ANTA-DOLMEN CASA DOS MOUROS. San Cristovo de Budián, O Valadouro.

ANTA-DOLMEN CASA DOS MOUROS

"Una descripción global apiña todos los fenómenos en torno de un centro único: principio, significación, espíritu,  visión del mundo, forma de conjunto. Una historia general desplegaría, por el contrario, el espacio de una dispersión".

"Lo propio del saber no es ni ver ni demostrar, sino interpretar".

Michael Foucault: "La arqueología del saber", 9ª edición. Siglo XXI editores, 1983

A Casa dos Mouros despois da súa reconstrución,
segundo versión idealizada de Moncho Boga.

O Valadouro, terra do val de ouro (ou non?) val do río... Terra histórica fermosísima, de castelos, pazos, do Mariscal, de lendas vivas, de mouros, Terra da Mariña interior, espaciosa, de amplos paisaxes e variadas perspectivas, feraz, de altas cumes, de terras baixas tamén, de primorosos ríos, de escandalosas fragas.

A Casa dos Mouros a principios do século XXI, sobre o 2004.
Fotografía de Xesús Pisón.

Para chegar o mellor xeito é partir de Ferreira pola estrada que leva á igrexa de Alaxe. A uns quinientos metros,  un desvío á esquerda polo que hai que seguir ata chegar ao  terceiro desvío:  hai que coller á dereita con dirección a Sara de Riba. Desde aí cóllese unha pista asfaltada á dereita. A mámoa emprázase nas cercanías nunha penechaira case en ladeira. Toda a contorna está repoboada de eucaliptos.

O esteo atopado polo SEPRONA no chalet de Foz.
Foto: Garda Civil.

O 26 de xaneiro toda a prensa, tanto local como nacional, fixéronse eco dunha nova que xa se viña cocendo desde un tempo atrás, unha nova que, por desgraza, é xa case habitual, e que nos deixou atónitos e indignados: a desfeita dunha mámoa con maquinaria pesada, e a ruptura dun dos esteos da cámara da anta.

A Casa dos Mouros despois da súa restauración.
Foto: El Progreso de Lugo.

Todos estes acontecementos comezan coa denuncia dos colectivos ADEGA e Mariña Patrimonio que presentan unha denuncia diante da Xunda de Galicia polo escandaloso atentado contra unha mámoa coñecida como Casa dos Mouros ou Anta de Budián, no Concello do Valadouro. A investigación subseguinte correu a cargo do SEPRONA que actuou rápidamente e conseguiu a recuperación do esteo desaparecido.

Destrozos dos esteos da anta.
Foto: Mariña Patrimonio.

Para este case impune atentado os madereiros aproveitaron a maquinaria pesada para extraer os esteos e trasladar un deles a  un xardín dun chalet a uns 25 quilómetros no veciño Concello de Foz. O outro esteo quedou no sitio porque, ao intentar desencravalo, partiu pola metade. O que se deduce é que os donos do chalet coñecían perfectamente que era un dólmen e que se trataba de esteos dun dólmen, dunha área arqueolóxica protexida.  

A plantación de eucaliptos en plena mámoa.
Foto: Mariña Patrimonio.

Segundo algunhas informacións que me chegaron por canles inopinados, poiden saber que a contorna da mámoa noutras épocas estaba adicada a leiras de cultivo e a anta estaba a conservar a tampa ou pedra cobertora. Despois da conversión nun eucaliptal, desapareceu a pedra cobertora e só permaneceron fincadas as dúas pedras que coñecemos actualmente.

Os buratos das máquinas dos madereiros.
Foto: Mariña Patrimonio.

A mámoa na que se insería a anta quedou tamén totalmente desfeita, perforada, de maneira que os danos foron moito maiores, case irreparables, coa conseguinte descontextualización dos restos que sen dúbida acocharía a mámoa.

Destrozos na estrutura tumular.
Foto: Mariña Patrimonio.

Segundo as informacións recollidas, incluso na páxina web do Concello de O Valadouro, non só se ofertaba como recurso turístico, senón que se facía unha somera descrición: "Se localiza nun eucaliptal, a uns catrocentos metros do lugar de San Cristovo, parroquia de Budián. Moi mal conservada, invadida pola vexetación, mantén dous ortostatos verticais. Outra pedra trasladouse desde a arca ata a parte mais baixa do terreo, onde se atopa fincada".

