ANTA-DOLMEN PENADARCA. San Xulián de Cazás, Xermade.

ANTA-DOLMEN PENADARCA

"El gran Cartago lideró tres guerras: después de la primera seguía teniendo poder; después de la segunda seguía siendo habitable; después de la tercera… ya no se encuentra en el mapa."

Albert Camus

Debuxo de Moncho Boga, 2026.

Atópase, como o seu nome propio indica E Penadarca, lugar pentencenta á parroquia de San Xulián de Cazás que forma parte do Concello de Xermade. 

Imaxe-captura extraída de google maps

Polo tanto, para chegar podemos decidir viaxar en automóbil desde Xermade; non obstante, calquera outro medio de transporte é perfectamente válido, engadindo o recomendable exercicio físico: andando ou correndo... Aínda así, considero convínte que se vaia co correspondente XPS, por si acaso.

Fotografía do blog megaliticiablogspot.com

O estado de conservación é bastante regular, tirando a malo, por non dicir que moi malo: consérvanse únicamente os restos dun esteo e diversas pedras espaiadas pola mámoa que moi ben poideran formar parte da estrutura tumular ou da coiraza pétrea, sen desbotar a posibilidade de que algúns deles sexan esteos da cámara esnaquizados.

Fotografía do blog megaliticiablogspot.com

A mámoa e os seus cativos restos forman parte dunha necrópole denominada "Conxunto de A Silvela-Penadarca" e está formada por oito mámoas. A da Silvela compónse de seis mámoas, situadas nunha área chaira cuberta de monte baixo, sobre todo de toxos. As outras dúas (as correspondentes a Penadarca) atópanse nas inmediacións de áreas adicadas a labradío e pradeiras, como é o caso da que nos ocupa. Atópanse a unha altitude duns quinientos metros.

Imaxe-captura extraída de google maps

Estou diante dunha área da Terra Cha especialmente importante no eido megalítico: moi preto atópase (no Concello de Vilalba) a pedrafita Pedra Chantada, e tamén, relativamente cerca, a Anta de Modiafariña e a Anta do Millazal que se poden visitar nesta mesma viaxe.

Imaxe-captura extraída de google maps

Perderse por estas terras é unha experiencia abafante: aínda quedan estupendas carballeiras, pradeiras, e a vaca rubia galega campa ás súas anchas. 

Imaxe-captura extraída de google maps

A brétema constitúe un espectáculo que non se pode perder, malia que é recomendable achegarse nun día soleado e, a ser posible, primaveral.

EN SIGRÁS, MERGULLADO NO MES DE MAIO, 2026

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES RECOMENDABLES

Pombo Mosquera, J. A., "El megalitismo en el NWde la Terra Cha: relaciones entre el hombre y el medio." II Seminario de Arqueología del NO. Madrid 1983, 90.

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/penadarca.html

https://museos.xunta.gal/es/museos/museo-prehistoria-y-arqueologia-vilalba

Xosé A. Pombo Mosquera; Mª Luisa Rego Álvarez: "O Megalitismo nas Terras de Vilalba (Lugo)" Brigantium, Boletín do museo arqueolóxico e histórico de A Coruña. 1989-90.

PEDRAFITA-MENHIR CRUZ DE GAIÁN. Santa María de Soexo, Vilalba.

PEDRAFITA-MENHIR CRUZ DE GAIÁN.

SOSPEITOSOS HABITUAIS XIII

"Vale más una tierra con árboles en los montes que un Estado con oro en los bancos..."

Alfonso R. Castelao

Debuxo de Moncho Boga, 2025.

A parroquia de Santa María de Soexo, onde se ubica o lugar de Gaián, pertence ao Concello de Vilalba. Ao norte linda coas parroquias de Alba e Belesar e polo sur unha parte da parroquia pertence ao Concello de Guitiriz. Atópase a uns quince quilómetros de Vilalba.

Google maps

Para chegar ao lugar de Gaián recomendo partir da estrada N-634 desde Baamonde e coller un desvío á esquerda onde hai unha sinal que dirixe a Casas Novas: hai que cruzar por debaixo da Autoestrada e seguir por unha estreita estrada flanqueada de carballos e extensas pradeiras. Débese seguir a dirección que sinala Soexo e chégase dereitamente a Gaián.

Fotografía de Óscar Franco, patrimoniogalego.net

Como vos podedes decatar, hoxe vou dar un salto, unha saída imprevista diante de dous elementos novos para mín (o outro é a Cruz de Gracia) que me fan pensar noutros vierios de investigación e de interpretación encol das pedrafitas galegas. A verdade é que non son opinións novedosas,  pero si que son reveladoras de horizontes que estaban aletargados e imprecisos. Tanto Castelao como Cuevillas avanzaron esta hipótese que non foi moi desenvolvida posteriormente...

Vou voltar, xa que logo, ás terras de Vilalba, á histórica bisbarra de Terra Cha, esa ben caracterizada comarca galega oculta no corazón da provincia de Lugo. Terras linaxudas, terras de suave orografía, terras altas, agarimosas.

