PEDRAFITA-MENHIR O CON DO CABALO. Santo Estevo de Noalla, Sanxenxo.

PEDRAFITA-MENHIR O CON DO CABALO

SOSPEITOSOS HABITUAIS XVI 

"La frontera entre el bien y el mal es permeable y casi cualquiera puede verse inducido a cruzarla."

Philip Zambrano

Pedrafita-menhir O Con do Cabalo,
versión de Moncho Boga 2026.

Hoxe vou analizar e tentar interpretar un elemento pedrafiteiro especial cuxo  descubrimento foi feito polo gran Alberte Alonso, amigo e esperto coñecedor e investigador deste aspecto do neolítico galego. A meirande parte das conclusións da entrada débense á súa información así como as fotografías empregadas.

Situación do Con do Cabalo. Google maps.

Penas, rochas, penedos, cons..., Galicia está cuberta de penas, cuberta de rochas, cuberta de penedos. Pero a meirande parte non son simples elementos pétreos silentes, non son simples pedras frías e duras: son pedras que falan, parlanchinas, pedras decoradas que contan historias, que falan cunha linguaxe descoñecida, que agochan misterios e enigmas que se funden no abismo do pasado mais profundo.

Restos da Fortaleza e da ermida da Nosa Señora de A Lanzada.
Imaxe de Turismo Sanxenxo.

De entre todas as rochas sacras que xalonan o noso País, pódese establecer unha clasificación que se resume en dous grandes  apartados: as pedras naturais (con formas diversas e abondosas lendas) e as pedras artificiais (feitas polo home). Dentro das pedras artificiais ou antrópicas xa coñecemos sobradamente tanto as pedrafitas-menhires coma os petróglifos. As rochas naturais (as sagradas) son as que nos interesan  nesta entrada posto que son aquilas que teñen lenda, son aquilas que forman parte do marabilloso mundo do imaxinario popular galego, son pedras ou rochas que sempre funcionaron, desde tempos pretéritos, como lugar de culto, lugar de celebración de diversos ritos, rituais vencellados a cultos e relatos lexendarios que nos deixaron un significado mitolóxico co que se podería e se pode reconstruir o gran corpus da mitoloxía galega. Polo tanto a diferencia entre unha pedrafita natural e unha pedrafita artificial é case únicamente a factura humán.

Castro e necrópole de A Lanzada.
Imaxe Turismo de Sanxenxo.

Segundo  Martín Almagro Gorbea e e Fernando Alonso Romero (2022, ver bibl.), as caprichosas e extravagantes formas destas penas posibilitou o que veñen  denominar a "paisaxe sacra": sería a concreción dunha visión desde unha perspectiva sobrenatural, mítica, que se basea ou se fundamenta nunha especie de cosmogonía ou visión do mundo "animista". E dicir, converter a través dun relato lexendario o caos (desorden) do mundo, nun cosmos (orden), un todo ordenado no que todo ten unha explicación mítica, non racional, unha cosmogonía. Por iso unha "peña sacra" defínese como a imaxe do numen (elemento diviño ao que representa) e dicir, unha sinal, unha manifestación, pero non é a propia diviñidade.

Outra vista da Fortaleza e da Ermida da Nosa Señora de A Lanzada.
Imaxe de Turismo de Sanxenxo.

En Galicia xa temos unha longa experiencia da recolleita de lendas sobre paisaxes sagrados, desde Murguía até Taboada Chivite, pasando por Luis Monteagudo, M. García Quintela..., pero algunhas recompiladas desde un paradigma etnográfico, unha necesaria recolleita de "historias" que non é pouco. Seguindo as tradicións europeas, sobre todo británicas e francesas, os autores propoñen unha visión histórica, non unha simple consideración etnográfica. Para iso manteñen que hai que contemplar a posibilidade de adentrarmonos ao través desa perspectiva histórica para tentar dar unha explicación da súa orixe así como a súa evolución de "longa duración" adaptada ás sucesivas etapas temporais.

Contexto do Con do Cabalo.
Foto aérea extraída de Turismo de Sanxenxo.

Para a clasificación da inmensa cantidade de penas sacras en Galicia (tanto pola forma como pola función), Almagro Gorbea e Alonso Romero propoñen seis grupos para organizar os 24 tipos identificados. Sen entrar en detalles a nosa sospeitosa pedrafita entraría a formar parte do 6º grupo a saber, "Penas con funcións diversas". Precisamente neste epígrafe habería que engadir o Con do Cabalo, nun subapartado denominado "Peñas calendáricas o solares", neste caso tería a función de determinar o calendario que establecería a data dos eventos mais importantes, o culto e ritos destas sociedades, o ciclo da recolleita e da sementeira, etc. Consideran ademais que o emprazamento destas particulares penas permitiría establecer con precisión o xeito no que os astros (particularmente o sol e a lúa, as constelacións, os planetas e as estrelas) saían e desaparecían por determinados lugares, feito que lles permitiría construir un calendario preciso.

Castro e Necrópole de A Lanzada.
Imaxe extraída da web Páxinas Galegas.

Non hai razón algunha para non concluir que na prehistoria era especialmente importante o establecemento dos ciclos que posibilitaban a orientación espacial, establecer e prever as estacións... Probablemente a observación astronómica supuxo o primeiro avance no coñecemento racional para explicar sucesos naturais, para explicar o mundo, para comprender os sucesos inexplicables. 

O Con do Cabalo: as seguintes imaxes amosan
a secuencia do solsticio de verán.
Fotografía de Alberte Alonso.

Falaba antes de que a datación das penas sacras  hai que decidila desde unha perspectiva histórica: manteñen os nosos autores que é necesario desenvolvela desde unha aportación etnoarqueolóxica e desde o eido histórico para coñecer as súas orixes e precisar polo tanto o seu contexto crono-cultural. Por iso, unha pena sacra, como elemento característico da paisaxe, é obxecto de veneración e protagoniza mitos e ritos, entroutras razóns, moitas veces, pola súa caprichosa forma. A continuidade ao longo dos tempos prehistóricos e históricos, deste tan valioso como ancestral acervo cultural, permitiu que se conservaran tradicións que doutro xeito  houberan desaparecido.