Destrozos na estrutura tumular.
Foto: Mariña Patrimonio.

Tanto ADEGA como Mariña Patrimonio consideran  que a destrución indiscriminada pola industria madereira (sobre todo a do eucalipto) é un persistente e gravísimo problema que ou ben a Consellería correspondente non quere solucionar ou ben a presión é demasiado  grande, ou senon por falta de medios, de capacidade loxística. Eu inclínome por esta última consideración, sabendo a imposibilidade manifesta de controlar absolutamente toda a inxente cantidade de xacementos arqueolóxicos que temos no territorio galego e da endémica falta de persoal.

Destrozos na estrutura tumular.
Foto: Mariña Patrimonio.

Esta situación de abandono dos bens patrimoniais de tod@s os galeg@s tórnase dunha gravidade tremenda na Mariña Luguesa: no ano 2016 Mariña Patrimonio localizou mais de 40 sitios arqueolóxicos, no norte de Lugo, arrasados polas talas masivas e a reforestación subsiguiente de eucaliptos. Ademais constataron que a metade dos xacementos  arqueolóxicos catalogados na comarca están hoxe en día repoboados precisamente con eucaliptos. 

Destrozos na estrutura tumular.
Foto: Mariña Patrimonio.

En calquera caso, a rápida e contundente actuación do SEPRONA (malia que a destrución foi case irreparable), fixo posible a localización dos responsables deste tan insidioso como inxustificado atentado contra o patrimonio, podendo recuperar tamén o esteo que xa ocultaban no xardín da súa "preciosa" casa: que mellor cousa que ter unha anta no xardin...

Destrozos na estrutura tumular.
Foto: Mariña Patrimonio.

 

Finalmente, grazas á teimuda terquedade de ADEGA e Mariña Patrimonio sobre todo, conseguiuse coa inestimable, rápida e definitiva actuación do SEPRONA e a subsiguente intervención de Patrimonio da Xunta de Galicia, non só recuperar o esteo viaxeiro, senón tamén a reconstrución da Anta. 

Os traballos de reconstitución case rematados.
Foto: megaliticia.blog.

Efectivamente, en abril de 2020 os xornais fixéronse eco dos traballos de reconstrución da Anta-dolmen Casa dos Mouros de Budián. Eso sí, ocupando moitas menos páxinas. Pouco mais ou menos viñase a informar de que a nosa anta estaba  a recuperar "algo" do seu aspecto orixinal antes do tremendo expolio a que foi infamemente sometida. 

Os traballos de reconstitución case rematados.
Foto: megaliticia.blog.

Neses intres os traballos para recuperar a anta incidían en que se estaba a repoñer o esteo que viaxara ao mencionado xardín do chalet de Foz. Ao mesmo tempo, Patrimonio obrigou a retirar a plantación de eucaliptos do perímetro do que quedaba da mámoa. O esteo esnaquizado ao tentar extraelo foi restaurado e recolocado no seu probable lugar orixinal. A anta está agora reconstruida... 

Os traballos de reconstitución case rematados.
Foto: megaliticia.blog.

Por raro que pareza, estamos diante dun caso de expolio do patrimonio que rematou con final feliz, ao que non estamos acostumados.

En Sigrás, nun chuvioso outono de 2024.

SI VOS ACERCADES AO VALADOURO, SEMPRE HABERÁ ALGO QUE VER, QUE VISITAR E QUE DISFRUTAR.

En febreiro de 2024 pubicaba neste blog unha entrada adicada á Pedrafita-menhir O Marco da Pena Verde e, falando das espléndidas terras da Mariña Lucense, escribía a seguinte apoloxía: 

"Terra feraz, a veces abrupta, por veces suave, por veces bucólica. Terra de grandes historias, de fermosas lendas: o Mariscal Pardo de Cela, a lenda do reparto de moscas, o Rei Charlo de Lourenzá, o Rei Cintolo, o Conde Santo e o seu sartego... Terra de escritores, terra de Cunqueiro. E terra de camiños de ferradura, de aventura, de fronteira, de historias con naturaleza de seu".

Sigo a subliñar toda e cada unha desas verbas e, para coñecer un pouco mais polo miudo, recomendo a visita aos seguintes lugares, que poderían ser moitisimos mais,  sin ter en conta o turismo Megalítico que o podedes rastrexar neste blog.

