou ben por causa do vento amplifican o seu son por todo o contorno. Estes sons amplificados son considerados pola sociedade tradicional galega como "sons máxicos, sobrenaturais". Por iso son clasificadas entre as "Penas Sacras", debido ás debanditas propiedades sobrenaturais.

Pedrafita  Pedra Campaíña 1. 
Fotografía de Moncho Boga.

Entre as penas sacras-sonoras, as mais abondosas no noso país, son as penas naturais, moi poucas artificiais teñen esta cualidade ou calificación. Por iso, dentro da materia que a min me interesa, teñen especial relevancia as pedrafitas ou penas artificiais con esta especial propiedade acústica. Xa falei da Pedra da Campana de Muros; agora tócalle a estas tres excepcionais pedrafitas sonoras que vou considerar como un conxunto, como formando parte dun todo hoxe desaparecido.

Pedrafita  Pedra Campaíña 1. 
Fotografía de Moncho Boga.

A pertinencia de consideralas en conxunto ben dada por varias circunstancias: non son nin foron nunca marcos de termo, atópanse moi preto entre elas, xalonan unha ruto probablemente prehistórica e participan da mesma natureza acústica. 

Pedrafita  Pedra Campaíña 1. 
Fotografía de Moncho Boga.

Efectivamente, as tres Pedrafitas Pedras Campaíñas atópanse chantadas nun camiño prehistórico, nunha suave pendente limitando o monte chamado Monte das Pedras Campaíñas. Segundo as informacións recollidas por Manuel Ruibal nas súas detectivescas andanzas e pacientes pescudas por estas impresionantes paraxes, os veciños entrevistados falaron de moitas mais pedrafitas hoxe desaparecidas: tanto este vello camiño como o camiño do Xalo estaban flanqueados por este tipo de marcos en ambas as dúas beiras. A suave curva na que están emprazadas as tres pedrafitas, que inopinadamente aínda sobreviven, así como as novas doutras mais circunvalando toda a especie de chaira que conforma o Monte das Pedras Campaíñas, fanme pensar nun gran Círculo Lítico, mais que nun aliñamento.

Pedrafita  Pedra Campaíña 2. 
Fotografía de Moncho Boga.

Manuel Ruibal recabou informacións de diversos veciños que lembraban cando petaban cos gabillos nas pedrafitas para facelas "cantar". Pero, tamén na mesma área do Monte das Pedras Campaíñas, recolleu a lenda da ubicua galiña cos pitos de ouro, lenda que se repite por toda a bisbarra. 

Pedrafita  Pedra Campaíña 2. 
Fotografía de Moncho Boga.

A Pedrafita Pedra Campaíña número 1 é a mais alta das tres que se están a conservar. Emprázase nun valo da corredoira, no linde dese ancestral camiño e co monte mais elevado. Amosa sección case triangular e a cara mais ancha que mira ao camiño atópase perfectamente regularizada e é lixeiramente abombada: mide, para o ancho (nese fronte) ao redor dun metro e vinte centímetros e sobresae case dous metros desde a rasante do camiño.

Pedrafita  Pedra Campaíña 2. 
Fotografía de Moncho Boga.

A Pedrafita Pedra Campaíña 2 tamén describe a sección lixeiramente triangular e a súa altura desde a rasante é un pouco menor que a da predafita 1. A Pedrafita 3 sobresae desde o cómaro un metro e corenta centímetros amosando unha fisonomía cónica coa superficie moi ben regularizada. Ningunha destas tres pedrafitas funcionaron como marcos de termo, como dicía mais enriba.

Pedrafita  Pedra Campaíña 2. 
Fotografía de Moncho Boga.

Si a hipótese do incerto gran Círculo Lítico poidese ser verificada, estaríamos diante dun lugar único dentro do universo megalítico galego: ao imitar o son das campanas ao seren golpeadas cun trebello metálico calquera , estas emitirían un son que se oiría desde lugares distantes, ao xeito das campanas das igrexas, e o seu significado sería recoñecible para quen soubese interpretar o seu código. Almagro e Alonso manteñen  a hipótese de que é posible que na Prehistoria poderíanse empregar estes sons non só para transmitir mensaxes aos vivos, senon que tamén estas mensaxes as poderían oir os deuses e os antepasados. 

Pedrafita  Pedra Campaíña 3. 
Fotografía de Moncho Boga.