O Con do Cabalo.
Fotografía de Alberte Alonso.

A todas istas aportacións metodolóxicas, teño que engadir a valiosa consideración de Luis Monteagudo, nun fermoso artigo publicado no Anuario Brigantino no que establece que existen en Galicia bloques naturais con apariencia de "pedrafita-menhir" que se poden considerar efectivamente como tales, sempre coa condición de que fosen retocados na antigüidade ou que posúan folclore asociado. Dese xeito, as atribucións das pedrafitas deben atender ou cumplir catro funcións básicas: a monumentalidade, a visibilidade, a perennidade e/ou a traza fálica (nós engadimos a observación astronómica); xuntas salientan o senso máxico-relixioso das mesmas así como a súa adscrición neolítica.

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

A partires destas extensas premisas, tentarei afondar na consideración da Pedrafita Con do Cabalo, desde a hipótese da devandita adscrición neolítica, da súa función de auténtica pedrafita, coa mesma función que as pedrafitas-menhires artificiais. Sería unha orixe prehistórica (reaprobeitada desde o neolítico-idade do Bronce-Idade do Ferro e cristianismo), e histórica, conservándose coa romanización e coa imposición cristíá a partires do século V-VI d. de X.C.

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

Os topónimos ou microtopónimos que engaden "cabalo" á pena ou rocha, adoitan aparecer para nomear penas ou pedras illadas que, moitas veces, están integradas en áreas arqueolóxicas, de xeito que se acostuma interpretar cun claro vencellamento co ámbito do "sagrado". Nalgures teñen forma de cabalo, amosan gravados de ferraduras ou cascos. O "cabalo celta", por exemplo, é un animal psicopompo, gúia das ánimas, un animal que os pobos prerromanos consideraban sagrado. 

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

As dúas pedrafitas naturais que coforman o Con do Cabalo combinan unha profunda base mitolóxica e ritual coa toponimia xeolóxica. En primeiro lugar o termo "con" alude a unha pena grande, illada..., por iso plantéxase a hipótese de que cando un penedo singular, coma iste, denominado con nome propio, e que está ademais directamente vencellado a un xacemento ou área arqueolóxica, pódese determinar cunha función de marcador da paisaxe, como pena sacra ou santuario, xa que moitos "cons" eran auténticos santuarios na Idade do Bronce e na Idade do Ferro. E, como dicía mais enriba, o "cabalo" interprétase na cultura galaico-céltica como un ser psicopompo, coma un símbolo solar. É así que os santuarios prehistóricos establecidos en moitos "cons", ubicados en lugares preeminentes, visibles, elevados e orientados cara ao solpor, empregábanse ritualmente como espazos de tránsito, espazos de culto aos antepasados e coma un observatorio astronómico. 

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

O contexto arqueolóxico e natural onde se ubica o conxunto das dúas pedrafitas que conforman o Con do Cabalo, ocupa toda a área de costa que comprende o itsmo e praia de A Lanzada e chega até Punta Faxilda, constituíndose nunha das bisbarras galegas que mais número de relatos lexendarios prehistóricos e ritos pagáns está a conservar. 

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

Por todo iso o Con do Cabalo, que domina o Xacemento de A Lanzada así como a ermida e os restos da fortaleza medieval, non pode considerarse simplemente un afroramento rochoso calquera, senon que é un auténtico santuario, unha pena sacra prehistórica, unha fronteira simbólica que separa a terra e o mar, que separa a vida da morte.

O Con do Cabalo foi descuberto para o ámbito proceloso dos "pedrafiteiros" polo gran Alberte Alonso no ano 2025. Alberte denomina este espectacular conxunto como unha  "pedra baetílica" e tamén o considera un especial caso de interese para a arqueoastronomía, sobre todo debido á súa relación contextual co baño das nove ondas e a cercanía co Castro-necrópole de A Lanzada: esta é a clave de toda a nosa interpretación.

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

Co seu permiso elaborei esta entrada e as conclusións que van a continuación son en gran parte froito das súas fecundas e sempre novedosas investigacións. O seu meticuloso estudo sobre o Con do Cabalo parte da consideración de que isas pedras naturais cumplen tamén simbólicamente, de feito inequívoco, unhas funcións que desde o neolítico desenvolven un autético corpus de crenzas atávicas, de xeito que se pode rastrexar mais aló dos "contos de vellos" e dicir, non simplemente como unha curiosidade etnográfica, senon cunha visión ou perspectiva histórica. É así que a hipótese básica de Alonso, a súa proposta, aporta a consideración dun tipo de funcionalidade a maiores a saber, a funcionalidade astronómica. 

O Con do Cabalo  non se considera "pedrafita" no senso tradicional do termo, posto que estamos diante dun conxunto do dous cons ubicados impertérritos no cumio dun outeiro costeiro do Mar de A Lanzada, son rochas que afloran de xeito vertical, naturais. Alberte, mais que pedrafitas, as denomina "pedras baetílicas", cunha función semellante á das auténticas pedrafitas.

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

A funcionalidade do Con do Cabálo é sen dúbida astronómica, é un calendario, un  observatorio astronómico: as croas de ambos os dous cons conforman un axexadorio de ángulo agudo que "constata e sinala equidistante o solpor do solsticio de verán", e ademais encaixa nunha das datas anuais do baño das nove ondas.

Efectivamente, Alberte Alonso comprobou que no solsticio de verán (o 21 de xuño) nas pedrafitas Con do Cabalo, na croa do Castro e Necrópole de A Lanzada que, no solpor, a raiola do sol achegouse ao axexadoiro, con forma de ángulo agudo, e que na distancia encadra, equidistante, entre os dous cons costeiros ao carón dos cantís, a poucos metros da praia onde se produce o ritual do baño das nove ondas ou Praia da Nosa Señora. É aí onde o ritual do baño proporciona unha fertilidade dúplice: solar e da auga do mar. Efectivamente, é nestas datas cando as mulleres que desexan ser nais, reciben as nove ondas no ventre, condición fundamental para cumprir o seu desexo.

Comprobación do solsticio de verán o 21 de xuño de 2025.
Fotografía de Alberte Alonso.