RUTA DO PATRIMONIO RELIXIOSO. Discorre por todo o Concello e recálase en todas as igrexas parroquiais. Nós destacamos aquí a pequena igrexa-ermida de Santa Filomena do Cadramón: planta rectangular con ábsida, presbiterio e restos da nave. Conserva uns fermosos canzorriños e, no interior, unhas interesantes pinturas murais. A orixe remóntase aos séculos IX ou X.

Santa Filomena do Cadramón.
Foto: Galicia-Cantábrica.

RUTA DOS POZOS. Fermosa ruta que leva á fervenza do Pozo da Onza. As paisaxes son extraordinarias.

Fervenza do Pozo da Onza.
Foto: páxinas galegas.

RUTA DA FERVENZA DO TOREZ. Parte de Ferreira e remata en Santo Tomé. Esta ruta realizouse froito do traballo duns rapaces que abriron o carreiro ata a cascada mesma.

Foto: https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/

RUTA DO MONTE CASTELO. Ruta circular que parte de Ferreira e lévate ata o Pozo da Onza ou á pedrafita-menhir antropomorfa O Pau da Vella.

O Pau da Vella.
Foto: https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/pau-da-vella-11219452

NOVAS XORNALÍATICAS E PAXINAS WEB

https://turismo.valadouro.gal/gl/patrimonio-cultural/

https://mrpatrimonio.blogspot.com/search?q=Casa+dos+Mouros+Budi%C3%A1n

Fotos:https://www.flickr.com/photos/97739145@N05/albums/72157681763955390

https://www.elprogreso.es/articulo/a-marina/reconstruyen-dolmen-expoliado-casa-mouros-valadouro/202004291434521435879.html

https://elpais.com/ccaa/2017/05/26/galicia/1495807432_167237.html

https://www.noticiasdenavarra.com/que-mundo/2017/05/27/arrasan-dolmen-utilizar-lastras-adorno-2641935.html

https://www.antena3.com/noticias/sociedad/arrasan-dolmen-ubicado-yacimiento-lugo-utilizar-sus-lastras-como-adorno-jardin_20170526592805f80cf205e8f700f483.html

https://culturagalega.gal/nova/noticia.php?id=27518

https://www.noticiasgalicia.com/articulo/lugo/recuperada-una-roca-megalitica-de-un-yacimiento-arqueologico-de-o-valadouro/20170519142953095199.html

https://adega.gal/novas.php?id=621&idioma=gl&sec=209

https://historiadegalicia.gal/2017/05/esnaquizan-un-dolmen-e-levan-duas-das-suas-laxes-para-adornar-nun-xardin/

https://megaliticia.blogspot.com/2020/06/dolmen-casa-dos-mouros-valadouro.html

https://es.wikiloc.com/rutas-outdoor/dolmen-casa-dos-mouros-51598436

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/mamoas-de-galizagalicia-provincia-de.html

https://farm7.staticflickr.com/6070/6075979626_b8f8907a95_c.jpg

https://www.galiciacantabrica.com/o-valadouro-rutas

https://rutamundos.com/ruta-o-monte-do-castelo-o-valadouro-lugo/

https://rutasdesendeirismo.blogspot.com/2022/04/ruta-dos-pozos-o-valadouro.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/2a-ruta-do-castelo-1429367

https://www.galiciacantabrica.com/single-post/capilla-de-santa-filomena

https://www.paxinasgalegas.es/fiestas/fervenza-do-pozo-da-onza-o-valadouro-33545.html

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/cascada-de-torez-o-valadouro-lugo-29044001

https://es.wikiloc.com/rutas-senderismo/pau-da-vella-11219452

PEDRAFITA-MENHIR DE A TOXIZA. San Martiño de Figueiras, Mondoñedo

PEDRAFITA-MENHIR DA TOXIZA. San Martiño de Figueiras, Mondoñedo.

"No busquemos, por lo tanto, ninguna seguridad y firmeza; nuestra razón siempre queda decepcionada por la inconsistencia de las apariencias; nada puede fijar lo infinito entre los dos infinitos que lo encierran y lo huyen".

BLAISE PASCAL: "Obras. Pensamientos. Provinciales. Escritos científicos, Opúsculos y Cartas". Ediciones ALFAGUARA, Madrid 1981.