Fotografía de Óscar Franco, patrimoniogalego.net

E nestas terras, terras fronteirizas co Concello de Guitiriz, tamén da Terra Cha, aí, perdida nun curruncho da parroquia de Soexo, nun lugar chamado Gaián, atópase este erecto e estilizado esteo de granito que amosa ben ás claras unha total similitude coa Cruz de Gaián. Neste caso, ademais, conserva a cruz de ferro alanceolada coa que  foi cristianizada a pedrafita, sempre considerando a veracidade da hipótese. 

Atópase nun cruzamento de camiños, nun lugar propio cando se trata de sinalizadores de rutas históricas, talvez prehistóricas. Para min é outro claro exemplo de cristianización dunha pedrafita-menhir, un nidio expoñente da conversión das pedrafitas en cruceiros para acompañar a aquel que camiña tamén polos roteiros da vida. Elemento que cuida os camiños, como as hermae ou os mercurios romanos, elementos que acompañan, que defenden, que protexen, similar aos lares viales que tanto abondan na xeografía arqueolóxica romanizada en Galicia. 

Lugar de Gaián, google maps.

Reaproveitamento..., e dicir, as pedrafitas non desapareceron do territorio galego, as pedrafitas persisten teimudas con gritos de silencio milenario, con outras funcións ou semellantes, pero siguen aí, impertérritas, vigorosas, altivas, silentes. Neste caso, como no da Cruz de Gracia, non estamos diante dun caso de sustitución dunha pedrafita por un cruceiro, senon no feito expeditivo de cristanización directa dunha pedrafita chantándolle directamente unha cruz na croa, na cima.

En definitiva outro sospeitoso habitual na nosa listaxe de pedrafita-menhires que siguen a aparecer na ampla xeografía megalítica galega. Por suposto, esta hipótese será repudiada sen contemplacións no momento no que se manifeste a data exacta da colocación mais ou menos actual desta de momento prehistórica e sospeitosa pedrafita. Á espera de poder visitar estas curiosas e extrañas monimentos megalíticos (casos ben únicos polo rebaixe para colocar a cruz) e analizalas polo miudo, deixarei en suspenso o xuizo e seguirán a ser tremendamente sospeitosas.

En Sigrás, no San Xoán de 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

ENLACE

https://patrimoniogalego.net/index.php/112009/2021/11/cruz-de-gaian/

PEDRAFITA-MENHIR CRUZ DE GRACIA. Santa María de Tardade, Vilalba.

PEDRAFITA-MENHIR CRUZ DE GRACIA.

SOSPEITOSOS HABITUAIS XII.

"Porque encender velas junto a las piedras y a los  árboles y a las fuentes y en las encrucijadas, ¿qué otra cosa es sino culto al diablo? Observar la adivinación y los agüeros, así como los días de los ídolos, ¿qué otra cosa es sino culto al diablo?."

San Martiño de Dumio, "De Correctione Rusticorum".

Debuxo do anverso da Cruz de Gracia.
Moncho Boga, 2024.

Debuxo do reverso da Cruz de Gracia.
Moncho Boga, 2024.

A insospeitada pedrafita-menhir-cruceiro de Gracia ubícase nun cruzamento nos arredores do lugar Cruz de Gracia, pertencente á parroquia vilalbesa de  Tardade. Trátase dun gran esteo de granito chantado no chan. Ao seu carón sae unha corredoira primitiva flanqueada de carballos e, aos seus pés, unha poderosa pedra de granito tirada no chan. Un pouco mais preto da estrada asfaltada, eríxese un fito chantado moito mais pequeno e de diferente feitura. En fronte, do outro lado da estrada, dúas fermosas casas tradicionais, unha delas en estado ruinoso e a  outra ben restaurada: aprécianse todos os elementos adxetivos que caracterizan unha casa tradicional galega. 

Para chegar: desde A Capela da Ascensión, por unha pequena estrada que leva á parroquial de Santa María de Tardade, a pouco mais de trescentos metros, atópase a nosa sospeitosa pedrafita.

Fotografía de Óscar Franco, en partimoniogalego.net

Mantiña Castelao, no seu monumental traballo "As Cruces de Pedra na Galiza", que os megálitos bretóns e os británicos talvez non existan en Galiza; sen embargo, matizaba pouco logo, que é probable que antigamente existiran, e tamén consideraba necesario falar deles posto que a gran abundancia de "cruces outas"  que motean os países celtas "proveñen do menhir" e tamén teñen a súa orixe no chamado culto ás pedras ou litolátrico.

Fotografía de Óscar Franco.

Conta Castelao que os peregrinos xacobitas usaron as estradas romanas e deduce que os miliarios serviron de soporte ás primerias cruces. Sinala varios miliarios cristianizados que semellan padróns coroados por cruces que amosan a feitura do "lech" bretón (megalito hemiesférico ou oblongo empregado cunha finalidade ritual ou conmemorativa). O prototipo, segundo Castelao, pode ser a pedrafita cristianizaza das Portillas, idéntica a moitas pedrafitas da Bretaña francesa, da que falaremos nunha vindeira entrada.

Fotografía de Óscar Franco, facebook.