Como conclusión Alonso mantén que o Con do Cabalo coa súa intrínseca función astronómica "pode considerarse orixinario do Neolítico". O devir dos tempos sitúano reaproveitado para funcións semellantes, astronómica e sinalizadora do baño ritual, así como aliñamento astral do solsticio.

Estamos sen dúbida diante dunha paisaxe sagrada, ritual, máxica, onde atopamos todos os ingredentes que caracterizan non só esa paisaxe, senon tamén os factores que indican a existencia dunha pena sacra, talvez un altar prehistórico en forma de observatorio astronómico.

O Con do Cabalo, en suma, atópase perfectamente integrado nesa  área  de Punta Faxilda: un cabo de Noalla que desde a antigüidade foi considerado como punto de especial conexión co alén... Ao atoparse dereitamente orientado cara ao ocaso, sendo o cabalo o transportista das ánimas cara ao alén, talvez podería interpretarse tamén coma un embarcadoiro mitolóxico.

Imaxe extraída de petiscosgalegos.es

As nove ondas, o ocaso, a cristianización coa ermida da Nosa Señora da Lanzada, a cercana pedrafita de Padriñán en Sanxenxo, as prehistóricas vías de comunicación de vivos e de mortos..., todos eles elementos que axudan a recompoñer unha paisaxe de especial relevancia no imaxinario-real universo das pedrafitas galegas e que se pode rastrexar a través dun relato e  pescuda histórica.

O Con do Cabalo sen a ermida e  sen a fortaleza da península.
Debuxo de Moncho Boga, 2026.

Para concluir, coincido plenamente con Luis Monteagudo nos seus plantexamentos: os homes e mulleres da prehistoria probablemente non sempre fabricaban unha pedrafita, senon que aproveitaban moitos afroramentos rochosos que xa posuían unha forma vertical, monumental. O lugar estratéxico a dotaba dun valor simbólico e sacralizaban a monumentalidade do penedo natural sen necesidade do brutal esforzo que requería fabricar unha nova.

EN SIGRÁS, NO NOVENO MES DE 2026.

SAÚDE, SORTE E LIBROS!!!

BIBLIOGRAFÍA E ENLACES DE SUSTANCIAL E SINGULAR IMPORTANCIA

Martín Almagro Gorbea, Fernando Alonso Romero: "Peñas Sacras de Galicia" Ed. Fundación L. Monteagudo. BetanzoS, MMXXII.

Luis Monteagudo: "Menhires y marcos de Portugal y Galicia". Anuario Brigantino, 26. Betanzos, 2003.

X. Alberte Alonso Fernández: "O uso das pedrafitas no Neolítico galego. Estudo das pedrafitas de Obesrvación Astronómica e das pedrafitas fálicas." Ed. Monografías da Sociedade Antropolóxica Galiga (SAGA), Nº 1. 1914.

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-de-observacion-astronomica.html

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/

https://petiscosgalegos.es/2025/02/28/descubre-el-sendero-magico-de-a-lanzada-un-recorrido-entre-historia-y-leyenda/

https://www.turismodesanxenxo.com/loc/noalla/

https://www.minube.com/tips/actualidad/explora-los-encantos-ocultos-de-noalla-lugares-que-ver-y-disfrutar

https://www.paxinasgalegas.es/necropolis-y-castro-de-a-lanzada-640965em.html

PEDRAFITA-MENHIR DO MARCO DA BARRA. San Cibrao de Aspai, Outeiro de Rei.

PEDRAFITA-MENHIR DO MARCO DA BARRA

"Al abandonar su autonomía, la razón se ha convertido en instrumento. […] Su valor operativo, el papel que desempeña en el dominio sobre los hombres y la naturaleza, ha sido convertido en criterio exclusivo. […] Las nociones se han convertido en medios racionalizados, que no ofrecen resistencia, que ahorran trabajo. Es como si el pensar se hubiese reducido al nivel de los procesos industriales sometiéndose a un plan exacto; dicho brevemente, como si se hubiese convertido en un componente fijo de la producción."

MAX HORKHEIMER: "Crítica de la Razón Instrumental". Ed. Trotta, S.A.

Debuxo de Moncho Boga, 2024.

APedrafita-Menhir do Marco da Barra é calificada como un fito megalítico de posible observación astronómica, aínda que a súa antiga posición ergueita  á beira dun manancial e a proximidade dunha gran necrópole megalítica tamén pode indicar outras funcións, como estela anunciadora da necrópole, por exemplo.

Emprázase e localízase moi preto do Pico das Mallas, nos Montes de Province, nunha pequena área achairada á beira dun primitivo camiño, ruta de transo posiblemente prehistórica. Hoxe en día atópase tirada non chan e desprazada do seu lugar orixinal, segundo contan Xabier Moure e Brais Rodríguez, os seus descubridores. O lugar onde estaba emprazada verticalmente, curiosamente, e como dato case universal nas pedrafitas galegas, á beira dun manancial, orixe dunha atemporal fonte. 

Como estaba a dicir antes, o gran esteo que me ocupa hoxe, estaba chantado á outra beira do primitivo camiño, case enriba do manancial nomeado antes: hai xa uns anos que foi arrincada do seu lugar orixinal por uns madereiros para acondicionar o terreno para unha plantación de piñeiros. Segundo lle contaron a Moure e rodríguez, antigamente empregábase "para rañar as vacas que tiñan o proído" (picor intenso e insoportable que lles podía impedir dar leite e mesmo podíalles ocasionar un mal parto). 

Fotografía de Xabier Moure, onosopatrimonioblogspot.com

Na croa, na parte alta ou superior da pedrafita aparece un posible axexadoiro coa fenda traballada pola man do home para facer encaixar o sol e así poder determinar as datas relacionadas cos ciclos agrícolas, diversas celebracións, rituais... O contexto arqueolóxico complétase cunha necrópole megalítica composta por unha ducia de mámoas.