Hoxe é un día que probablemente quedará fortemente marcado no meu calendario biográfico particular: despois do abandono blogueiro durante oito anos (que non abandono megaliteiro), volvo con renovadas gañas e ilusión a escribir nesta contorna, que segue a ser un insondable misterio para min.

Pedrafita-menhir de A Toxiza, segundo
versión de Ramón Boga Moscoso, 2023.

E hoxe, como unha homenaxe a aquel lonxano chat chamado "Fuso da Moura" vou  relatar, mediante esta entrada, unha pequena descrición dunha pedrafita. Que sirva de homenaxe tamén a estes esquecidos monumentos, aqueles humildes colosos, aqueles solitarios penedos, aqueles irmáns probes do megalitismo galego.

O 25 de outubro de 2015 atopei, nas inhóspitas páxinas de internet, unha nova no xornal La Voz de Galicia (na súa edición de A Mariña) na que se informaba da aparición dunha inédita pedrafita en Terras de Mondoñedo: a pedrafita-menhir de A Toxiza, dada a coñecer polo arqueólogo do Concello de Mondoñedo Abel Vigo.

Fotografía extraida do blog Megaliticia

Relatábase que ese feito estaba a sinificar un inesperado incremento do patrimonio arqueolóxico do Concello mindoniense, reproducindo floridas verbas das autoridades públicas e técnicas.

O que aquí podo contar deste fermoso e solitario exemplar, impertérrito ao paso do tempo, nas solitarias terras altas da Mariña (seiscentos e pico metros sobre o nivel do mar), rodeado de penedos, de mananciais e da robusta flora da serra, é que xa está a engrosar o cada vez mais amplo corpus das pedrafitas galegas. 

Amosa un aspecto xeral cilíndrico e as posibles caras están ben traballadas, puídas con primorosa paciencia milenaria. Trátase dun poderoso e tremendo bloque de granito que mide case tres metros de altura e, como o seu nome indica, atópase nas proximidades do Pico da Toxiza, nunha lixeira pendente ao sul da Pena do Cerro. A silenciosa e hierática pedrafita amosa unha pequena inclinación cara ao suleste, como si non fose capaz de aguantar o  paso incuestionable do tempo. Atópase rodeada de afloramentos rochosos de diversas características formais.

Fotografía extraída do blog Megaliticia

                                                                                    

O amigo Alberte Alonso fala dun posible aliñamento de pequenas pedras de baixa altura que semellan estar relacionadas, segundo os seus primeiros cálculos astronómicos, coa "suposta liña solar do mencer, na orientación solsticial do ano". Por iso considera que se pode adscribir á tipoloxía de observación astronómica.

Ao carón da pedrafita serpentea un camiño vetusto, antigo, ancestral, sendo a zona do emprazamento megalítico un paso natural entre cumios, feito que se repite noutras moitas áreas do megalitismo galego.

Fotografía de Mondoñedo.net

Para concluir, e esperando ter a oportunidade de visitar esta fermosa pedrafita mindoniense, non me podo sustraer á tentación de incorporar  as conclusións dun estupendo artigo no blogue arqueotoponimia de Dolores González de la Peña que permite ampliar perspectivas (e se cadra coñecemento) ao redor do mundo das pedrafitas en xeral e da pedrafita que nos ocupa en particular. Considera, nunha entrada adicada a estudos de "falsa toponimia", seguindo a Ripoll Vivancos, que algún fitotopónimo como "figueira" podería non significar "árbore froiteira" senon remitir ao verbo latino figo, figis, figere, fixi, fixum, que significa "atravesar" e que se vencella semánticamente aos límites territoriais, de cuxo participio proceden os nomes que están a recibir os marcos en moitas linguas romances, como en galego "fito".

A parroquia onde se ubica a Pedrafita de A Toxiza é San Martiño de Figueiras, de onde, si a hipótese é acertada, poderiamos concluir que de aí se deriva a existencia dunha paisaxe arqueolóxica na que a pedrafita formaría parte dunha "liña de marcos que percorre ou atravesa pola linde", que é o significado de "figueiras".  Manterémonos á espectativa esperando a aparición de novas pedrafitas que verifiquen esta atractiva hipótese.

Saúde, sorte e libros!!!

En Sigrás, no inverno de 2023.

Para chegar: Desde o Mosteiro de Picos, está  sinalizado. O acceso é complicado xa que serpentea por pistas do Parque Eólico da Toxiza. Case todo o traxecto pódese facer en automóbil, excepto os últimos 200 metros.