Estamos nun caso extraordinario, como hai outros moitos, dentro da ampla tipoloxía de pedrafitas que van aparecendo pouco a pouco en Galiza. Castelao estaría abraiado: na súa época simplemente non existían porque non se vían, non se miraban ou non se atopaban. O egrexio sabio de Rianxo consideraba que os menhires foran sustituidos polos milleiros de cruceiros que xalonan a xeografía galega e, sobre todo, os camiños. Os cruceiros en principio serían como sinais de direción, logo de proteción e, por último, elementos representativos da devoción popular.

Fotografía de Óscar Franco, facebook.

Sen embargo non é este o lugar onde me propoño analizar si a cuestión dos cruceiros é ou non un sustituto das pedrafitas, mais, sin que sirva de regla, semella que nalgúns casos podemos atopar reaproveitamentos, a utilización de vellas pedrafitas como elementos cristianizados a xeito de cruceiros. Poucos casos pero significativamente paradigmáticos que, por suposto, non constitúen unha regla (como dícía antes) no infinito universo das pedrafitas galegas.Trátase de dous vetustos esteos de granito pizarroso ergueitos en terras de Vilalba.

Fotografía de Óscar Franco, facebook.

Unha suxerente liña de investigación proposta por Dolores González de la Peña no seu blogue arqueotoponimia sinala  que en Galicia non houbo unha sustitución dos "mercurios" ou postes sinalizadores nos camiños por cruces, senon que houbo unha continuidade dun elemento prerromano cruciforme ata que finalmente foi adoptado polo cristianismo e dicir, Cristo no seu papel de pastor, de guía, ben podía sustituir aos lares viais romanos. A chave da interpretación atópase nos rituais relacionados con elas: acender velas nas encrucilladas, deixar moreas de pedras, elaborar conxuros, enterrar aos nenos que nacían sen bautizar, realizar ritos curativos de enfermidades tradicionais...

Fotografía de Óscar Franco, facebook.

Sexa como sexa, hoxe en día sabemos que as pedrafitas en Galicia non desapareceron, sempre estiveron aí: ou ben físicamente, agachadas entre o bosque remoto, ou ben a súa presenza podíase explicar pola pegada invisible da súa ausencia. Cruces, penedos, culto aos lares viales, sinalizadores de camiños, de necrópoles, presenza de lendas, de culto as pedras, símbolos fálicos, observatorios astronómicos, marcos de término, reutilización en antas, reutilización en construcións adxetivas tradicionais, marcadores de mananciais... As pedrafitas sempre estiveron aí, aquí, mimetizadas no espazo-tempo, reutilizadas tamén como cruceiros, como símbolos que a sociedade tradicional galega sempre soubo recoñecer. Cambio de tempos, de usos, pero similar importancia, sacralidade e omnipresencia.

Fotografía extraída de Google Maps.

A Cruz de Gracia, ubicada na parroquia de Santa María de Tardade, no lugar do seu mesmo nome, é un bloque de pedra moi estilizado que amosa na croa un un perfecto rebaixe rectangular feito para colocar unha cruz de ferro ou de madeira. Un posible exemplo de reutilización das pedrafitas que xalonaron os nosos camiños prehistóricos. Un sospeitoso habitual mais dentro do acervo pedrafiteiro galego.

En Sigrás, chegando ao verán do ano 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES

Afonso R. Castelao: "As cruces de pedra na Galiza" Ed. Akal.

https://arqueotoponimia.blogspot.com/search?q=menhires

https://www.academia.edu/32335741/Mart%C3%ADn_de_Braga_De_Correctione_Rusticorum_574_1

https://www.facebook.com/groups/CruceirosGalicia/posts/1856591354524332/

http://patrimoniogalego.net/index.php/112013/2021/11/cruz-de-gracia/?

fbclid=IwY2xjawLAtEZleHRuA2FlbQIxMAABHtF1niC6cz17BHBvuQcnh14sn22BmhfTj8jEsCuaBZrNlbf00xn-QLIbpHOX_aem_CRKyG-dmmTurjN0oC1sVvw

ANTA-DOLMEN DO ESTELO. Santabaia, Vilalba.

ANTA-DOLMEN DO ESTELO

"Pero de esta misma fuente nacieron las hazañas de los vigorosos héroes, exaltadas hasta las nubes en los escritos de los varones elocuentes. De tal estulticia nacieron los Estados, merced a ella subsisten imperios, autoridades, religión, consejos y tribunales, pues la vida humana no es sino una especie de juego de despropósitos."

Erasmo de Rotterdam: "Elogio de la Locura".

Debuxo de Moncho Boga, 2024.

Atópase na parte norte da parroquia vilalbesa de Santabaia, ubicada a varios centenares de metros da formación Pena Grande. "Estelo" pode proceder do indoeuropeo e ser un hidrotopónimo que significa "moverse impetuosamente, rápidamente", ou ben directamente, "río". 

Planta da Mámoa do Estelo a partir de Pombo-Mosquera.