Foi descuberta, como relataba mais enriba, por Moure e Rodríguez Romero cando estaban a subir ao monte do Pico das Mallas (Montes de Province) na parroquia de Aspai: foi aí cando miraron (supoño que sorprendidos) tirada no lindeiro do vello camiño, un gran esteo que medía dous metros e sesenta centímetros de longo, de altura.  A base é de sección case triangular coas arestas lisas e unhas medidas dun metro e dez centímetros por oitenta centímetros na base, e vaise estreitando cara á croa, ao cume, que se vai facendo cada vez mais redondeado. 

Fotografía de Xabier Moure, onosopatrimonioblogspot.com

Outeiro de Rei, seguramente "altar do río",  territorio vagoroso, espléndido por unha diversidade natural e histórico artística que ven merece a pena visitar: hoxe diversas infraestruturas culturais e de hostalaría permiten a estancia nestas fermosas paraxes. Pero tamén trátase dunha estación megalítica de primeiro orde, unha estación onde abondan as necrópoles megalíticas, os menhires, os castros; onde xa hai rutas perfectamente sinaladas que nos permiten excursións absolutamente recomendables. A viaxe a estas terras non se pode retrasar, a viaxe a estas terras é absolutamente recomendable, tanto para o viaxeiro en xeral como, e sobre todo, para o amante das cousas megalíticas.

En Sigrás, no cando os días xa empezan a medrar paseniñamente, 2025.

Saúde, sorte e libros!!!

PARA SABER UNHAS POUCAS COUSAS MAIS

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

PEDRAFITA-MENHIR DA VIRXE DA RIBEIRA SACRA. Santa María de Montederramo.

PEDRAFITA-MENHIR DA VIRXE DA RIBEIRA SACRA

SOSPEITOSOS HABITUAIS VIII

[514 a] Después de eso -proseguí- compara nuestra naturaleza respecto de su educación y de su falta de educación con una experiencia como ésta. Represéntate hombres en una morada subterránea en forma de caverna, que tiene la entrada abierta en toda su extensión, a la luz. En ella están desde niños con las piernas y el cuello encadenados, de modo que deben permanecer allí y mirar sólo delante de ellos, porque las cadenas [514b] les impiden girar en derredor la cabeza. Más arriba y más lejos se halla la luz de un fuego que brilla detrás de ellos; y entre el fuego y los prisioneros hay un camino más alto, junto al cual imagínate un tabique construido de lado a lado, como el biombo que los titiriteros levantan delante del público para mostrar, por encima del biombo, los muñecos.

Platón: República. Libro VII, 514a. Madrid: Editorial Gredos, 1986.

Pedrafita-menhir da Virxe da Ribeira Sacra.
Versión debuxada de Moncho Boga, 2024.

E retorno á Ribeira Sacra, ampla reserva espitirual dos galegos, extenso territorio regado polos ríos Miño e Sil, lugar sagrado desde sempre, desde a prehistoria, máxico e misterioso, lugar de dólmenes, pedrafitas, castros..., e lugar elexido primeiro polos eremitas e logo polos grandes cenobios, que salpicaron estas noutrora recónditas e abrupas terras de ermidas, igrexas e mosteiros. Con total seguridade este é un dos grandes recursos histórico-artístico e naturais da nosa terra.

Pois ben nunha das áreas que conforman este gran territorio, aséntase esta posible pedrafita, integrante dos nosos sospeitosos habituais, que mira sorprendente cara ás infinitas terras da Ribeira Sacra: trátase da pedrafita-menhir da Virxe da Ribeira Sacra no concello de Montederramo.

Fotografía de Mónica Parente.
Extraida do blogue patrimoniogalego.

Para chegar sen contratempos hai que coller a estrada OU-0602 que leva de Leboreiro a Montederramo e, deixando atrás a ermida de San Roque e Santa María, no punto quilométrico número cinco, nunha suave curva á dereita, pouco antes de chegar á capital municipal.

Hoxendía o que podemos contemplar é un monumento-escultura, que foi promovido  pola Asociación "Amigos de Montederramo", como fito conmemorativo para lembrar as vítimas do "11-M".  Este pequeno monumento foi financiado pola "Obra Social Caixa Galicia" e a escultura enfoscada nunha especie de fornacina furada na pedrafita, foi cedida pola artista ourensá Maite Vázquez. A fornacina onde se acocha a Virxe da Ribeira Sacra atópase protexida por un cristal e por dúas barras verticais de aceiro. Tamén lle colocaron unha placa de aceiro inoxidable onde se relata o motivo da obra.

Esta especie de capeliña, realizada na cara principal da pedrafita, que acocha no interior a devandita imaxe da Virxe, amosa na parte superior ou croa un rebaixe cóncavo que, segundo o sabio entender de Alberte Alonso, é o deseño característico e típico das pedrafitas vencelladas coa observación astronómica na prehistoria: un rebaixe artificial que é coñecido no ámbito da arqueoastronomía como axexadoiro. Estamos pois, diante dun verdadeiro calendario solar, astronómico, polo que esta pedrafita débese ádscribir á tipoloxía do observación astronómica.

Fotografía de Mónica Parente.
Extraida do blogue patrimoniogalego.

A nosa pedrafita está fóra de contexto posto que foi trasladada desde a parroquia de Vilar de Astrés, no lugar de As Lameiras moi preto do Castro de Madrosende: estas contornas foron arrasadas pola maquinaria excavadora para regularizar os terreos para urbanizar. Alberte Alonso mantén que neste contexto débense salientar diversos elementos que proporcionan pistas sobre o lugar de orixe a saber, un leve rechán nunha aba con dirección sur desde o cumio de As Mouras e Penalonga nas Garduñeiras a 428 m.s.n. m. Na dirección do sur discorre o Río do Porto e o camiño antigo que hoxe comunica con Paradela. En palabras de Alberte Alonso:

"Considerar que nas nosas abas, pendentes, chairas, cumios, recháns e penechairas, tamén ao carón de ancestrais camiños, de cursos de auga, nacentes de regueiros, ou mananciais, localízanse penas, cons e penedos cumprindo función de observación astronómica, son os verdadeiros calendarios solares prehistóricos que sinalan os solsticios e equinoccios, e que por medio do retoque ou manipulación da súa croa, confírmase o encaixe do sol no axexadoiro, é a zona destacada e prominente a punta-lanzadeira da intención e idea do deseño da pedrafita".