Coordenadas: Lat 43º 27´28,69´´N       Lon 7º 24´47,70´´O

PARA SABER MAIS:

https://es.wikiloc.com/rutas-coche/menhir-da-toxiza

Blogue: https://megaliticia.blogspot.com/

Blogue: https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

www.mondonedo.net

arqueotoponimia.blogspot.com

ANTAS-DOLMENES DE SANTO TOMÉ. O Valadouro.

ANTA-DOLMEN DE SANTO TOMÉ, O Valadouro.

Anta-dolmen de Santo Tomé.
Debuxo de Ramón Boga, 1993.

Para chegar. Desde Ferreira do Valadouro, capital municipal, debemos preguntar por Santo Tomé-Rapa das Bestas, lugar ao que se chega sen ningún problema, logo de pasar o Vía Crucis e a Igrexa de Santo Tomé de Recaré. É unha subida con fortes pendentes pola que chegaremos ata unha cancela de ferro. No interior celébrase a rapa das bestas en agosto. Unha vez aquí, hai que seguir subindo e, a uns cen metros á dereita, veremos un cercado de arame fóra do recinto da rapa, que está repoboado de eucaliptos. A menos de 30 ms, no interor dese cercado, atópase a anta.

Planta da Anta de Santo Tomé,
segundo Fidel Méndez.

A mámoa na que se insire o túmulo está composta por moitas pedras que cubren a superficie. Estas pedras parecen formar parte do primeiro nivel da coiraza, que iría seguido dun segundo nivel de terra de cor marrón.  As medidas, de NO-S acadan os 25 ms e no eixo SO-NL os 8 ms.

O alzado pérdese cara ao NL e N baixo unha frondosa capa de vexetación de monte baixo. Un valo de pedras construiuse empregando pedras da devandita coiraza. A mámoa presenta signos de ter sido transitada por maquinaria agrícula, provocando perdas de masa tumular cara ao SSL. A violacíon reduciuse á práctica dun acceso á camara, sen sobreescavar as lousas polo exterior.

A anta estaría totalmente cuberta pola masa tumular antes da súa violación. Trátase dunha cámara de pequenas dimensións das do tipo "cista megalítica" con forma rectangular. Catro esteos son os que dan forma á cámara que está selada por unha gran pedra cobertora. Constátase a existencia dun correor, do que só se conserva o lado esquerdo.  Os meirandes esteos da cámara non sobresaen máis dun metro e cincuenta cms. 

Fotografías de Ramón Boga Moscoso, 1993.

Esta anta colécese tamén como anta do Chan do Padorno ou Mámoa do Curro e incluso O Caselo do Couso, por que está situada no Cortello do Couso. 

Din os paisano da zona que en "Santomé contaban que os mouros tiñan un encanto e un escano de pedra. O lugar onde está a cámara tamén se coñece, por si fora pouco, coma "A Torez". Recentemente atopáronse restos de pintura.

Debuxo de Ramón Boga Moscoso

CÍRCULO LÍTICO DE PRADO DAS CHANTAS.

Atópase nunha chaira ben delimitada por esteos que teñen unha distancia de separación de 25 cms. Polo que ollamos ao pé do xacemento así como na ortofoto, a tipoloxía do peche non é continua senón que presenta sectores ben diferenciados. No lado N e L amosa ocos que semellan accesos. Na parte O presenta restos dunha estrutura cadrangular pétera de 9x10 ms aproximadamente. Tanto pola súa forma en planta como pola topografía do terreo, parece que en orixe este círculo posuía forma oval orientada L-O e que posteriormente foi ampliada cara ao sur. A súa cronoloxía é dificil de precisar, pero non sería extrano que a construción orixinal fose prehistórica posto que algúns dos esteos do sector NO e N aparecen traballadas de xeito semellante aos esteos das cámaras megalíticas. A ampliación podería ser moderna ou contemporánea.

Fotografías de Fidel Méndez e Moncho Boga, 2008.

MÁMOAS E ALIÑAMENTO DO CHAN DO PADORNO

Na mesma chaira na que se atopan estas dúas mámoas, que presentan cono de violación e algún resto de esteos que poden ser da estrutura arquitectónica ou da coiraza pétrea, aparece un perfecto aliñamento de pedras que non sobresaen máis de medio metro de altura. A súa situación á beira da necrópole fai pensar nunha estrutura prehistórica, peron non podemos precisar si o é ou non. Simplemente quero deixar constancia aquí da súa existencia.