Terei que voltar algún día ás intrépidas  Terras de Vilalba, á Terra Cha, ao solar da Pedra Chantada, de Roza das Modias, da Capela dos Mouros, de Mollafariña, da Pedra dos Millós... Terei que voltar ás suaves e achairadas terras sulcadas por centos de ríos, salpicadas por centos de mámoas, debuxadas  por centos de antigos camiños, elevados xacementos castrexos, variadas igrexas rurais e sempiternos castelos que, como diría Erasmo, son froito da estulticia humana.

Sección da Mámoa do Estelo a partir de Pombo-Mosquera.

Esta zona foi prospectada e catalogada por Xosé A. Pombo Mosquera e por Mª Luisa Rego Álvarez e as súas conclusións foron publicadas no artigo que sinalo na bibliografía ao final desta entrada.

Foto do blogue megaliticiablospot.com

Entre as conclusións destes autores cabe salientar unha serie de regularidades: as mámoas-medoñas case sempre se presentan formando necrópoles ou agrupamentos e tamén a meirande parte amosan funil de violación.  Subliñar asimesmo que a meirande parte destes monumentos atópanse en pequenas zonas achairadas, mesetas ou pequenos outeiros, en lugares con gran visivilidade. Tamén a meirande parte están á beira de primitivos camiños reais, o que podería levar a considerar unha estreita relación do mundo dos mortos cos camiñantes, ou ben no valor apotropaico destes monumentos.

Neste traballo foron catalogadas un total de duascentas vinte mámoas das que 39 foron totalmente destruidas nos últimos setenta anos, case sempre debido ao emprego de maquinaria moderna para converter os terreos en pradeiras ou en terras de labranza. É  interesante subliñar que, logo da prospección no Concello de Vilalba e parte do de Xermade, dos 220 túmulos, entre os conservados e os desaparecidos, establecendo unha relación entre os quilómetros cadrados desta área e os túmulos, dá un resultado dun túmulo por cada 2,33 metros cadrados, sen dúbida unha das mais altas densidades de monumentos megalíticos no territorio galego.

Foto de Alex Negreira.

A Medoña ou Anta do Estelo atópase nunha zona alta, achairada, e, entre as necrópoles cercanas, destacan as seguintes (incluindo varias do Concello de Xermade): Necrópole de Baxín-Roupar (8 mámoas), Necrópole de Lousada (17 mámoas); Necrópole de Carrizo (17 mámoas), entroutras. Débese destacar que na Necrópole de Carrizo está emprazada a pedrafita-menhir Pedra Chantada, ata hai ben pouco unha das poucas pedrafitas consideradas como tales no país galego.

Foto de Cándido Rico.

A mámoa, medoña ou anta do Estelo atópase no conxunto tumular denominado Pena Grande-Ramallo, que está conformado por nove mámoas. É o meirande túmulo desta necrópole. Na zona tamén hai un xacemento paleolítico denonimado precisamente Pena Grande.

Foto do blogue megaliticiablospot.com

Formalmente pertence ao tipo de cámaras megalíticas poligonais, tendente a circular e con corredor pouco desenvolvido.  A mámoa na que se insire acada os case dous metros de altura por uns vinte metros de diámetro. Non está a conservar a pedra cobertora e a cámara  confórmase a través de cinco esteos de cuarcita. O corredor está orientado ao suleste. No interior da cámara atopouse un trapecio de sílex claro, material que non pertence a ningunha das variedades coñecidas na bisbarra: atopábase ao pé dun dos esteos. Como dato sustancial considerar que á  súa beira serpentea o primitivo Camiño Real.

Foto do blogue megaliticiablospot.com

Hai uns anos a organización ecoloxista ADEGA e o colectivo Mariña Patrimonio denunciaron diante do Seprona os danos-desfeita nunha das mámoas desta necrópole froito  dunha plantación de eucaliptos, sen ningún tipo de control: "De hecho, Manuel Miranda subrayó que "este bien fue dañado como consecuencia de los profundos surcos realizados sobre la masa del túmulo en el transcurso de los trabajos forestales", porque la Xunta de Galicia no está haciendo todo lo que debería hacer para proteger ese patrimonio". Segundo as fotografías das que dispoño e das informacións xornalísticas, a plantación afectou á cámara megalítica desta anta, ao remexer boa parte da súa estrutura arquitectónica. Desta mámoa ocupareime noutra vindeira entrada.

En Sigrás, no post-nadal. Inverno 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

AGUNHAS POUCAS INFORMACIÓNS 

POMBO MOSQUERA, XOSÉ A. Y REGO ALVAREZ, Mª LUISA:  ''O Megalitismo nas Terras de Vilalba (Lugo)''. Brigantium (89/90 vol. 6, pp21-53). Museo Arqueoloxico e Histórico San Antón. Coruña 1990.

https://www.vilalba.gal/parroquias/santabaia-san-pedro/

https://es.wikipedia.org/wiki/Santaballa_(Villalba)

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/vilalba/2019/06/04/pena-grande-yacimiento-museo-aire-libre/0003_201906L4C4991.htm

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/medona-de-estelo.html

http://megalitos.arqueoloxico.com/

https://www.elcorreogallego.es/galicia/2018/06/26/denuncian-danos-mamoa-vilalba-plantacion-110042185.html

ANTA-DOLMEN DE SAN ROQUE. San Andrés de Lousada, Xermade

ANTA-DOLMEN DE SAN ROQUE OU DO PRADO DA FONTE.