Baixo estas condicións manteño, con Alberte, que este exemplar trasladado do seu emprazamento orixinal e reconvertido nun monumento conmemorativo, é unha verdadeira pedrafita, unha das sospeitosas habituais e recalcitrantes que teñen que formar parte da listaxe das pedrafita-menhires de Galicia.

Lat 42º 16´47,62´´ N Lon 7º 30´22,73´´ O
905 m.s.n.m.

En Sigrás, no Nadal de 2024.

Saúde, sorte e libros!!!

PARA SABER MAIS E CON SENTIDIÑO

https://patrimoniogalego.net/index.php/42770/2013/05/virxe-da-ribeira-sacra/

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-de-observacion-astronomica.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

PEDRAFITA-MENHIR PENA DAS CAZOLAS. SANTA CRUZ DE SERÉN, FRIOL

PEDRAFITA-MENHIR PENA DAS CAZOLAS

"No admitas jamás cosa alguna como verdad sin haber conocido con evidencia que así era; es decir, evitar con sumo cuidado la precipitación y la prevención, y no admitir en mis juicios nada más que lo se presente tan clara y distintivamente a mi espíritu, que no tuviese motivo alguno para ponerlo en duda"

René Descartes: "Meditaciones Metafísicas con objeciones y respuestas". Ed. Alfaguara, Madrid 1977.

Pedrafita-menhir Pena das Cazolas,
segundo debuxo de Moncho Boga, 2024

E como son terco, volto, polas reviravoltas xa casi imprescindibles de internet, a Friol: é o que supón a urxencia das grandes calamidades, da pena de non ter ido cando tiña que ir. Facerlle caso ao instinto. As cousas, ás veces, son e non són. Como diría o vello Parménides "o ser é e non pode non ser". Para min, lamentablemente, cando tiña que ser, non foi; e cando é, xa non está. Perdoade este galimatías, pero seguro que o entenderedes a medida que vaiades avanzando na lectura.

Ao fondo, a Pena das Cazolas. Fotografía extraida
do bloque megaliticia. Pódense apreciar restos doutros chantos
que poideran ter relación coa nosa pedrafita.

Xa hai uns cantos anos que coñezo fotográficamente esta fermosa pedrafita e, malia que estiven en Friol en maio, non era o momento de visitala, posto que estivemos a disfrutar do Friulio, festa temática galaico-romana. Sempre vas deixando algunha cousa para mais adiante...

Fotografía do blogue megaliticia.

Ubícase dentro do lindeiro dunha pradeira, preto da Pena do Caldeiro, ao carón da estrada CP-2109, non lonxe do Rego do Vieiro e do Rego de Portosueiro, nunha zona achairada. Nas inmediacións foi achada unha pedra con varias cazoliñas e tamén unha pedra de granito cun gravado en forma de caveira.

Fotografía do blogue megaliticia.

Na orde de cousas que me ocupa, a pedrafita Pena das Cazolas acada unha altura de pouco mais ou menos uns tres metros. Na base do que se podería considerar a cara principal aparece unha gran concavidade que mide uns corenta centímetros de diámetro, ao redor dun metro de longo e o lado mais ancho mide setenta centímetros. Parece probable que o gran chanto perdese unha gran parte da cara posterior e, na parte superior ou croa, debuxa unha fendedura-axexadoiro con forma de "U" aberta cos bordos totalmente lisos, puídos. A orientación segue a liña leste-oeste. Na parte superior esquerda aparece a gravura dunha pequena aspa.

Fotografía de Xabier Moure, comprobando os equinocios.

Segundo Alberte Alonso, a pedrafita atopase in situ e é da tipoloxía de observación astronómica ao presentar na croa un axexadoiro tipo "U" (que describia antes) onde a liña equinoccial encaixa á perfección neste cóncavo instrumento de control e orientación estacional. Polo tanto esta é unha pedrafita  que confirma os equinocios de primavera e de outono, o 22 de setembro e o mencer e solpor no 21 de marzo, respectivamente.

Fotografía de Xabier Moure do blogue onosopatrimonio.

Considérase que poidera tratarse dos restos dun esteo dunha anta, pero nos arredores mais cercanos non consta a existencia de ningunha. 

A Pedrafita Pena das Cazolas tumbada por mor das 
inclemencias metereolóxicas. Foto Xabier Moure, 2024.

Cando os actuais propietarios dos terreos onde se asenta mercaron a finca a mediados da década de 1990, a pedra aparecía tumbada e quixeron partila en diversos anacos para o peche dunha das súas fincas, pero desistiron cando foron advertidos de que o grande esteo estaba catalogado por Patrimonio da Xunta..., foi tamén cando a puxeron en pé, cando a volveron a erixir na súa posición vertical. Xabier Moure (de quen tomei toda esta información) voltou no ano 2015 e atopou a un dos donos, que lle asegurou que a pedrafita sempre estivo ergueita no mesmo emprazamento.

A Pena das Cazolas tumbada. Fotografía do blogue megaliticia.

Por último, e lamentablemente, no ano 2024, neste mesmo ano, un integrante do dinámico colectivo Patrimonio dos Ancares, atopou a pedrafita caida, tumbada, posiblemente debido ao reblandecemento do terreo onde estaba encravada: as intensas choivas provocaron o que normalmente fan os homes e as máquinas. Por iso, lamentablemente, nunca poderei contemplar este enorme chanto-pedrafita na súa posición vertical, na posición para a que foi fabricada, na posición durante a cal estivo durante milenios impertérrita, orgullosa e destemida, mirando pasar o tempo.

Fotografía da Pena das Cazolas do blogue megaliticia.

En Sigrás, nos aledaños do Nadal, 2024.

Saúde, sorte e libros!!!

PARA SABER E MIRAR MAIS

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/pena-das-cazolas.html

https://catalogaciondepedrafitasdegalicia.blogspot.com/2014/03/pedrafitas-de-observacion-astronomica.html

https://onosopatrimonio.blogspot.com/2011/07/circulos-liticos-e-pedrafitas-de-galiza_09.html

ANTA-DOLMEN DO GUIDOIRO AREOSO. A IIla de Arousa.