O aliñamento coa mámoa ao fondo á esquerda. 2008.

Dúas fotografías do
posible aliñamento. 2008.

  

OUTRAS COUSAS DOS CHANS DO PADORNO

CÍRCULO LÍTICO DAS PEDRAGOSAS

Para chegar. Chégase por unha pista que sube ao Chao do Lamoso, entre as parroquias do Cadramón e Frexulfe. Descuberta en 2004 por Xesús Pisón.

Este curioso elemento foime amosado por Xesús Pisón, un apaixoado e xa experto coñecedor dos xacementos prehistóricos do Valadouro. Pisón envioume un correo cunha foto espectacular  e rara dentro do contexto megalítico de Galicia. Solicitábame a miña opinión sobre a súa adscrición crono-cultura. 

Contábame que desde que descubrira esa extraña estrutura, amosoulla a José María Bello, a Manuel Lestón a a outros arqueólogos. As opinións foron dispares e a estrutura foi catalogada como unha mámoa.  A xuizo de Pisón, presenta unhas características que non encaixan  nas características tipo dunha mámoa, consideración coa que estou completamente de acordo. Describiáa así, pouco máis ou menos: dous círculos concéntricos feitos con seixos amoreados, algún de maior tamaño fincado no chan. O círculo maior está pechado e ten de diámatros 9,3 ms no eixo N-S e 9,5 no eixo L-O. O círculo mento acada  3,8 ms no eixo N-S e 4,2 no eixo L-O e presenta unha abertura oirentada cara ao leste na que se aprecina deitadas dúas pedras rectangulares de 60 cms aproximadamente de lonxitude. No centro xeométrico do círculo hai unha pedra plana de 115 cms de lonxitude, 78 cm de ancho e uns 20 cms de esperor. 

Para mín que se trata dun círculo de pedra prehistórico. Podería ser o esqueleto dunha mámoa: os círculos de pedras poderían ser os aneis perimetrais dunha mámoa. Si esto fose así, a erosión nesta zona tivo que ser tremenda, non quedando pegada ningunha da mámoa na que se inserían os aneis. Sinalar que a estrutura máis semellante que atopei en Galicia atápase no illote do Guidoiro Areoso, concello da Illa de Arousa, que se amosa tamén neste blogg.

Círculo lítico das Pedragosas.
Fotografía de Xesús Pisón.

ANTA-DOLMEN  ARCA DE SINÁS, O Cadramón.

Está emprazada á beira do Camiño Vello a San Andrés de Teixido. Como tantas outras necrópoles galegas, sempre vencelladas a rotas prehistóricas.

Son dúas mámoas das que a que aquí vemos conserva a posible pedra cobertora apoiada nos esteos da cámara megalítica. Espalladas por enriba da mámoa, unha gran morea de pedras miudas. Como se pode observar na fotografía, amosa planta cadrangular composta por tres esteos. Podemos dicir que, tipolóxicamente, adscríbese ao tipo de monumentos denominados "cistas megalíticas".

Planta da Arca de Sinás a partir de Villaamil. Versión de Ramón Boga.

OUTROS ELEMENTOS NON COMPROBADOS NIN VISITADOS.  Tamén son de problemática adscrición. Curiosidades do Padorno.

O PAU DA VELLA.

Atópase na Serra do Buio, sinalando o límite entre os concellos de Viveiro, Xove, Cervo e O Valadouro. 

Trátase dunha cruz exenta de feitura moi tosca, elaborada nunha soa peza case plana e cos brazos apenas esbozados. Semella unha cruz grega. 

Esta cruz ou estela antropomorfa xa foi publicada por Castelao (1959) e é moi semellante a algunhas estelas descubertas no interior dalgunhas antas. Si Pau da Vella é sinónimo de "Fuso da Bruxa" ou "Fuso da Moura", é probable que se trate dun elemento prehistórico tipo pedrafita, posto que estes topónimos designan en Galicia a estes elementos megalíticos (Pisón).

Acada unha altura dun metro e cinco centímetros; o largo dos brazos é de sesenta e cinco cms e o largo no corpo é de trinta e cinco cms. Está feita de granito e ubícase a 705 ms sobre o nivel do mar.