"No puedes descender dos veces al mismo río, ni tocar dos veces una substancia mortal en el mismo estado, sino que por el rápido fluir y reaparecer se dispersa y se reúne de nuevo, viene y se va."

HERÁCLITO DE ÉFESO. Frases y fragmentos.

Anta-dolmen de San Roque. Debuxo de
Ramón Boga, 2024.

Hai xa moitos anos que non volvo á Terra Cha por motivos megaliteiros: e moito menos ao Concello de Xermade. Xa vai un tendo necesidade vital de voltar...

A tamén denominada "Chaira Luguesa", malia que topográficamente se caracteriza pola planicie e a orografía suave, tanto as zonas periféricas do norte como as do sueste, son montesías e agrestes.

Trátase sen dúbida dunha das comarcas galegas mais diferenciadas e peculiares, tanto pola configuración xeográfica como polas características do chan, do clima, da produtividade gandeira, etc.

Ofrece por iso o aspecto xeral dunha basta penechaira ondeada, xulgada xeolóxicamente como un amplo anaco da principal superficie de erosión de Galicia.

Anta-Dolmen de San Roque.
Fotografía de Cándido Rico.

     

Non amosa uns límites precisos pero, pouco mais ou menos, abrangue os concellos de Guitiriz, Begonte, Outeiro de Rei, Rábade, Vilalba, Xermade, Abadín, A Pastoriza e Cospeito.

                                  

Anta-Dolmen de San Roque.
Fotografía do blogue megaliticia.

A Anta-Dolmen de San Roque atópase na parroquia de San Andrés de Lousada, concello de Xermade. Para chegar hai que coller a estrada que leva desde esa parroquia cara a Roupar e está situada no lugar de Abeleira, nunha propiedade denominada Prado da Fonte.

Anta-dolmen de San Roque.
Fotografía do blogue megaliticia.

Trátase dunha gran necrópole formada por dezasete mámoas, das cales tres foron escavadas por Fermín Bouza Brey no ano 1972.

Planta da Anta de San Roque segundo Bouza Brey (1973) e segundo
Pombo e Rego, 1989-90.

A estrutura arquitectónica describe cámara megalítica con corredor orientado ao sueste e acada unha lonxitude total de catro metros e setenta centímetros. En canto á planta, atinxe unhas dimensións aproximadas dun metro e quince centímetros por dous metros con setenta centímetros. A mámoa na que se insire tén un diámetro máximo de 26 metros e unha altura que non pasa do metro e sesenta centímetros.

Sección da Anta de San Roque a partir de Pombo e Rego, 1989-90.

Os esteos que conforman a cámara son de xisto, o tipo de pedra que abonda na área onde se asenta. Non parece haber predilección por algún tipo de rocha determinado. Na necrópole de Lousada as canteiras, que poideron servir como lugar de onde extraer a materia prima, están a unha distancia que oscila entre os douscentos e os quinientos metros, o cual facilitoulles as labouras de transporte.

Anta-Dolmen de San Roque.
Fotografía do blogue megaliticia.

Tanto esta anta como todas as da necrópole de Lousada aséntanse en terras que tradicionalmente se adicaron ás rozas e o cultivo predominante era o toxo. Unha das constantes na elección dos emprazamentos concrétase nas  penechairas, evitando as pendentes acusadas. Outra das constantes é a elección á beira dos camiños antigos, reais, prehistóricos: camiños vellos. Por iso un dos factores, ou se cadra criterios, do emprazamento das mámoas, sería a súa proximidade aos camiños. É interesante considerar que en xeral habería unha relación dos defuntos cos camiñantes vivos ou ben a consideración do valor apotropaico destes senlleiros monumentos.

Debuxo segundo as escavacións de Bouza Brey (1973).
Moncho Boga, 1993.

Etnográficamente esta é unha terra na que as lendas da mourindade abondan e describen os afáns e as inquedanzas dos galegos: os mouros/as son o trasunto imaxinario do que somos nós. Entre outras moitas lendas, considérase que as mámoas foron construidas polos mouros, deixando tras eles minas de ouro. O motivo polo que estas míticas e máxicas xentes se fosen foi debido a unha tremenda invasión pola que, na súa precipitada fuxida, deixaron os tesouros tapados no interior das mámoas, das medoñas, das medorras, das modias..., que son diversos nomes para unha mesma realidade arqueolóxica.

En Sigrás, cando un día chuvioso non é un día frío, 2024.

Saúde, sorte e libros!!!

PARA SABER MOITO, MOITO MAIS...

http://megalitos.arqueoloxico.com/

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/anta-de-san-roque-2.html

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/2008/05/25/falta-excavaciones-frena-conocimiento-amplio-legado-arqueologico-chairego/0003_6848827.htm

Fermín Bouza Brey, Xosé Carro Otero, Carlos García Martínez: "Excavaciones en túmulos dolménicos en San Andrés de Lousada (Lugo)." Noticiario arqueológico hispánico. Prehistoria, nº 2. 1973.