 

ANTA-DOLMEN DO GUIDOIRO AREOSO

"La ecología no es sólo una moda. La salvación de la biosfera no es un programa que hay que dejarse para los ingenuos filántropos o los profetas desarmados; podrá ser eficaz -o no serlo- en la medida en que sea un cálculo responsable, nacido del conocimiento científico y la sabiduría política de todos los que participen en el juego".

PAOLO CASINI: "Naturaleza" Editorial Labor, S.A. Barcelona 1977.

Anta-dolmen do Guidoiro Areoso, segundo
versión de Moncho Boga, 2024.

Atópase nunha paraxe marítima espectacular á beira da Illa de Arousa, Illa mítica onde as haia, da que o continente estaba illado, pero ao que se uniu artificialmente na década de 1980 coa construción dunha ponte que rematou con esa separación milenaria en que estaban sumidas as xentes de terra firme.

O Illote do Guidoiro Areoso (ou Ghidoiro ou Xidoiro) atópase a pouco mais dun quilómetro da Illa. O lugar mais cercano é a Punta Quilma, desde onde se poden reservar embarcacións para achegarse a este idílico e cativo promontorio de pouco mais de 600 metros de longo e douscentos no mais ancho. Un pequeno itsmo está a separar pouco a pouco a parte mais rochosa da área dunar: é un indicio claro da subida do nivel das augas do mar e da erosión que ese evento provoca.

Illote Guidoiro Areoso.
Foto: https://historiadegalicia.gal/.

Non me agradan moito os epítetos con que se ven alcumando este precioso illote desde hai xa algún tempo: illa dos mortos, o caribe galego..., que malia que teñan razón e base suficiente para chegar a estes alcumes, para mín é a illa dos dólmenes, a illa das antas, das cistas, das mámoas: a illa da prehistoria.

A Illa de Arousa. Abaixo, o Illote do Guidoiro.
Fotografía: https://x.com/SabiasGalicia/status/

Pero non só o Illote: si temos en conta que hai milleiros de anos a Illa de Arousa e os seus satélites illotes estaban unidos a terra firme, como unha especie de barra ou península, probablemente debamos considerar  a Illa e os seus illotes coma un todo. O xacemento de Riasón, diversos descubrimentos, a posible pedrafita de Pedra Quilma (de dubidosa adscrición prehistórica) e a gran cantidade de dólmenes do Illote do Guidoiro, fannos pensar non só que esta bisbarra foi habitada desde datas remotas, senon tamén que o fenómeno megalítico non debe ser únicamente cousa do Illote que nos ocupa.

A Anta nº 4 antes da escavación, despois da construción
do muro de contención, no ano 2011.
Foto: Patrimonio Galego.

Nada menos que cinco antas e catro cistas nun espazo tan reducido..., todo esto permite deducir que a acción do mar deixará á vista novos elementos. Aparecen de vez en cando, ciscallados por aquí e por alá, restos de ósos humanos, de animais, restos de cerámica, de metáis, útiles líticos, etc. 

Mámoa 4 segundo versión de Moncho Boga, 2024

Ata o de agora, absolutamente todos os xacementos megalíticos do Guidoiro sitúanse nunha área intermareal onde a implacable acción do mar vainos deixando ao descuberto e/ou destruindoos directamente; o interior está case completamente ocupado por un complexo dunar. Hai cinco monumentos megalíticos identificados, todos eles na metade sul da illa. En toda a extensión da praia foi aparecendo abondoso material arqueolóxico do Calcolítico, da Idade do Bronce (cerámica e restos de comida), da Idade do Ferro e romano. Seguramente nos vindeiros tempos aparecerán moitos mais restos que os temporais irán descubrindo.

O estado da anta da M4 antes da escavación.
Foto: file:///E:/A%20ILLA/DOLMEN-AREOSO-3.webp

A historia das actuacións arqueolóxicas comenzou a finais dos anos oitenta do século XX, cando o arqueólogo Xosé Manuel Rey levou a cabo actuacións en dúas antas e rexistrou-catalogou a anta número 4, que daquela aínda estaba cuberta con toda a masa tumular. 

Muro de contención, anta e mámoa antes da escavación de 2017.
Fotografía: Xoán Arco da Vella.

No ano 2010, diante do tan repetido avance das mareas, comezáronse unha xeira de intervencións sistemáticas posto que quedou á vista parte da anta nº 4 (antes toalmente cuberta polo túmulo) e destruiuse totalmente a nº 5.  Nestas datas construiuse o muro de contención para protexer a mámoa 4. Unha publicación, do ano 2012, asinada por Xosé Manuel Rey García e de  Xosé L. Vilaseco, estúda as cinco mámoas do illote, dando conta das súas caracteristicas, dos materiais atopados ata entón e do grao en que estaban e están sendo afectadas polas mareas. 

Muro de contención e mámoa.
Fot: xoán Arco da Vella.

No ano 2015 levouse a cabo unha intervención arqueolóxica, sondaxes valorativas e labouras de conservación (nos últimoas 25 anos realizáronse catro campañas arqueolóxicas). Como estaba a expor antes, a acción do mar segue deparando novos achádegos (dúas cistas pequenas) e, a Asociación Pendulleiros" (activo colectivo  que entre os seus obxectivos están a preservación de todos os valores da Illa), descubriu restos óseos e alertou sobre a fraxilidade deste cativo territorio insular e da necesidade de protección, tanto da acción natural como da acción antrópica. 

Outro feito importante que se debe subliñar, é que debido á súa ubicación insular, só se pode acceder en lancha, feito que probablemente posibilitou que estas mámoas non fosen expoliadas en datas históricas, o que fai que sexa un dos xacementos megalíticos mais importantes de Galicia.

A Anta nº 4 antes da escavación arqueolóxica.
co muro de proteción de 2011.
Foto: https://lamagiadelaspiedras.blogspot.com/2013/08/guidoiro-areoso-pontevedra.html

Durante a escavación sistemática da mámoa nº 4, que se iniciou no ano 2017, contabilizáronse cinco mámoas (unha delas desaparecida pola acción do mar) e atopáronse restos de diversas épocas. A mámoa nº 5 era un túmulo duns nove metros de diámetro recuberto con coiraza pétrea e a súa estrutura arquitectónica compoñíase con seis esteos, feito que tamén a singulariza con respecto ao resto do megalitismo galego, que adoita posuir entre 5 e 7.