Xesús Pisón reproduce unha lenda que se repite en moitos currunchos de Galicia: "Algún tempo os curas do Valadouro, de Cervo, de Viveiro e de Xove ían unha vez no  ano ao Pau da Vella  e xantaban sentados en roda arreodor da cruz". Eu engado, cada un na súa parroquia.

CÍRCULO LÍTICO DO PRADO DO XESTO

Información de Xesús Pisón: Sitúase so pé da cabeceira da Fraga das Leiras que delimita as parroquias de Frexulfe e O Cadramón, no territorio natural desta última. O período cronolóxico é impreciso e non se pode determinar.

Trátase dun círculo de pedras de forma ovoidal, pechado con plantas e arames. Actualmente funciona como cercado para o gando.

Parece que se pode ver desde a estrada que sobe ao respaldo dos Penidos, douscentos ms antes do rampla que leva ao Penido Vello; tamén desde a  pista do Chao de Lamoso.

Foto de Manolo Camba.

Esta é a única fotografía que puiden conseguir do Prado do Xesto: apréciase perfectamente a súa forma oval.

PEDRAFITA-MENHIR DE A  VEIGA MOL.

Trátase, segundo a fotografía, dun gran bloque de granito con forma cadrangular tendendo ao círculo, do que descoñecemos case todo: as medidas, se ten algún tipo de gravado, etc. Sen embargo, pola feitura que se aprecia na probe fotografía de que dispoñemos, case con toda seguridade podemos afirmar que se trata dunha peza traballada polas mans do home.

Fotografías de Manolo Camba.

PEDRAFITA-MENHIR DE A ESQUEIRA.

Está ubicada á beira do Camiño Vello do Mosteiro. O mesmo que para case todos estes elementos, non temos case ningún elemento para a análise desta pedra situada á beira do camiño.

Fotografía de Manolo Camba.

GRAN PEDRAFITA-MENHIR.

Prado, Altitude  671 ms.

Atópase  "no centro dunha pista circular eólica á beira da estrada". Parece que mide 10 ms de longo e está partida pola base.  

Fotografía de Manolo Camba.

PEDRAFITA-MENHIR DA SERPE.

Atópase a 510 ms de altitude. Está á beira do "Camiño Real cara ao Grande Asentamento".

"Podería tratarse do marco de “situación” do Grande Asentamento. Fica a 15 ms da ponte. Amosa por unha das súas caras dous trazos (L-O)".

Fotografías de Manolo Camba.

PEDRAFITA-MENHIR DO OUTEIRO DAS PARAÑOAS.

Sen ninguha outra información.

Fotografías de Manolo Camba.

ASENTAMENTO.

Fotografías de Manolo Camba.

Manolo Camba: "Este asentamento poderíamolo clasificar como de privilexiado, pois a súa situación fica nun dos descansos da Veiga Mol, a un paso da forte aba do Lombo da Camposa, dominando toda a extensa área da Chaira. Nestas dúas fotos ollamos a súa parte traseira, con estas penas chantadas xunto cós montículos de terra que fican na súa beira. As fortes penas que forman o asentamento forman uns acougos, no que atopamos unhas cazoletas de bo tamaño. Na súa bisbarra, os grupos pétreos fican un pouco alonxados desta construción".

PEDRAFITA-MENHIR CADRANGULAR.

Lateral esquerdo

Lateral dereito

Burato con surco na zona superior

Gran pedrafita moi cercana ao círculo lítico. Segundo Manolo Camba, "Aínda que podería ser un dos esteos dunha anta, a súa posición e orientación podería ter unha lectura distinta". O amigo Manolo considera que esta é unha pedrafita; para min probablemente é un elemento prehistórico, pero sempre coas dúbidas razonables con respecto a esa consideración.

SEGUNDA PEDRAFITA-MENHIR CADRANGULAR.

Fotografías de Manolo Camba.

A 2ª pedrafita cadrangular fica na aba da Veiga Mol, a uns metros por enriba do camiño que atravesaba a Veiga preto do cercado. Ten a mesma forma que a anterior e distan entre sí uns setecentos cincuenta metros.


As fotografías foron escaneadas da publicación "O Prado das Chantas" Boletín mensual do Conxunto Etnográfico e Arqueolóxico de Santo Tomé-Os Penidos da Liga Céltica Galaica. As fotografías en cor fóronme enviadas por Manolo Camba.