Xosé A. Pombo Mosquera; Mª Luisa Rego Álvarez: "O Megalitismo nas Terras de Vilalba (Lugo)" Brigantium, Boletín do museo arqueolóxico e histórico de A Coruña. 1989-90.

X.I Vilaseco Vázquez. "As escavacións arqueolóxicas en monumentos tumulares de Galicia: 1965-1998. Cuestións Metodolóxicas e Bibliométricas". Departamento de Historia I. Universidade de Santiago de Compostela.

Corral: ''Aplicación de un modelo para el estudio económico y social del megalitismo en el Noroeste peninsular: el conjunto megalítico de San Andrés de Lousada (Lugo)''. Brigantium 6. A Coruña 1990
      
Vilaseco Vázquez, X.I.: Referencia: ''Datos sobre a presencia de estructuras de acceso en túmulos megalíticos da provincia de Lugo''. Boletín do Museo Provincial de Lugo (VIII, pp125-156). Lugo 1998
                                       
Fábregas Valcarce, R.: "Referencia: ''Megalitismo del noroeste de la península Ibérica: tipología y secuencia de los  materiales líticos''. Aula Abierta 58. UNED. Madrid 1992

PEDRAFITA-MENHIR CRUZ DE BASCUAS. San Salvador de Parga, Guitiriz

PEDRAFITA-MENHIR CRUZ DE BASCUAS

Sospeitosos Habituais-2

"¿Quién duda que vive, recuerda, entiende, quiere, piensa, conoce y juzga?; puesto que, si duda vive; si duda, recuerda su duda; si duda, entiende que duda; si duda, quiere estar cierto; si duda, piensa; si duda, sabe que no sabe; si duda, juzga que no conviene asentir temerariamente. Y aunque dude de todas las demás cosas, de éstas jamás debe dudar; porque, si no existiesen, sería imposible la duda."

Agustín de Hipona, "Tratado de la santísima trinidad", l X, cap. 3 (en C. Fernández, "Los filósofos medievales". Selección de textos, BAC, Madrid 1989, vol. 2, p. 422).

Pedrafita-Menhir de Bascuas, segundo
versión idealizada de Moncho Boga, 2024.

Sen lugar a dúbidas (dubido, sen dúbida), a priori, despois da correspondente incoación do expedente para dilucidar a súa culpabilidade, considero o meu deber, con todo o peso da subxectiva autoridade que me confiren os desexos, proceder a declarar culpable da súa adscrición ao extraordinario universo das pedrafitas galegas, con todas as da lei,  o Cruceiro de Bascuas como "pedrafita-menhir", sen dúbida.

Os antecedentes son os que a continuación vou a expoñer, deixando falar ás testemuñas, oindo a profunda fala das pedras, fala que discorre a través da inmensidade dos tempos.

Camiño de acceso á Cruz e á Ermida de Nosa Señora de Bascuas.
Foto de Moncho Boga.

Atópase encravada moi preto da ermida da Nosa Señora de Bascuas, lugar da parroquia de San Salvador de Parga, no Concello de Guitiriz. Aínda a finais do século XIX chegaban peregrinos e, no día de San Marcos, procedíase á bendición de terras e animais, talvez para celebrar a chegada da primavera, rogando para que as colleitas fosen abondosas e pedindo pola saúde do gando.

Ermida da Nosa Señora de Bascuas.
Foto de Moncho Boga, 2024.

Coñecín este máxico lugar a partir dunha entrada do fenomenal blogue de Dolores González de La Peña denominado arqueotoponimia, quen me proporcionou  novedosas consideracións para interpretar o horizonte megalítico desde outras e variadas perspectivas, que veñen a complementar as existentes. 

Outra vista da Ermida, rodeada de carballos.
Foto de Moncho Boga, 2024.

O emprazamento debuxa unha liña do tempo que engade a Cruz, a Ermida (cunha estela funeraria romana reaproveitada) e o Castro de Monelos, feito importante para a contextualización deste singular elemento. 

A Cruz de Bascuas, vista frontal. 
Foto de Moncho Boga, 2024.

A Cruz que me ocupa hoxe está traballada, esculpida, nun só bloque de pedra granítica, polo que eu tamén considero (seguindo a Castelao) que ben puidera ser unha pedrafita reutilizada polo cristianismo: labrada novamente de forma cruciforme. Por eso non se pode desbotar a posibilidade de que se trate dunha antiga cruz dos camiños, tamén de orixe non cristiana. Estes monolitos, esteos, chantos, ás veces cunha cruz apenas esbozada, son probablemente figuras antropomorfas de época prehistórica e dicir: sospeitosos habituais, culpables confesos. 

Detalle da  Cruz de Bascuas.
Foto de Moncho Boga, 2024.

En Galicia, como xa sinalou Castelao ou como ben clarifica Dolores González de la Peña, temos moitos e variados exemplos: Pau da Vella, Cristo da Lagoa, Cruz do Campo, Mazaira... Precisamente, segundo Dolores, no seu tan admirado blogue, son o que se coñecen como HERMAE: as características e sempiternas "herma antropomorfas" que adoitan situarse nos cruzamentos e que posteriormente evolucionaron ao cruceiro cristiano. 