A todo o impresionante conxunto de pedras con poderes máxicos de que está cuberta toda a superficie do Monte Xalo, hai que engadirlle as sobrenaturais propiedades musicais das Pedrafitas Pedras Campaíñas. Unha pequena diferenza entre a Penaquetanxe, dada a coñecer por Carlos Solla nas terras de Cerdido-Cotobade, é que esta é unha pena natural, un penedo que escorrenta tormentas, tronos, lóstregos... 

Pedrafita  Pedra Campaíña 3. 
Fotografía de Moncho Boga.

Pero é unha diferenza non tanto en canto á función (pois das nosas non a sabemos, non hai relato tradicional), da que poderían participar, senon en canto ao aspecto formal ou construtivo. 

Pedrafita  Pedra Campaíña 3. 
Fotografía de Moncho Boga.

Seguindo a Almagro e Alonso, coincido plenamente cando consideran que para entender mellor a linguaxe sonora das pedras sonoras que se espallan por todo o territorio galego, é necesario reconstruir a súa paisaxe sonora, a paisaxe sagrada de que forman parte.

Fonte considerada o nacemento do Río Anllóns.
Fotografía de Moncho Boga.

Dentro dunha posible tipoloxía das pedras sonoras, Feijoo Ares indica varios tipos en función de onde proceda o son a saber, debido ao aire, ao eco, por percusión cunha pedra, un pao ou un obxecto metálico, ou "por un ser lexendario que habita dentro da rocha". Neste senso Dolores de la Peña (seguindo a Alonso Romero, ver bibl) profundiza na grande probabilidade de que estas pedras, que emiten un son vibrante ao seren golpeadas, tamén fosen interpretadas como sínais de bo ou mal agorio. É interesante a súa consideración de que estes sons (resultado de prehistóricos cultos litolátricos) fosen cristianizados edificando campanarios ao identificar aquel son co dunha campá, para converterse no símbolo por antonomasia da nova relixión mesiánica.

Nun Altar Rupestre descuberto por Manuel Ruibal con pías naturais, canles, cazoliñas...
Foto de Lois Vilar Hermida.

Para rematar, debo, quero e é absolutamente necesario e indispensable destacar a inxente laboura de Lois Vilar Hermida e de Manuel Ruibal (entre outros) na tremenda laboura de recuperación dunha morea de lendas ao redor do Monte Xalo, considerando que cada vez que desaparece un conto dos nosos veciños, desaparece tamén unha importantísima parte da nosa indentidade, do noso pasado e da nosa historia.

EN SIGRÁS, NO MES DOS MAIOS, 2026

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA, ENLACES E DEMAIS FAMILIA

SOLLA, Calros: "As pedras que saben de nós (e II): Escolma de penedos selleiros que, en Cerdedo, arrollan outras tantas redomas de saber popular." Nº 21. (2025) En https://galiciaencantada.com/lenda.asp?cat=17&id=3227:

Lois Vilar: "O Monte Xalo. Patrimonio cultural e tradición oral dun monte máxico". Edita: Undodez Producións S.L. 2025.

Fernando Alonso Romero: "Cultos y creencias en torno a los megalitos del área atlántica europea". Ed. Andavira, 2012.

https://www.facebook.com/manuel.ruibalr/

https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=Campa%C3%AD%C3%B1as

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/circular-desde-bornalle-rio-rateira-muros-182064569

https://themurostimes.com/2015/02/27/pedra-das-cruces-do-campo-da-ermida/

Vicente Feijoo Ares: "Las motivaciones de los nombres de las piedras en Galicia. Cultos, ritos y leyendas." DOI: 10.2436/15.8040.01.116

Martín Almagro-Gorbea, Fernando Alonso Romero: "Peñas Sacras de Galicia". Fundación Monteagudo, Betanzos MMXXII.

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/rio-rateira-abelleira-174647428/photo-108953309

https://patrimoniogalego.net/index.php/62958/2014/08/pedra-das-cruces-do-campo-da-ermida/

https://historiadegalicia.gal/2017/12/as-pedras-maxicas-pedregal-de-esteiro-pequeno-pindo-de-galicia/

https://patrimoniogalego.net/index.php/781/2011/05/pedra-das-pias/

facebook_1776271612107_7450223127750355273

https://turismoculleredo.gal/es/project/monte-xalo/

https://historiadegalicia.gal/2021/05/un-parque-eolico-esnaquizara-penaquetanxe-a-rocha-que-esconxura-tormentas-e-nubeiros/