Foto aérea da M4 durante a intervención arqueolóxica.
Fotografía:  https://guidoirodixital.wordpress.com/: .

A mámoa nº 4, catalogada nos anos oitenta, conservaba toda a súa estrutura tumular, enteira, e puidose documentar unha parte da coiraza que a estaba a recubrir. Foi no ano 2011 cando se comprobou que a acción marítima estaba a destruir  boa parte da mámoa que ata entón estaba completa: esta acción provocou un corte transversal no perfil do norte, o que deixou á vista a anta que hoxe podemos contemplar escavada, consolidada e reconstruida. 

Foto da escavación extraida da publicación "Lo que nos
cuenta la marea" (Ver bibliografía)

A análise da estrutura que quedou á vista foi o seguinte:  a planta da cámara megalítica semellaba alongada, tendendo ao rectángulo e mide dous metros e sesenta centímetros  de longo por un metro e cincoenta centímetros de alto; o largo non se coñecía porque estaba acochado no interior mámoa. Esta, pequena, acadaba uns dez metros de diámetro por un metro e vinte centímetros de altura: probablemente a cámara afroraría en altura. A composición da mámoa era de terra negra recuberta por unha coiraza de pedras de granito. Foi así, diante destas conclusións, e logo da análise correspondente, que  o Servizo Provincial de Costas de Pontevedra do Ministerio de Agricultura, Alimentación e Medio Ambiente, acometeu as obras de construción dun gran muro de contención para protexer a anta da acción das mareas.

Foto da escavación extraida da publicación "Lo que nos
cuenta la marea" (Ver bibliografía)

E chegammos ás escavacións do ano 2017. Unha vez rematada esa escavación comprobouse que a cámara megalítica estaba conformada por oito esteos de granito, cun espazo interior de dous metros e vintecinco centímetros por dous metros con 60 centímetros. Debuxa unha planta lixeiramente alongada e aberta ao leste-suleste. Un par de lousas, nesa mesma orientación, delimitan o corredor dun só tramo, que non supera o metro de anchura. A cámara estaba cuberta por unha tampa, aínda que unha soa lousa estaba en posición similar á orixinal. Segundo as evidencias, outra lousa cubriría o corredor, e dúas lousas a cámara.

Fotografía José Blanco do Colectivo A Rula.
Extraída do blog megaliticia.

O feito de que non fose expoliada en datas históricas posibilitou o achado de significativos restos arqueolóxicos in situ: pezas líticas, machados, esferas de granito, esferas circulares de xisto..., en total case 3000 fragmentos cerámicos, ao redor de 650 líticos e 7 pezas metálicas. Por iso o interior da cámara é de extraordinario valor debido a que poucas veces en Galicia foi posible realizar unha escavación arqueolóxica nun xacemento non alterado desde épocas prehistóricas. Neses estratos arqueolóxicos sen alterar atopáronse obxectos en posición primaria e dicir, na mesma posición e colocación na que foron postas aí, destacando, como dicía, varias machadas de pedra e algunha cerámica, coma unha cunca enteira completamente decorada. A todo isto hai que engadir mais de 70 mostras, malacofauna, carbóns...

Fotografía de: https://historiadegalicia.gal/.

Especialmente salientable foi a aparición dun cuncheiro na marxe surleste, na zona do corredor de acceso. Este cuncheiro probablemente foi formado durante a Idade do Bronce. Grandes bloques graníticos e alongados desprazados á esquerda da entrada da cámara indican que posiblemente nesas datas prodúxose o primeiro expolio: alterouse parte da estrutura central e da coiraza, descolocando todas as grandes pedras, algunhas do sistema de peche da cámara. Neste cuncheiro apareceron sobre todo restos de lapas, mexilóns e ostras. Tamén restos de dourada e farro, ósos de gando vacún, de ovella e de cabra. Así mesmo a prospección sistemática do illote permiiu rexistrar tres novas cistas (escaváronse dúas), unha mandíbula humana e unha fíbula: a mandíbula é o único resto humano da Idade do Ferro achado en Galicia. 

Fotografía da páxina: https://guidoirodixital.wordpress.com/.

Outro dos aspectos que se estudou durante a escavación foi a orientación da cámara. En xeral, en Galicia a orientación sempre é ao surleste, orientación que adoita coincidir coa saída do sol nos meses do outono-inverno, momento nos que as raiolas do noso astro iluminarían a maior superficie do interior da cámara. Sen embargo, a orientación da M4 é leste-surleste: non está precisamente orientada ao solsticio de inverno, senón a uns meses antes e despois desas datas. Polo tanto a súa orientación é singular posto que a iluminación do interior non está centrada no solsticio do inverno como é habitual nas cámaras megalíticas galegas.

Fotografía do blog Galicia Máxica.

A empresa TOMOS, S.L. foi a encargada da escavación, consolidación e restauración da Anta da Mámoa nº 4 do Guidoiro, traballos que combinaron coa colaboración de diversos expertos nas mais diversas disciplinas, o que converteu a escavación nun auténtico traballo interdisciplinar: edafólogos e xeomorfólogos (Ramón Blanco e Manuela Costa), especialistas en metalurxia (Beatriz Comendador), bioloxía (Teresa Rivas), canteiros, zooarqueoloxía (Carlos Fernández), xeocronoloxía (Elías López e Jorge Sanjurjo), fotogrametría Dixital Xeorreferenciada, especialistas en pintura parietal (Fernando Carrera), arqueosatronomía (César González-García). A directora da escavación foi a arqueóloga Patricia Mañana Borrazás.

Foto José Blanco-Colectivo a Rula. Extraído do blog megaliticia.