Outra vista frontal. 
Foto Moncho Boga, 2024.

As hermae refírense ao piar cadrado de pedra sobre o que se colocaba un busto nos camiños, normalmente de Hermes: a súa era unha función apotropaica, e dicir, de proteción contra os malos espíritus, os enimigos, os facinerosos... Era o deus mensaxeiro, mensaxeiro dos deuses, deus das fronteiras e dos viaxeiros; era tamén o encargado de guiar as ánimas cara ao inframundo, ao Hades. Penso e manteño que estas pedrafita-estelas antropomorfas estaban a cumplir a mesma misión-función que o Hermes da mitoloxía clásica. 

Vista lateral. 
Foto Moncho Boga, 2024.

Como veremos mais abaixo a inscrición que alude aos deuses Manes, aqueles que eran considerados as ánimas dos mortos errantes que transitaban eternamente dun lugar a outro..., aquí as hermae, o deus Hermes-Mercurio dos clásicos, personalizado na cruz, sería o encargado de acompañar estas almas ao inframundo.

Vista lateral. 
Foto Moncho Boga, 2024.

A pedrafita-menhir acada mais de dous metros de altura, con sección casi rectangular e mais grosa na base, e vaise estreitando pouco a pouco ata a intersección cos brazos do cruceiro. Estes debuxan unha forma lixeiramente patada e son un pouco mais longos que o cumio. Ao seus pés, unha pía. A uns poucos metros nace unha fonte que se atopa encofrada (outra liña de investigación sería o emprazamento no lugar de nacimento dun río...) Todo o terreno onde se empraza a pedrafita-menhir é unha gran braña.

 

A Cruz vista desde o camiño da ermida.
Foto Moncho Boga, 2024.

Neste momento podemos considerar e consideramos, con todas as dificultades explicativas que conleva, que a súa situación preto da Ermida e do Castro de Monelos, foi un preciso e programático intento de cristianización dun lugar de culto pagano anterior, talvez desde a prehistoria. Ademais, deste xeito pódese subliñar e coaligar co deus mensaxeiro, porque posiblemente este fose un cruzamento importante de camiños, ruta transitada desde sempre e vencellada ao xacemento castrexo, que reflicte o medo eterno daquel que camiña. 

Outra perspectiva coa pía.
Foto Moncho Boga, 2024.

Por todo iso, hai que relacionar a Cruz de Bascuas, inevitable e necesariamente, coa Ermida próxima, como dicía antes. Esta vella Cruz, no Campo da Festa, está vencellada con todas as tradicións da romaría que se celebraba na Ermida: pedrafita reconvertida en cruz que acompaña-vixía-custodia unha pía de augas con propiedades milagreiras para cumplir desexos. O ríto consiste en arroxar unha miga de pan na pía  (este ritual xa está atestiguado por Martiño de Dumio no século VI) colocada aos pés da Cruz e, si non se afunde, as cousas irán ben e cumpliranse os desexos; si se afunde, as peticións desgraciadamente non se estarán a cumplir. 

Precisamente é unha costume bastante corriente (sobre todo na Idade do Ferro dos celtas atlánticos) o feito de deixar migas de pan nas fontes dos lugares sagrados, dos santuarios. Esa ofrenda á auga pode ser unha ofrenda á divinidade que vive na auga destas fontes: a auga é a forma de acceso ao alén, un medio de transporte. A que mora nas augas (segundo Albalat) é unha conductora, unha psicopompa. O forte aspecto funerario dos santuarios precisa este feito: si se pode evitar a enfermedades, a morte, o acto de ofrecer o pan ao deus é para que se conteña no seu afán psicopompo. O vencellamento, a unión entre a auga, o alén e a curación parece transparente e dicir, un trato coa divinidade para que consinta en ceder á víctima. Deste xeito, a Cruz-menhir-pedrafita de Bascuas pódese interpretar dedesde o Hermes-Mercurio, herdeiros probablemente de tradicións moito mais antigas e que en Galicia, increíblemente, chchegaron ata hoxe.

A ERMIDA-MUSEO DA NOSA SEÑORA DE BASCUAS.

A capela-ermida da Nosa Señora de Bascuas é hoxe un pequeno e curioso museo de arte sacro, enclavado no medio da "nada": nel custódianse en exposición permanente diversas vestimentas relixiosas, pinturas murais, exvotos, imaxinería, cruces e moitas chaves. Sobre todo destaca a chamada "Chave de Bascuas" que non abre portas, senon que abre a porta da sanación: era e é o método para marcar, coa chave ao roxo vivo, tanto a animais como a persoas que sufrían-sufren a doenza da rabia. 

Unha chave de pedra no museo da ermida.
Foto Moncho Boga, 2024.

Potente ensalmo o da chave, que temos que  conectar coa Pedrafita-Cruz do campo da festa en relación a todas esas tradicións: a pedrafita reconvertida en cruz  cunha pía chea de auga bendecida,  con propiedades adivinatorias ou mais ben para cumprir todos os desexos e ilusións. É por iso que a pedrafita, preto dun posible cruzamento e dun manancial, fai de faro protector, como símbolo máxico, para atender aos camiñantes de todas as épocas. Supoño que o desexo da miga de pan era un complemento, por si a marca a ferro candente da chave non fose suficiente.

A pía milagreira.
Foto Moncho Boga, 2024.

Manteño, como hipótese, que a construción  da ermida nese lugar precisamente, non é mais que un dos constantes intentos do catolicismo para cristianizar un lugar de poderosas propiedades e fenomenales-poderosos deuses paganos, un  reaproveitamento dese lugar sacro, cousa que non conseguiran nin con excomunións nin con penas de morte. Polo tanto o rito continuou sendo o mesmo pero baixo a vestimenta dunha nova relixión. 

As chaves... Fotografía de Galicia Pueblo a Pueblo.

Para concluir, na ermida de Bascuas estase a conservar unha estela romana reaproveitada como lintel na porta que da acceso desde a capela á sacristía. Trátase dunha estela funeraria (s. III) que amosa sobre a inscrición o círculo solar, a media lúa e varios círculos dispostos simetricamente. A inscrición traducida (segundo versión de Xabier Moure): "Consagrada aos deuses Manes. Severina morta á idade de 91 anos".

Estela funeraria de Bascuas.
Fotografía de Xabier Moure en O Noso Patrimonio.

En definitiva, este emprazamento co Castro de Monelos, a Cruz Outa, a estela romana e a ermida, estanos a falar elocuentemente dun lugar máxico, dun lugar de transo e de ocupación desde a prehistoria, pasando pola Idade do Ferro, a romanización, ata épocas históricas..., un lugar sagrado, místico, desde sempre e para sempre; os mesmos ritos pero con distintos saios.

Outra vista da Ermida.
Foto Moncho Boga, 2024.

ALGUNHAS COUSAS QUE VISITAR EN TERRAS DE GUITIRIZ

O Concello de Guitiriz pódese considerar a porta de entrada á  comarca de Terra Cha desde o occidente, desde unha boa parte do Golfo Ártabro, facendo de límite natural entre as actuais provincias de A Coruña e Lugo. Neste característico e singular lindeiro exténdense, ao oeste de Guitirirz, a Serra da Loba e o Cordal de Montouto (terras de megálitos e antigas tradicións); polo sur, a Serra da Cova da Serpe.

Cova da Serpe. Foto: 
vi-ruta-btteiros-cova-da-serpe-cicloturista

O Concello componse de 18 parroquias e, entre os moitos recursos culturais a destacar, pola súa singularidade, a Feira de Parga cos seus tradicionais pendellos, a carballeira na que se empraza e o paseo  fluvial..., así coma os restos da Torre medieval de Parga. Unha mención particular para o paseo fluvial que leva ata a Ponte e ermida medievais de San Alberte. 

Ponte de San Alberte. Foto: 
Xoán Arco da Vella, blog.

No Buriz, perto de Bascuas, hai que sinalar o extraordinario petróglifo das Calzadas ou do Buriz, gran penedo abombado cuberto de cazoliñas  e cadrículas que poden representar a porta de entrada ao alén.

Petróglifo das Calzadas ou do Buriz. Foto: 
La Iberia Mágica, Blog.

As augas termais que "infestan" o territorio seguen a atraer usuarios, sendo esta unha estación termal famosa desde tempos pretéritos. Chegou a haber dous balnearios e diversos mananciais ao aire libre. Nun deles, en Pardiñas, celébrase, desde hai mais de 40 anos, o Festival Internacional Folk...

A Feira de Parga. Foto: 
La  Voz de Galicia.

Para rematar incidir que por estas impresionantes terras transcurre a ruta xacobea denominada Camiño Norte de Santiago.

Moncho Boga, en Sigrás, esperando cousas. 2024.

Saúde, sorte e moita lectura!!!!

PARA UN SABER PROVEITOSO E FECUNDO

https://arqueotoponimia.blogspot.com/2022/03/castro-monelos-bascuas.html

http://onosopatrimonio.blogspot.com.es/2011/07/romanizacion-de-galiza.html

https://galiciapuebloapueblo.blogspot.com/2019/12/nosa-senora-de-bascuas-guitiriz.html

https://turismo.concellodeguitiriz.com/

https://turismo.concellodeguitiriz.com/parroquias/san-salvador/#conoce

https://www.elprogreso.es/articulo/a-chaira/capela-museo-bascuas-chave-porta-que-custodia-tesouros/202201172046331552209.html

https://es.wikiloc.com/rutas-mountain-bike/vi-ruta-btteiros-cova-da-serpe-cicloturista-111011135/photo-71545808

http://www.xoanarcodavella.com/2016/07/ponte-de-san-alberte-rio-parga-guitiriz.html

https://www.lavozdegalicia.es/noticia/lugo/2020/11/18/facer-feira-e-da-traballo-enorme/0003_202011L18C5992.htm

https://iberiamagica.blogspot.com/2016/08/petroglifo-de-las-calzadas-o-buriz.html

Blanca M. Fernández-Albalat: "Las rutas sagradas de Galicia".