Para rematar, vou a introducir unha sempre interesante e produtiva consideración toponímica resumida dos estupendos estudos de Dolores González de la Peña. Segundo argumenta no seu blogue arqueotoponimia, a etimoloxía de Moralejo Laso da forma Guidoiros (Ghidoiros, con gheada), se explica polo gótico "wida: guía". Desde esta posición explicativa, serían ou servirían de auténticos faros, guías ou  guidoiros e dicir, referencias de navegación para ubicar elementos de singular importancia. Sen embargo,  Dolores inclínase por un caso de castelanización, sendo Xidoiro  o topónimo orixinario, talvez do latín "adjutorium" (protección, amparo, auxilio).  Por iso vencella o topónimo coa necrópole: atopa o étimo galaico-romano  "sciterium" ou "scitorium" que procede do latino "asciterium", homólogo de "monasterium", término que en moitos lugares da Europa Atlántica  se asocia con megalitos, se aplica aos lugares con antas. Serían, os dólmenes, considerados monasterios ou asciterios, templos pequenos, lugares de contemplación habitados por ascetas.

Mámoa 4 despois da escavación e reconstrución.
Debuxo versión de Moncho Boga, 2024.

Un dos aspectos mais interesantes e posiblemente fructíferos do equipo que acometeu a intervención arqueolóxica no Guidoiro, atañe á vulnerabilidade dos xacementos costeiros diante do cambio climático, sobre todo con respecto ao nivel do mar: estes efectos están sendo dramáticos, senon desastrosos, no Guidoiro Areoso. A diagnose do equipo de investigación corrobora e asegura que a erosión continuará nos vindeiros anos, especialmente baixo as condicións de ascenso actual do nivel do mar que afectará lamentablemente ao rexistro arqueolóxico do illote.

A  M4 na hoxe en día.
Foto: file:///E:/A%20ILLA/Outros/PHOTO-2022-08-09-14-13-01-scaled.jpg.webp

O patrimonio cultural e natural do  Illote do Guidoiro e/ou Xidoiro, así como todo o patrimonio da Illa de Arousa, debe ser estrictamente protexido, respetado e preservado, posto que non só é un singular espazo, senon que tamén é perigosamente vulnerable.

En Sigrás, no mes do magosto e do San Martiño de 2024.

Saúde, sorte e libros!!!!

PÓDESE VISITAR ALGO MELLOR QUE A ILLA?

A Illa de Arousa (A Illa) é un concello ao que sempre hai que voltar: non ten nada sobresaínte e, sen embargo, todo é sobresaínte: é un TODO HARMÓNICO. Calquera rúa, calquera recuncho, cabo, golfo, reviravolta, praia, cala ou monte, ofrecen unhas estampas panorámicas difíciles de superar. O seu illamento milenario fixo que estas xentes e estas paisaxes adquirisen unha forte concencia de seu, unha forte raigame e unha sabiduría propia das xentes con identidade propia. 

ONDE MIRAR E APRENDER MAIS

Patricia Mañana-Borrazás, Ramón blanco-Chao, Mª José Bóveda Frenández, Daniel Cajade-Pascual, Manuela Costa-Casais, Alejandro Güimil-Fariña, Elías López-Romero, Santiago Vázquez Collazo e Xosé L. Vilaseco-Vázquez: "Lo que nos cuenta la marea. Prehistoria en el islote de Guidoiro Areoso (A Illa de Arousa, Galicia) a la luz de las últimas intervenciones" 2020. En "Actualidad de la Investigación Arqueológica en España I. (2018-2019)" Conferencias impartidas en el Museo Arqueológico Nacional. (PDF)

María Guadalupe Castro González: "La cerámica del Bronce Antiguo en la Mámoa 4 de Guidoiro Areoso (A Illa de Arousa, Pontevedra). 2020 (PDF).

"Arqueoloxía/Informes". Xunta de Galicia, 1991, 1995.

Elías López-Romero, María Pilar Prieto Martínez, Alejandro Guimil-Fariña, José M. Rey García, Patricia Mañana-Borrazás, X. Ignacio Vilaseco Vázquez, Carlos Otero Vilariña:  "Ocupación humana y monumentalidad durante la Prehistoria Reciente en el islote de Guidoiro Areoso (Ría de Arousa, Pontevedra): investigaciones en el marco de las dinámicas litorales atlánticas actuales".  Na Revista Trabajos de Prehistoria. CSIC,  2015.

https://guidoirodixital.wordpress.com/los-yacimientos-arqueologicos/

http://apedradoencanto.blogspot.com, de Beatriz Comendador Rey.

https://www.manuelgago.org/blog/2012/01/14/unha-viaxe-a-illa-dos-mortos/

https://arqueotoponimia.blogspot.com/2013/02/xidoiros.html?m=1

https://www.raidoviajeros.com/visitar-la-isla-de-areoso/

https://www.isloteareoso.com/tesoros-ocultos-del-islote-de-areoso/

https://www.nobbot.com/entrevista-arqueologa-patricia-manana/

http://patrimoniogalego.net/index.php/78211/2015/09/ghidoiro-areoso/

https://megaliticia.blogspot.com/2015/11/dolmenes-guidoiro-areoso.html

https://historiadegalicia.gal/2019/02/xa-podes-conecer-todos-os-segredos-dos-dolmenes-na-conecida-como-illa-dos-mortos-na-ria-de-arousa/

https://gazeta.gal/web/a-illa-guidoiro-areoso-a-illa-das-mamoas-parte-2-ria-arousa-pontevedra/

https://estonoesloquepareze.com/visitar-islote-areoso-ria-arousa/

https://lamagiadelaspiedras.blogspot.com/2013/08/guidoiro-areoso-pontevedra.html

http://www.xoanarcodavella.com/2012/10/mamoa-do-guidoiro.html

https://x.com/SabiasGalicia/status/1575206289092886545
    
https://www.bing.com/images/search?

view=detailV2&ccid=CB8%2Bhc39&id=7E8836CAEB49B0EF27988B87D4223AF79E847E36&thid=OIP.CB8-

 hc39tUUsECBVgVKJSwHaFz&mediaurl=https%3A%2F%2Fpbs.twimg.com%2Fmedia%2FFdxBxFOX0AAoHC5.jpg&exph=533&expw=680&q=Fotos+a%C3%A9reas+do+Guidoiro+Areoso&simid=6080167